Οι κουλτούρες δεν είναι στεγανές

ΟΣΟΙ ΠΙΣΤΕΥΟΥΝ ΠΩΣ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ, ΤΟΥ «ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ», ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ ΛΥΝΟΝΤΑΙ ΜΟΝΟ ΜΕ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ, ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΗ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ, ΔΕΝ ΘΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΘΟΥΝ ΚΑΘΟΛΟΥ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΑΥΤΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Δεν θα πολυαρέσει αυτό το βιβλίο στους οπαδούς της ρεαλιστικής σχολής και του μηδενικού αθροίσματος στις διεθνείς σχέσεις. Όσοι όμως πιστεύουν πως η λεγόμενη «σύγκρουση των πολιτισμών» πρέπει να αντιμετωπιστεί με τον διαρκή και απροκατάληπτο διάλογο εντός των ορίων που χάραξε ο Διαφωτισμός, θα ενθουσιαστούν με το καινούργιο δοκίμιο του Τσβετάν Τοντόροφ. Πιστεύω μάλιστα πως σε πολιτικό επίπεδο η ομιλία του Μπάρακ Ομπάμα στις 4 Ιουνίου κατά την επίσκεψή του στην Αίγυπτο διαπνεόταν εξ ολοκλήρου από τις ηθικές και πολιτικές αξίες που κατακλύζουν τον ποταμό ιδεών που ονομάζεται Τοντόροφ.

Στον παρόντα τόμο, ο ευρύτατα γνωστός συγγραφέας συγκρούεται μετωπικά με τις θεωρίες του μετανεωτερικού συρμού, οι οποίες στο όνομα του σχετικισμού ή του «σεβασμού στη διαφορετικότητα» αρνούνται να αποδεχθούν την ύπαρξη της βαρβαρότητας. Ο Τοντόροφ υποστηρίζει πως η βαρβαρότητα υπάρχει. Μόνο που δεν είναι αυτή που φαντάζονται οι οπαδοί του «πολέμου των πολιτισμών». Βαρβαρότητα και πολιτισμός δεν είναι δυο ακριβώς αντίθετες δυνάμεις, αλλά οι δύο πόλοι ενός άξονα. Βάρβαρη είναι εκείνη η δύναμη που δεν αναγνωρίζει την ανθρώπινη υπόσταση όσων είναι διαφορετικοί από αυτούς. Πολιτισμένη είναι εκείνη η δύναμη που παντού και πάντα αναγνωρίζει την ανθρώπινη υπόσταση των άλλων. Αυτός ο διαχωρισμός τού επιτρέπει να κατηγορεί ως βαθύτατα συντηρητικούς και επικίνδυνους όσους βαπτίζουν διαφωτισμό τη θέση που υποστηρίζει την ανωτερότητα της δυτικής κουλτούρας.

Ο συγγραφέας διακρίνει τον πολιτισμό «civilization» ως αναγνώριση του άλλου από τους πολιτισμούς «cultures». Με την έννοια των πολιτισμών διακρίνει τη γλώσσα, τη γραφή, τα μνημεία, τα έργα, τους κανόνες ζωής και τις συμπεριφορές συγκεκριμένων ομάδων. Αν και εκλαμβάνει τους πολιτισμούς ως ηθικά ουδέτερους, δεν υιοθετεί και την άποψη πως είναι της ίδιας αξίας όλα τα συστατικά τους.

Είναι βέβαιο πως πολιτισμός δεν υπάρχει εκεί όπου δεν αναγνωρίζονται οι «πολιτισμοί». Αντιθέτως ο πολιτισμός προοδεύει μόνο εκεί όπου αναγνωρίζεται η ανθρώπινη υπόσταση στους εκπροσώπους άλλων πολιτισμών. Αν, υποστηρίζει, αναζητούμε ένα καθολικό κριτήριο για την ανωτερότητα μιας κουλτούρας, είναι αυτό που αφορά εκείνη την κουλτούρα που περιορίζει την αλαζονεία των μελών της και παροτρύνει τα μέλη της να έχουν συνείδηση των παραδόσεών τους, αλλά και να μπορούν να αποστασιοποιούνται από αυτές.

Ο φόβος της Δύσης

Με όπλο του τη μεθοδολογική και πολιτισμική διάκριση μεταξύ πολιτισμού και βαρβαρότητας, από τη μια, και τη διάκριση ανάμεσα στους «πολιτισμούς», από την άλλη, ο Τοντόροφ προχωρά σε πολύ καίριες και μεγάλης πολιτικής ακρίβειας κρίσεις για τα ζητήματα των συλλογικών ταυτοτήτων, για τα προβλήματα που γέννησε ο δυτικός φόβος έναντι της τρομοκρατίας, για τις υπεραπλουστεύσεις της Δύσης έναντι του Ισλάμ και για τα θέματα που αφορούν τον χαρακτήρα και το εύρος της ευρωπαϊκής ταυτότητας.

Οι κουλτούρες δεν είναι κλειστοί, αναλλοίωτοι και προαιώνιοι οργανισμοί. Οι κουλτούρες δεν είναι μόνο πολλές, είναι και ζωντανοί οργανισμοί που μεταβάλλονται. Η γαλλική ταυτότητα δεν θα είχε εκκομισκευθεί, αν δεν είχε εκχριστιανισθεί και φυσικά δεν ήταν πάντα χριστιανική. Αυτό μπορούμε να το εφαρμόσουμε για κάθε κουλτούρα και ταυτότητα. Μάλιστα, και για την ελληνική. Αν δεχθούμε πως οι κουλτούρες δεν αποτελούν κλειστά συστήματα, ανοίγει ο δρόμος για τον διάλογο μεταξύ τους και για τη δυνατότητα των ατόμων να αλλάζουν κουλτούρα. Το αντίθετο οδηγεί στον «πόλεμο των πολιτισμών» και τη βαρβαρότητα των βασανισμών και των καμικάζι. Ο φοβισμένος κόσμος της Δύσης αντιμετωπίζει τον μνησίκακο κόσμο του Ισλάμ. Ηττημένοι είναι και οι δύο. Αν όμως οι πολιτισμοί δεν είναι κλειστά συστήματα, τότε ούτε το Ισλάμ έχει μόνο μια διάσταση, την επιθετική. Επίσης, ούτε οι δυτικές αξίες έχουν παντού και πάντα πολιτισμένη έκφραση. Αυτό συμβαίνει όταν ξεχνάμε πως οι προσβολές σε θέματα πίστης (δανέζικες γελοιογραφίες, ταινία του Τheo Van Gogh) θίγουν πρωτίστως τους πιστούς και όχι την πίστη. Ο σεβασμός όμως στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά είναι το κριτήριο του πολιτισμού. Η κριτική στη θρησκεία δεν έχει σχέση με τη γελοιοποίηση των πιστών. Γελοιοποίηση που κρύβεται πίσω από την ελευθερία του λόγου, σήμα κατατεθέν της σημερινής ακροδεξιάς.

• Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης,ΤΑ ΝΕΑ, 01/08/2009

• 
  

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ...

Τzvetan Τodorov

Ο ΦΟΒΟΣ ΤΩΝ ΒΑΡΒΑΡΩΝ

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ

ΜΤΦ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2009, ΣΕΛ. 360

Εξαπάτηση και επιβίωση

Η ΕΞΟΡΙΑ ΔΕΝ ΥΠΗΡΞΕ ΠΑΡΑ ΜΙΑ ΠΡΑΞΗ ΑΠΟΚΡΥΨΗΣ ΚΑΙ ΕΞΑΠΑΤΗΣΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ. ΣΤΗΝ ΕΞΑΠΑΤΗΣΗ ΑΛΛΩΣΤΕ ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ Η ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ. ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΡΩΤΙΚΗ ΕΞΑΠΑΤΗΣΗ. ΕΤΣΙ ΚΙ ΕΔΩ, Σ΄ ΕΝΑ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ.

Ο Χέρμαν Μπρόντερ έχει επιβιώσει από το Ολοκαύτωμα κρυμμένος σ΄ έναν αχυρώνα κάπου στην πολωνική ύπαιθρο, ενώ τα δύο παιδιά του έχουν πεθάνει στα στρατόπεδα. Η Γιάντβιγκα, η χωρική που τον έκρυβε, θα τον ακολουθήσει στη μεγάλη πορεία που θα ολοκληρωθεί στη Νέα Υόρκη, θα ασπασθεί τον εβραϊσμό και θα γίνει γυναίκα του, κάνοντάς του μάλιστα κι ένα παιδί. Όμως ο αστός Χέρμαν δεν αρκείται στο αγροτικό σεξ. Θα βρει καθ΄ οδόν τον έρωτα στη Μάσα, μιαν άλλη επιβιώσασα, γοητευτική και νευρωτική που θα χωρίσει για χάρη του. Κι εκεί που προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ εφιαλτικού παρελθόντος και κοινότοπου παρόντος στη Γη της Επαγγελίας, «ανασταίνεται» αίφνης η θεωρούμενη νεκρή προπολεμική σύζυγος, Ταμάρα. Τα δύο νοικοκυριά σύντομα θα γίνουν τρία, ενώ ο Χέρμαν διολισθαίνει ξανά σε μια ζωή γεμάτη συγκαλύψεις και αποκρύψεις. Ακόμη και η δουλειά του είναι εξ ορισμού ένα ψεύδος: ενώ δεν πιστεύει πια διόλου στον Ιουδαϊσμό «που επιβιώνει διά της εξαπάτησης», βιοπορίζεται συγγράφοντας άρθρα και βιβλία για έναν «απόμακρο σκληρό Θεό» κατ΄ εντολήν ενός δημοσιοσχεσίτη ραβίνου που κάνει καριέρα πάνω στις στάχτες του Ολοκαυτώματος.

Κι όμως, αγαπάει και τις τρεις γυναίκες του, όπως και εκείνες αυτόν, με συγκινητικό μάλιστα τρόπο. Η Ταμάρα είναι πλέον ώριμη, ορθολογική και πάντα όμορφη. Η Γιάντβιγκα διατηρεί την αγνότητα του αγροτικού της παρελθόντος. Αλλά είναι η Μάσα που με τις διαρκείς φαντασιώσεις, μεταπτώσεις και μικροαπάτες της κρατάει τον Χέρμαν σε εγρήγορση. Τον κάνει να ζηλεύει και να υποφέρει, αν και τελικά είναι αυτή που θα πληρώσει τον λογαριασμό, καθώς οι δύο άλλες, παρά το κοινωνικό τους χάσμα, θα τα βρουν και θα αναθρέψουν από κοινού το νεογέννητο παιδί, ενώ η τύχη του Χέρμαν αγνοείται: ίσως έχει ανακαλύψει την «αμερικανική εκδοχή του πολωνικού του αχυρώνα», σχολιάζει στο τέλος ο αφηγητής- συγγραφέας. Τίποτα δεν αλλάζει... και όμως.

• Μιχάλης Μοδινός, ΤΑ ΝΕΑ, 01/08/2009

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ...

Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ

ΕΧΘΡΟΙ, ΜΙΑ ΕΡΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΜΤΦ. ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΜΑΝΑΤΙΔΗΣ ΕΚΔ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 2009, ΣΕΛ. 305

Η βασανισμένη ψυχή του ποιητή Ταρκόφσκι

Από τον Αλέξανδρο Στεργιόπουλο, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 31 Ιουλίου 2009

Αντρέι Ταρκόφσκι: Μαρτυρολόγιο. Ημερολόγια 1970-1986, πρόλογος-μτφρ.: Αλέξανδρος Ισαρης, εκδόσεις Ινδικτος, σ. 384, 28 ευρώ

Το κοινό γνωρίζει τον καλλιτέχνη μέσα από το έργο του. Υστερα και οι δύο μένουν μόνοι τους, με τον εαυτό τους. Η σχέση δεν μπορεί να πάει παραπέρα, εκτός κι αν ο δημιουργός απλώσει το χέρι του. Δεν έχουμε να κάνουμε με κουτσομπολιό φυσικά, αλλά με την ανάγκη για πιο άμεση επαφή, επικοινωνία. Το «Μαρτυρολόγιο» είναι ακριβώς αυτό και αφορά τον ποιητή της εικόνας Αντρέι Ταρκόφσκι και τις ανησυχίες του, τις σκέψεις του, την αγωνία του.

Ο Ρώσος σκηνοθέτης δεν έτυχε της καλύτερης αντιμετώπισης από το σοβιετικό καθεστώς και ίσως αυτό τον ώθησε να κρατά σημειώσεις, ημερολόγια. Το γιατί ξεκινά από τον Απρίλιο του 1970 είναι κάτι που μένει αναπάντητο. Τα σκόρπια γραπτά του Ταρκόφσκι ήρθαν στην επιφάνεια από τη γυναίκα του Λαρίσα Ταρκόφσκαγια και στη συγκεκριμένη έκδοση υπάρχει σημείωμα από την ίδια, στο οποίο τονίζει: «Μετά τον θάνατο του Αντρέι, είδε το φως της δημοσιότητας ένας πλήθος άρθρων και αναμνήσεων, αυτοαποκαλούμενων φίλων και μαθητών, που αλλοίωναν την αλήθεια ή τη διαστρέβλωναν κατάφωρα. Θεώρησα λοιπόν σωστό, εν ονόματι της αλήθειας, να αφήσω τον Αντρέι να μιλήσει στους αναγνώστες με την ίδια του τη φωνή και με τα ίδια του τα λόγια».

Ο πρόλογος και η μετάφραση του Αλέξανδρου Ισαρη στέκονται με αξιοπρέπεια απέναντι στον Ρώσο και το «Μαρτυρολόγιό» του, χωρίς να αφαιρούν τίποτα από την ουσία των όσων αποτύπωσε αυθόρμητα σε 16 τετράδια.

Ξεφυλλίζοντας το ημερολόγιο, ανακαλύπτουμε τον οργισμένο Ταρκόφσκι, τον καταπιεσμένο, τον τρυφερό, τον επαγγελματία, τον εξόριστο, τον στοχαστή. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν θα ήθελε τα προσωπικά του βάσανα να έρθουν στο φως, ωστόσο το κοινό υπήρχε πάντα στο μυαλό του.

Το βιβλίο συνοδεύεται από φωτογραφικό υλικό και DVD του γερμανικού ντοκιμαντέρ «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. Αντρέι Ταρκόφσκι: Εξορία και θάνατος», που ενισχύει τη βιογραφία του σκηνοθέτη. Τα ημερολόγια γενικά δεν είναι κάτι το ιδιαίτερο, εντούτοις εδώ διαβάζουμε την ψυχή του σπουδαίου Ρώσου που ταλαιπωρήθηκε, διότι «είναι μαρτυρικό να μην μπορείς να δουλέψεις». Ο Αντρέι Ταρκόφσκι πέθανε στις 29 Δεκεμβρίου 1986 από καρκίνο.

Ο φόνος είχε καταντήσει πολύ μπανάλ

• Από τον Γιώργο-Ικαρο Μπαμπασάκη, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 31 Ιουλίου 2009
• Maurice Attia: Το μαύρο Αλγέρι, μτφρ.: Μαρία Μηλολιδάκη, επιμέλεια: Αννα Μαραγκάκη, επίμετρο: Michel Winock και Charles-Robert Ageron, εκδόσεις Πόλις, σ. 398, 18 ευρώ

Ηδη από την εποχή του Ντάσιελ Χάμετ και του Ρέιμοντ Τσάντλερ το λεγόμενο αστυνομικό μυθιστόρημα, ιδίως στη νουάρ εκδοχή του, ενείχε έντονες πολιτικές αιχμές, ασκώντας κριτική σε κοινωνικές τάσεις και ατομικές συμπεριφορές, θίγοντας την παρακμή και τη διαφθορά θεσμών και προσώπων, εξάροντας συνάμα, με μια πικρή μελαγχολία κι ένα υποδόριο χιούμορ, τον ρομαντισμό, την αξιοπρέπεια, την απόλυτη εντιμότητα.

Τη σκυτάλη από το αμερικανικό νουάρ την παρέλαβαν επαξίως Γάλλοι συγγραφείς, εντόνως πολιτικοποιημένοι, πολλοί από τους οποίους έδρασαν στη διάρκεια του Μάη του '68. Ο Ζαν-Πατρίκ Μανσέτ (1942-1995) θεωρείται δικαίως γενάρχης του νέου αστυνομικού νουάρ μυθιστορήματος, γνωστού πλέον ως neo-polar. Αλλοι σπουδαίοι εκπρόσωποι του είδους είναι ο Ζαν-Κλοντ Ιζό (1945-2000) και ο Πατρίκ Ρενάλ (1946). Εδώ η βία είναι πολύ πιο γενικευμένη απ' ό,τι στο παλιό νουάρ, ενίοτε ανερμάτιστη και ξέφρενη, αντισταθμίζεται από τις άφθονες αναφορές στη μουσική -κυρίως κλασική και τζαζ, χωρίς να λείπει και το ροκ, όπως στην περίπτωση του Ρενάλ, ή το χιπ-χοπ, όπως συμβαίνει με τον Ιζό-, οι αναφορές στην πολιτική συγκυρία πληθαίνουν και προσφέρονται με τεκμηριωμένο τρόπο, εν είδει ντοκιμαντέρ, ο ρομαντισμός γίνεται πιο σκοτεινός. Στη χορεία των συγγραφέων του neo-polar εντάσσεται πανηγυρικά και ο Maurice Attia (Μορίς Ατιά), γεννημένος στο Αλγέρι πριν από έξι δεκαετίες, στα 1949, ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, σεναριογράφος, και συγγραφέας, ο οποίος έρχεται να μας συγκλονίσει με το μυθιστόρημα «Το μαύρο Αλγέρι», ήδη τιμημένο, το 2007, με το βραβείο Jean Amila-Meckert ως το καλύτερο βιβλίο λαϊκής έκφρασης και κοινωνικής κριτικής της χρονιάς, το βραβείο του Φεστιβάλ μεσογειακού αστυνομικού μυθιστορήματος και το βραβείο Michel Lebrun.

Ο Ατιά ξετυλίγει αριστοτεχνικά την πλοκή, στο φόντο του Πολέμου της Αλγερίας, και ιδίως στην κορύφωση των δραματικών γεγονότων ανάμεσα στις 22 Ιανουαρίου και στις 30 Αυγούστου του 1962. Βομβιστικές επιθέσεις, εμπρησμοί, πυροβολισμοί, εκπυρσοκροτήσεις, μακελειό, σφαγές, κραυγές απόγνωσης και ουρλιαχτά μίσους συνθέτουν την τραγικά κακόφωνη... μουσική υπόκρουση της αφήγησης, που είναι, όπως σε μιαν άγρια όπερα, πολυφωνική. Για την ακρίβεια, τέσσερις φωνές μιλάνε για τα τεκταινόμενα, τέσσερις φωνές-ψίθυροι μέσα στο όργιο των οιμωγών και των εκρήξεων. Δύο αστυνομικοί, έντιμοι και απαυδισμένοι από την παράνοια και τη διαφθορά, ο Μορίς Σουκρούν και ο Πάκο Μαρτίνεθ, μία ελεύθερη και περήφανη γυναίκα, η Ιρέν, ερωμένη του Πάκο, και μία ηλικιωμένη γυναίκα, η Τερέζα, γιαγιά του Πάκο, αφηγούνται εναλλάξ τα όσα συμβαίνουν. Ενας διπλός φόνος, χρεωμένος στην ακροδεξιά Οργάνωση Μυστικός Στρατός, τη διαβόητη OAS, ρίχνει τον Μορίς και τον Πάκο στην περιπέτεια της εξιχνίασής του. Μια περιπέτεια και μια εξιχνίαση για τις οποίες ουδείς άλλος μοιάζει να ενδιαφέρεται μέσα στο κλίμα των αλλεπάλληλων συγκρούσεων, της στρατηγικής τής έντασης, της σχεδόν απόλυτης διάλυσης του κοινωνικού ιστού στο φλεγόμενο Αλγέρι.

Τέσσερις άνθρωποι ήδη τσακισμένοι από τη βία, από την έκλειψη της ελπίδας, από τον αφανισμό της λογικής. Ο Σουκρούν θα δολοφονηθεί γιατί θέλει να εγκαταλείψει την Αλγερία, κι έτσι οι ακροδεξιοί υπέρμαχοι της Γαλλικής Αλγερίας τον θεωρούν προδότη. Ο Πάκο, στα τριάντα του χρόνια, δεν εμπιστεύεται τους συναδέλφους του, γαντζώνεται μονάχα από τη φιλία και τον έρωτα, βλέπει τον κόσμο να καταρρέει γύρω του, πέφτει θύμα του ψεύδους και της προδοσίας. Η Ιρέν έχει χάσει το ένα πόδι της ύστερα από έκρηξη σε κάποιο καζίνο, την ευθύνη της οποίας έχει αναλάβει το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο της Αλγερίας, το FLN. Τέλος, η Τερέζα πέφτει θύμα της γεροντικής άνοιας, συντρίβεται από τις ενοχές της γιατί μεγάλωσε τον εγγονό της, τον Πάκο, μέσα στο ψέμα ότι ο πατέρας του ήταν αναρχικός ήρωας του Ισπανικού Εμφυλίου, δολοφονημένος από τους σταλινικούς, ενώ στην πραγματικότητα τον σκότωσε ο σύζυγος της ερωμένης του. Ο λόγος της τελευταίας, ένθετος ανάμεσα στις αφηγήσεις των τριών άλλων, είναι κατακερματισμένος, αποτελείται από θραύσματα φράσεων, φαινομενικά ακατανόητων, αλλά στην πραγματικότητα αυτά τα ράκη λόγου, που θυμίζουν τόσο Σάμιουελ Μπέκετ όσο και Σάρα Κέιν, εκφράζουν κρίσιμα την κατακερματισμένη κατάσταση στο Αλγέρι κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές αυτής του 1960: «Δεν νιώθω άρρωστη... Κουρασμένη ναι, αλλά όχι άρρωστη... Οι λέξεις... Διψάω για λέξεις... Τις ψάχνω στο βάθος ενός πηγαδιού... Τις ανεβάζω με τον κουβά... Χύνονται πριν φτάσουν στο στόμα μου... Νομίζω πως είναι εκεί... Κυλούν σαν νερό από το κεφάλι μου... Σαν δάκρυα από τα μάτια μου... Κι όμως, δεν κλαίω... Γιατί να κλάψω;... Πού είναι ο άντρας μου;... Κι ο γιος μου;... Κι ο μικρός Πάκο;... Ο πόλεμος τελείωσε;... Ναι... Είμαι σίγουρη ότι τελείωσε... Οι εκρήξεις ήταν στ' όνειρό μου... Στην Ισπανία βασιλεύει ειρήνη... Ενα πυροτέχνημα, ίσως;...Οχι, όνειρα, κακές αναμνήσεις από τον πόλεμο...».

Ο Πάκο και η Ιρέν παραμένουν περήφανοι, αν και κουρασμένοι, παραμένουν έλλογοι, παρ' όλο τον περιρρέοντα παραλογισμό, παραμένουν ρομαντικοί, μολονότι έχουν χάσει κάθε ψευδαίσθηση. Ο Πάκο εμμένει πεισματικά στην έρευνά του, θέλει να λύσει ένα αίνιγμα που δεν απασχολεί κανέναν, όπως ο Φίλιπ Μάρλοου του Τσάντλερ πέφτει διαρκώς πάνω σε πτώματα, συναντιέται με παράφρονες δολοφόνους, αντιμετωπίζει διεφθαρμένους αστυνομικούς, διεστραμμένους αστούς, όπως ο γέροντας Τεβενό που κακοποιούσε την ίδια του τη θυγατέρα, την Εστέλ, και που εκβίαζε άλλους διεστραμμένους διατηρώντας ένα αρχείο με φωτογραφίες τους σε στιγμές ακολασίας. Η Ιρέν εμμένει πεισματικά στο να στηρίζει τον Πάκο στις προσπάθειές του, να του προσφέρει φωτεινές στιγμές ερωτικού πάθους μέσα στον γύρω ζόφο, να τον βοηθάει με ιδέες, αλλά και με τη σωματική της παρουσία, στην εξιχνίαση της υπόθεσης.

Αριστοτεχνικά, με ποικίλες αναφορές στον κινηματογράφο (Τσαρλς Λότον, Μαρσέλ Καρνέ, γουέστερν και νουάρ), στη λογοτεχνία (Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, Λουί Φερντινάν Σελίν, Αλμπέρ Καμύ), και στη μουσική (Λιλί Λαμπασί, Γκλόρια Λάσο, Ελβις, Πίτερ Σίστερς), ο Ατιά εκφράζει την ελπίδα των απελπισμένων, όπως έλεγαν οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης, μας δροσίζει με τις στάλες της αγάπης και της εντιμότητας μέσα στο μαύρο Αλγέρι, στο σκοτεινό τοπίο του μίσους και της ατιμίας, μεταφέροντάς μας, με όχημα μιαν αστυνομική πλοκή, σε μιαν από τις πιο μελανές σελίδες της εποχής μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ...

Κοινωνικός απομονωτισμός

• Από τη Μ. Θεοδοσοπούλου, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 31 Ιουλίου 2009
• Βαγγέλης Ραπτόπουλος: Απέραντα άδειο σπίτι, εκδόσεις Κέδρος, σ. 296, 15 ευρώ

Προ δέκα ετών, ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος είχε εκδώσει ένα βιβλίο με επτά ιστορίες («Βαθύς και λυπημένος, όπως κι εσύ»), που εκτυλίσσονται σε έναν τόπο δικής του επινόησης. Τον αποκαλούσε Λίμνη Αχαΐας. Με το πρώτο συνθετικό παρέπεμπε στα ακίνητα νερά μιας λίμνης, υπονοώντας το ακύμαντο της ζωής των ηρώων του. Ενώ, με το δεύτερο, σηματοδοτούσε μια αντιπροσωπευτική περιοχή της Ελλάδας, τα βόρεια παράλια της Πελοποννήσου, όπου αναπτύχθηκαν, επί της εθνικής οδού, τα πρώτα θέρετρα της ηπειρωτικής χώρας, με τα οποία και γειτνιάζει η Λίμνη Αχαΐας. Ο συγγραφέας επιθυμούσε να στήσει ένα σκηνογραφικό πλαίσιο, που ως τόπος να συνδυάζει τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός ελληνικού χωριού με αυτά μιας αντιπροσωπευτικής τουριστικής περιοχής. Ο στόχος του, τότε, ήταν να υποδηλώσει την εκφυλιστική μεταμόρφωση της ελληνικής επαρχίας, γι' αυτό και, σύμφωνα με τις επτά ιστορίες που πλάθει, στη Λίμνη Αχαΐας συμβαίνουν σημεία και τέρατα.

Στο πρόσφατο βιβλίο, ο Ραπτόπουλος επανέρχεται στον ίδιο τόπο και πάλι με επτά ιστορίες. Πιθανώς και να πρόκειται για δύο βιβλία φετίχ, καθώς εκδίδονται κατά τα έτη που στρογγυλεύει η ηλικία του. Ισως ο συγγραφέας να υποτονθορύζει, τι σαράντα, τι πενήντα, εγώ, ως ένας μικρός θεός, ολοκληρώνω σε επτά ιστορίες τη δημιουργία του μυθιστορηματικού μου κόσμου. Εξάλλου, παρότι πρόκειται για αυτόνομες ιστορίες, προβάλλει ευκρινώς ένα ενιαίο μυθιστορηματικό σύμπαν. Μάλιστα, οι επτά ιστορίες και των δύο βιβλίων είναι αρκούντως αμαρτωλές, παραπέμποντας έτσι στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Μόνο που αυτή τη φορά, οι ιστορίες δεν εκτυλίσσονται στη Λίμνη Αχαΐας. Τουλάχιστον όχι εξ ολοκλήρου, όπως στο προηγούμενο βιβλίο. Ωστόσο, σε όλες τις ιστορίες υπάρχει ένα τμήμα ή έστω και μία μόνο σκηνή, που λαμβάνει χώρα εκεί. Αυτό δικαιολογείται επαρκώς μυθοπλαστικά, καθώς το θέρετρο παρουσιάζεται ως ένας μοιραίος τόπος στη ζωή των ηρώων. Επιπλέον, η Λίμνη Αχαΐας παίρνει εδώ διαστάσεις έμμονης ιδέας για τον συγγραφέα, καθώς ως αφηγητής-σκηνοθέτης των ιστοριών παρεμβαίνει συνομιλώντας με τον αναγνώστη. Τελικά, η Λίμνη Αχαΐας έχει ταυτιστεί με τον Ραπτόπουλο, κάτι, ας πούμε, τηρουμένων των αναλογιών, σαν τη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη.

Ο Ραπτόπουλος έχει σχεδιάσει κατά τέτοιον τρόπο τις καινούριες ιστορίες του, ώστε να διαδραματίζονται μεν στην Αθήνα, αλλά οι ήρωές τους, νοερά ή πραγματικά, να κινούνται ανάμεσα σε δύο διαμετρικά αντίθετους πόλους: τη Λίμνη Αχαΐας, ως πρότυπο της αλλοτριωμένης σήμερα ελληνικής επαρχίας, και το διεθνές αεροδρόμιο Αθηνών. Στις δύο ιστορίες, που τοποθετούνται στις αρχές του 2000, είναι το αεροδρόμιο του Ελληνικού, ενώ, στις υπόλοιπες, το «Ελευθέριος Βενιζέλος». Σε κάθε περίπτωση, αυτός ο δεύτερος πόλος δηλώνει την έξοδο προς έναν διαφορετικό κόσμο, ήδη παγκοσμιοποιημένο. Παρόλο που, εκ πρώτης όψεως, τα πήγαιν'-έλα των ηρώων στο αεροδρόμιο μοιάζουν σαν παραγεμίσματα, για να ενισχυθεί ο πάντα επιδιωκόμενος σπονδυλωτός χαρακτήρας της συλλογής, τελικά, το αχανές και απρόσωπο του χώρου βοηθά τον συγγραφέα να φτάσει στον στόχο του...

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ...

Απληστία: θανάσιμη νόσος της εποχής

• ΟΙ «ΚΛΑΣΙΚΟΙ» της νέας χιλιετίας
• Εργα του 21ου αιώνα που θα αφήσουν εποχή
• Από την Αργυρώ Μαντόγλου, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 31 Ιουλίου 2009
• Ελφρίντε Γέλινεκ: Απληστία, μτφρ.: Γιώργος Δεπάστας, εκδόσεις Εκκρεμές, σ. 388, 22,47 ευρώ

Ο κόσμος, σύμφωνα με τη Γέλινεκ, χωρίζεται στους έχοντες και σ' εκείνους που εποφθαλμιούν τα κεκτημένα των άλλων. Ο αγώνας για την απόσπαση της ξένης ιδιοκτησίας μπορεί να γίνει αδυσώπητος, καθώς κάποιοι γίνονται αδίστακτοι όταν αποφασίζουν να αρπάξουν αυτό που οι ίδιοι θεωρούν πως τους ανήκει.

Η ανθρώπινη απληστία στο ομότιτλο μυθιστόρημα της αυστριακής συγγραφέως, που τιμήθηκε με Νόμπελ το 2004 και που σε όλα της τα έργα καταγγέλλει την ασύστολη κατάχρηση εξουσίας εκείνων που την κατέχουν, είναι υπεύθυνη για την ηθική κατάπτωση των δυτικών κοινωνιών.

Η «Απληστία», που κυκλοφόρησε στο γύρισμα του αιώνα, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για μία από τις ολέθριες κοινωνικές μάστιγες. Στον ζοφερό κόσμο του μυθιστορήματος τα σκοτεινότερα ανθρώπινα ένστικτα, ο κανιβαλισμός, η εξάρτηση, η υποταγή και η παντελής έλλειψη ηθικών φραγμών αποδίδονται με μια μοναδική μαεστρία της γλώσσας, υπονομεύοντας όλες τις πεποιθήσεις μας για την υποτιθέμενη ανθρώπινη καλοσύνη. Το κείμενο είναι πυκνό σε νοήματα, εκτοπίζοντας όλα τα προσχήματα και τις βεβαιότητές μας με αφοπλιστική τραχύτητα και παραλυτική ειλικρίνεια, σχολιάζοντας ταυτόχρονα το παρελθόν των ηρώων της και όλο το περιβάλλον στο οποίο αναστήθηκαν και έζησαν, σαρκάζοντας τις αρπακτικές συνήθειες των ανθρώπων που τώρα πια λειτουργούν όπως οι τράπεζες: δεν δίνουν τίποτα αν δεν στοχεύουν να το πάρουν πίσω με τόκο. Οταν οι άνθρωποι μαθαίνουν από τις τράπεζες τρόπους αρπαγής, παύουν να χωρούν στις απαιτήσεις τους. Ολοι είναι άπληστοι για κάποια μορφή ιδιοκτησίας: οι άντρες για τα σπίτια των μοναχικών γυναικών και οι γυναίκες για την κινητή καρδιά κάποιου άντρα που όλο τους ξεγλιστράει. Οι γιοι αντιγράφουν πιστά τους πατεράδες τους και οι σχέσεις περιορίζονται σε σχέσεις υποταγής και εξάρτησης. Οι γυναίκες παρουσιάζονται ως θύματα μιας διαστρεβλωμένης ιδεολογίας, η οποία τις οδηγεί στην εθελούσια παραχώρηση της χρήσης του σώματός τους και της περιουσίας τους. Απολύτως υποταγμένες στον μηχανισμό της σύγχρονης δουλείας, εξαρτημένες όχι μόνο από τη δύναμη και το χρήμα αλλά και από τη θαμπή εικόνα που τους αντιγυρίζει το ψυχρό αντρικό βλέμμα.

Αυτό που καθιστά τη Γέλινεκ μεγάλη συγγραφέα, είναι ο τρόπος που χειρίζεται τη γλώσσα, τα όρια της οποίας συνεχώς δοκιμάζονται προκειμένου να υπακούσουν στον εσωτερικό ρυθμό του κειμένου. Ανόμοιες στα νοήματά τους λέξεις συγκατοικούν και αποδίδουν μια νέα απρόσμενη διάσταση, ενώ παίζοντας με ήχους, κλισέ και τη φθαρμένη πορνογραφική γλώσσα δημιουργεί ένα ιδιαίτερα απαιτητικό κείμενο. Ταυτόχρονα παρουσιάζει τους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες που καλλιέργησαν τον σεξισμό στις σχέσεις και στη γλώσσα. Αιρετικές φράσεις, λεκτικά μοτίβα, μύθοι, ιδεολογίες αποδομούνται και μέσα από σύντομες παρατακτικές προτάσεις και υπόγεια ειρωνεία χάνουν την ικανότητά τους να σοκάρουν.

Ενα έργο προειδοποιητικό που μας θέτει ενώπιον των ευθυνών μας για το είδος των κοινωνιών που δημιουργούμε και διαιωνίζουμε με την ανοχή μας. Δυστυχώς, ο ζοφερός αυτός κόσμος δεν είναι επιστημονικής φαντασίας, αλλά η καπιταλιστική δυστοπία που έθρεψε την ασύστολη εξάπλωση της απληστίας - ένα θανάσιμο αμάρτημα που αν δεν χαλιναγωγηθεί, απειλεί να εξαφανίσει το ήδη αλλοιωμένο ανθρώπινο είδος.

«Γενικά δεν είναι καλό να μισείς, αλλά αν μου πείτε πρώτα ποιον, μπορώ να σας πω πραγματικά αν είναι καλό ή κακό. Το μίσος δίνει σε κάποιους την ενέργεια που χρειάζονται, όπως μια πλάκα σοκολάτας που έρχεται ουρανοκατέβατη απ' τον θεό του πολέμου, πέφτει πάνω στον άνθρωπο και τον διαλύει»

Ανέκδοτος Πεσόα

Δύο σημαντικά κείμενα («Ultimatum» και «Πέντε διάλογοι για την τυραννία») του μεγάλου Πορτογάλου και Ευρωπαίου ποιητή Φερνάντο Πεσόα (1888-1935), ανέκδοτα μέχρι σήμερα στα ελληνικά, κυκλοφόρησαν από τον ποιητή, πεζογράφο και μεταφραστή Γιάννη Σουλιώτη.

* Το πρώτο «Ultimatum. Η ηθική της δύναμης και άλλα σημαντικά κείμενα» (πρόλογος: Θάνος Βερέμης, «Αρμός») περιλαμβάνει ένα από τα πιο βίαια γραφτά του. Ο Πεσόα, επηρεασμένος από το Μανιφέστο του Φουτουρισμού του Μαρινέτι (1876-1944), το δημοσίευσε με το ετερώνυμό του Αλβάρο ντε Κάμπος, στο πρώτο και τελευταίο τεύχος της επιθεώρησης «Φουτουριστική Πορτογαλία», το οποίο και κατασχέθηκε από την αστυνομία τον Νοέμβριο του 1917.

Τη χειρονομία της δημοσίευσης πρέπει να την εντάξουμε στα ιδιαίτερα θερμά πολιτικά και κοινωνικά συμφραζόμενα της πορτογαλικής ιστορίας: πόλεμος εναντίον της Γερμανίας, εξέγερση του Σιδόνιο Πάις, ο οποίος εγκαθιστά δικτατορία, γενικές απεργίες, βομβαρδισμός του νησιού της Μαδέρας από τους Γερμανούς, αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων με το Βατικανό.

Η λέξη Ultimatum, όπως επισημαίνει ο Γιάννης Σουλιώτης, είναι «για τους Πορτογάλους μια δυσάρεστη ανάμνηση ιδιαίτερου βάρους, μια και το 1890 το αγγλικό ultimatum (=τελεσίγραφο) ήταν η συνέπεια της πτώσης της μοναρχίας, και έτσι η λέξη αυτή έγινε σύμβολο της κατάπτωσης και της ταπείνωσης».

«Το εν λόγω κείμενο αρχίζει σαν λίβελος και καταλήγει σαν σύμβολο πίστης. Είναι γραμμένο σ' ένα στιλ επιδεικτικό, διδακτικό, με λογικούς συλλογισμούς και αλγεβρικούς τύπους, εντελώς αρνητικό σε σημείο που να θεωρείται παρανοϊκό», το περιγράφει ο μεταφραστής του. Οι προτάσεις τού Πεσόα, σκοτεινές και ακατάληπτες· δείχνουν ωστόσο αριστοκρατισμό στη συμπεριφορά και φιλομοναρχισμό στην ιδεολογία.

* Το δεύτερο βιβλίο περιέχει το «διήγημα λογικής», «Ο αναρχικός τραπεζίτης και πέντε διάλογοι για την τυραννία» (πρόλογος: Θεόδωρος Κουλουμπής, «Παρουσία»), όπως το χαρακτήριζε ο ίδιος ο δημιουργός του. Τόσο ο «Αναρχικός τραπεζίτης» (έχει εκδοθεί ξανά στα ελληνικά) όσο και οι «Πέντε διάλογοι» δημοσιεύθηκαν το 1922. Είναι μία δύσκολη και αμφίρροπη για την Ευρώπη εποχή: ο Μουσολίνι παίρνει την εξουσία στην Ιταλία, οι σοβιετικές Δημοκρατίες σχηματίζουν τη Σοβιετική Ενωση και η Αίγυπτος ανακηρύσσεται ανεξάρτητη.

Γραμμένα υπό τη μορφή πλατωνικού διαλόγου, εκπίπτουν τις περισσότερες φορές σε άτυπους εξομολογητικούς μονολόγους, διαθέτουν όλες τις αρετές τού δοκιμιακού έργου του Πορτογάλου δημιουργού: σάτιρα και όνειρο, ειρωνεία ενάντια στο επαναστατικό πνεύμα και χιούμορ ενάντια στον μικροαστισμό.

Στα κείμενα αυτά, κατά εκτίμηση του Γιάννη Σουλιώτη, «εμφανίζεται ένας Πεσόα διάπυρος υπέρμαχος της ελευθερίας και φανατικός εχθρός της άγνοιας, του φανατισμού και της τυραννίας, αλλά και συγχρόνως η ιδιαιτερότητα του πνεύματός του, γεμάτου αμφιβολίες για όλα τα πράγματα, που η παρουσία τους θέτει επώδυνα ερωτηματικά».

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 3 Αυγούστου 2009