Ελευθεροτυπία, Τετάρτη 12 Μαΐου 2010
Η Χέρτα Μίλερ χειρίζεται τον αναγνώστη σαν ένα βαρόμετρο ψυχολογικού βάθους. Ο «Αγγελος της πείνας» είναι ένα ακραίο γλωσσικά μυθιστόρημα, στο οποίο η γλώσσα χρησιμοποιείται δεξιοτεχνικά, χωρίς να θυσιάζεται η αφηγηματική ομοιογένεια χάριν της εκκεντρικότητας και της βιρτουοζιτέ.
Η Χέρτα Μίλερ στήριξε το μυθιστόρημά της στη μαρτυρία του επιβιώσαντος Οσκαρ Παστιόρ Είναι μια μεγάλη άτυπη τραγωδία, στη μεγάλη σκηνή της Ιστορίας και σ' όλες τις σκηνές του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος. Είχε κυκλοφορήσει πέρυσι, λίγους μήνες προτού η Χέρτα Μίλερ πάρει το Νόμπελ Λογοτεχνίας και μάθει όλος ο κόσμος την έως τότε γνωστή κυρίως στα γερμανόφωνα λογοτεχνικά συμφραζόμενα συγγραφέα.
Αυτή την εβδομάδα κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Καστανιώτη», σε μετάφραση Γιώτας Λαγουδάκου. Οχι, όμως, με τον πρωτότυπο γερμανικό τίτλο «Atemschaukel» («Hanser»), που σε ελεύθερη απόδοση σημαίνει «Κούνια αναπνοής» ή «Τραμπάλα αναπνοής». Η Χέρτα Μίλερ «παίζει» ανάμεσα στην πρόζα και στην ποίηση, γιατί ο ζόφος περισσεύει και οι λέξεις παίζουν συνεχώς με τις έννοιες και τα νοήματα για να αποδώσουν το όριο εκείνο, όταν έχουμε το ξεπέρασμα της ανθρώπινης λογικής.
Η 53χρονη ρουμανικής καταγωγής Γερμανίδα συγγραφέας, η οποία ανήκει στη γερμανική μειονότητα της Ρουμανίας, αφιέρωσε ένα σημαντικό μέρος του έργου της στη φοβερή και τρομερή αστυνομία Σεκιουριτάτε, τη μυστική αστυνομία του εφιαλτικού τσαουσεσκικού καθεστώτος.
Ο «Αγγελος της πείνας» είναι ο βίαιος εκτοπισμός της γερμανικής μειονότητας στα σοβιετικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Το μυθιστόρημα, που αποτελείται από εξήντα τέσσερα κεφάλαια, είναι η αφήγηση ενός επιβιώσαντος, του 17χρονου Γερμανού Λέοπολντ Αουμπεργκ.
Βασίζεται στη μαρτυρία του Οσκαρ Παστιόρ, με τον οποίον η συγγραφέας είχε μακρές συζητήσεις από το 2001 ώς το 2006, χρονιά θανάτου του συνομιλητή της. «Οταν ο Οσκαρ Παστιόρ πέθανε ξαφνικά, είχα τέσσερα τετράδια γεμάτα χειρόγραφες σημειώσεις και επιπλέον κάποια κείμενα για μερικά κεφάλαια. Μετά τον θάνατό του έμεινα εμβρόντητη. Η προσωπική εγγύτητα από τις σημειώσεις έκανε την απώλεια ακόμη μεγαλύτερη. Μόνον έπειτα από έναν χρόνο κατάφερα να πείσω τον εαυτό μου να αποχαιρετίσει το Εμείς και να γράψω μόνη μου ένα μυθιστόρημα. Ομως, χωρίς τις λεπτομέρειες του Οσκαρ Παστιόρ από την καθημερινότητα του στρατοπέδου, δεν θα τα είχα καταφέρει».
Το ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος, το περιγράφει συγκλονιστικά η Χέρτα Μίλερ: «Οταν το καλοκαίρι του 1944 ο Κόκκινος Στρατός είχε ήδη προχωρήσει στο εσωτερικό της Ρουμανίας, ο φασίστας δικτάτορας Αντονέσκου συνελήφθη και θανατώθηκε. Η Ρουμανία συνθηκολόγησε και κήρυξε εντελώς απροσδόκητα τον πόλεμο στη μέχρι τότε σύμμαχο ναζιστική Γερμανία. Τον Ιανουάριο του 1945, ο Σοβιετικός στρατηγός Βινογκράτοφ απαίτησε από την κυβέρνηση της Ρουμανίας, εν ονόματι του Στάλιν, όλους τους Γερμανούς που ζούσαν στη Ρουμανία, για την "ανοικοδόμηση" της Σοβιετικής Ενωσης, η οποία καταστράφηκε από τον πόλεμο. Ολοι οι άνδρες και όλες οι γυναίκες από 17 έως 45 ετών εκτοπίστηκαν σε σοβιετικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Πέρασε και η μητέρα μου 5 χρόνια σε ένα τέτοιο στρατόπεδο».
Το θέμα του εκτοπισμού, πριν από μερικά χρόνια, όπως εξομολογείται η συγγραφέας, «αποτελούσε ταμπού, επειδή θύμιζε το φασιστικό παρελθόν της Ρουμανίας. Για τα χρόνια των στρατοπέδων ο κόσμος μιλούσε μόνο με την οικογένειά του ή με πρόσωπα μεγάλης εμπιστοσύνης, που είχαν επίσης εκτοπιστεί. Αλλά και πάλι μόνο με υπαινιγμούς. Αυτές οι κρυφές συζητήσεις συνόδεψαν τα παιδικά μου χρόνια. Το περιεχόμενό τους δεν το καταλάβαινα, ένιωθα όμως τον φόβο».
Ο σοβαρός γερμανικός και γερμανόφωνος Τύπος υποδέχθηκε τον «Αγγελο της πείνας» με εγκώμια. «Ενα αριστούργημα, που κόβει την ανάσα», ήταν η κρίση του Μίχαελ Νάουμαν της «Ντι Τσάιτ». «Ενα πολιτικό μυθιστόρημα με μεγάλη ψυχολογική λεπτότητα, που κάνει κατανοητό το σημείο μηδέν της ύπαρξης», αποφάνθηκε η Στεφάνα Σαμπίν της «Νόιε Ζίχνερ Τσάιτουνγκ». «Ενα τολμηρό λογοτεχνικό έργο, που δεν έχει όμοιό του στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία της εποχής μας», ήταν η εκτίμηση του Καρλ-Μάρκους Γκάους της «Σιντόιτσε Τσάιτουνγκ». *
Όπως ο Κάφκα που έγραφε γερμανικά στην Πράγα, έτσι και η Χέρτα Μίλερ βρήκε στη γλώσσα των γονιών της τη δυνατότητα να εκφράσει τα δικά της αισθήματα αποξένωσης. Η 56χρονη συγγραφέας που έλαβε χθες το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας «για την πυκνότητα του ποιητικού της λόγου και την αντικειμενικότητα της πρόζας της, με τις οποίες σκιαγραφεί τοπία εγκατάλειψης» επελέγη στην πραγματικότητα και για τη μαχητικότητα και το θάρρος της, με τα οποία αντιμετώπισε τις πιέσεις ενός στυγνού καθεστώτος: του καθεστώτος Τσαουσέσκου στην πατρίδα της Ρουμανία, αλλά και των μυστικών υπηρεσιών του, που η ίδια επιμένει ότι «ζουν» ακόμη.
Η Χέρτα Μίλερ γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ρουμανία, στο γερμανόφωνο χωριό Νίτσιντορφ, παιδί Σουήβων αγροτών. Η περιοχή είχε κατοικηθεί από το γερμανικό αυτό φύλο τον 18ο αιώνα, όταν οι Αψβούργοι ανέκτησαν ουγγρικά εδάφη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τα αποίκισαν. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η περιοχή εντάχθηκε στο ρουμανικό κράτος, όσο δε η Ρουμανία συνεργαζόταν με τον Χίτλερ η γερμανική κοινότητα προστατεύθηκε- προσωρινά, έστω - από διώξεις. Ο πατέρας μάλιστα της Χέρτα Μίλερ είχε υπηρετήσει στα SS.
Εκείνη όμως αποδείχθηκε ατίθαση: τα πρώτα κείμενά της είχαν αντικαθεστωτικό χαρακτήρα, απαγορεύτηκαν, εκείνη όμως τα εξέδωσε στη Γερμανία μιλώντας μάλιστα εναντίον του Τσαουσέσκου στην Έκθεση της Φρανκφούρτης, με οδυνηρές συνέπειες γι΄ αυτήν. Και αργότερα, όταν το καθεστώς αυτό δεν υπήρχε πια, συνέχισε να γράφει για το πώς το φάντασμά του συνέχισε να υπάρχει, έχοντας φορέσει το ένδυμα του φιλελευθερισμού. Όπως έγραφε και για το παρελθόν της Γερμανίας, που ακόμη ταράζει τους νεώτερους Γερμανούς.
Οι διώξεις βέβαια είχαν αρχίσει από νωρίς: η μητέρα της Χέρτα Μίλερ είχε εξοριστεί το 1945 στη Σοβιετική Ένωση, σε στρατόπεδο εργασίας για πέντε χρόνια, ενώ και η ίδια, αργότερα, μπήκε στο μάτι της Σεκουριτάτε, των διαβόητων ρουμανικών μυστικών υπηρεσιών. Ήταν η εποχή που σπούδασε γερμανική και ρουμανική φιλολογία στην Τιμισοάρα, εντασσόμενη σε ομάδα νέων γερμανόφωνων συγγραφέων που ζητούσε ελευθερία έκφρασης. Προκλητικό βεβαίως. Έτσι, όταν έπιασε δουλειά ως μεταφράστρια σε εργοστάσιο, δεν άργησε και να απολυθεί, νιώθοντας καθημερινά πλέον πίσω της τη σκιά των πρακτόρων.
Όπως η ίδια λέει, εκείνη την εποχή το καθεστώς έβλεπε όλες τις μειονότητες καχύποπτα, και θεωρούσε: «τους Γερμανόφωνους, εθνικιστές και φασίστες. Τους Ούγγρους, προκλητικούς. Τους Εβραίους, εθνικιστές». Τους συγγραφείς τούς αντιμετώπιζε σαν «μία ακόμη μειονότητα που εντασσόταν στη γενική κατηγορία “Τέχνη και κουλτούρα”». Δεν θα καταφέρει να δραπετεύσει παρά το 1987, μαζί με τον σύζυγό της Ρίχαρντ Βάγκνερ, ζώντας έκτοτε στο Βερολίνο.
Η «ιδιάζουσα γλωσσική κατάσταση» των γερμανόφωνων της Ρουμανίας επηρέασε ποικιλοτρόπως τη Μίλερ: «Η γραπτή γερμανική γλώσσα συνυπήρχε με την τοπική διάλεκτο, τη σουηβική του Μπάνατ, και με τα ρουμανικά. Σε αυτά προστέθηκε η ξύλινη γλώσσα του καθεστώτος που είχε στρέψει τη ρητορική προς όφελός του. Εξού και η έγνοια μου να αποφύγω στρεβλωμένες από την πολιτική λέξεις και έννοιες.
Ανακαλούσαν στη μνήμη μια ξένη προς εμάς πραγματικότητα».
Η Σουηδική Ακαδημία δίνει για τρίτη φορά σε δέκα χρόνια (με συχνότητα πενταετίας, μετά τον Γκίντερ Γκρας το 1999 και την Ελφρίντε Γέλινεκ το 2004) το Βραβείο Λογοτεχνίας σε γερμανόφωνο συγγραφέα. Τα βιβλία της μυθιστοριογράφου, δοκιμιογράφου και ποιήτριας Χέρτα Μίλερ είναι άγνωστα στο ελληνικό κοινό, με εξαίρεση το βιβλίο της «Μετέωροι ταξιδιώτες» που κυκλοφόρησε το 1990 από τις Εκδόσεις Ηρόδοτος.
Με αφορμή το τελευταίο της μυθιστόρημα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα αγγλικά με τον τίτλο «Η γη των πράσινων δαμάσκηνων», ο καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Κολέγιο της Βοστώνης, Λάρι Γουλφ, έγραψε στους «Νew Υork Τimes», με αφορμή το τέλος των γερμανόφωνων κοινοτήτων που δημιουργήθηκαν στη διάρκεια της βασιλείας της Μαρίας Τειρεσίας, ότι η Μίλερ «μεταδίδει μια κάποια θλίψη μπροστά στις ιστορικές συνέπειες της μετανάστευσης και την επικείμενη εξαφάνιση της δικής της κουλτούρας».
