Γιώργος Βελουδής: ένας άνθρωπος αφοσιωμένος στην επιστήμη έφυγε από τη ζωή

Συνέδεσε το όνομά του με μερικές από τις σημαντικότερες και πιο απρόβλεπτες προσεγγίσεις προσώπων και έργων της νεοελληνικής γραμματείας. Ο καθηγητής Νεοελληνικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας Γιώργος Βελουδής πέθανε χθες σε ιδιωτικό νοσοκομείο της Αθήνας σε ηλικία 79 χρόνων. Μερικές από τις προσεγγίσεις και τις ερμηνείες του, κυρίως στο σολωμικό  έργο, θεωρήθηκαν αιρετικές, αλλά πάντα είχε τα δικά του επιχειρήματα ο Γιώργος Βελουδής για ό,τι υποστήριζε. Αντιμετώπιζε συχνά με αιχμηρό τρόπο τους συναδέλφους ή τους συνομιλητές του για ζητήματα είτε του επιστημονικού του ενδιαφέροντος είτε γενικότερα. Γι' αυτό και είχε κάνει πολλούς εχθρούς.  

Νοσηλευόταν με σοβαρά προβλήματα υγείας τις τελευταίες 15 μέρες στην Κεντρική Κλινική Αθηνών, που είχε την ευαισθησία και την υπευθυνότητα να αναζητήσει φίλους και συγγενείς του Γιώργου Βελουδή, αφού ήταν ένας άνθρωπος που ζούσε πολύ μόνος. Ψάχνοντας  έφτασε στις εκδόσεις «Πατάκης», διαπιστώνοντας ότι εκεί έχουν εκδοθεί κάποιες από τις πολλές μελέτες του. Οι εκδόσεις «Πατάκης» ειδοποίησαν και πολύ γρήγορα, μέσω της «Κ» ενημερώθηκε το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, στο οποίο ήταν Ομότιμος καθηγητής ο  Γιώργος Βελουδής, που ανέλαβε να φροντίσει τα της κηδείας του. 

Η επιστροφή του ιστορικού μυθιστορήματος

Διασταυρώσεις

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΛΟΥΔΗ

Για να οριοθετήσουμε το ιστορικό από τα άλλα είδη μυθιστορήματος (κοινωνικό, πολιτικό, βιογραφικό κ.τ.λ.) δεν αρκεί να διαπιστώσουμε την ιστορικότητά του. Στο ιστορικό μυθιστόρημα πρέπει να υπάρχει μια χρονική απόσταση μιας τουλάχιστον γενιάς ανάμεσα στον χρόνο της ιστορικής πράξης και στον χρόνο της γραφής του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο υπότιτλος του γενέθλιου έργου τού νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος, του «Waverley» (1814) του Σκοτσέζου W. Scott, είναι: «'Tis sixty years since» («Πάνε εξήντα χρόνια από τότε»).

Αυτό σημαίνει ότι στο ιστορικό μυθιστόρημα δεν διαδραματίζεται η βίωση του ιστορικού παρόντος από τον συγγραφέα αλλά η αναβίωση του ιστορικού παρελθόντος, όπως αυτό έχει καταγραφεί στην (επιστημονική) ιστοριογραφία και στις γραπτές ιστορικές πηγές και μαρτυρίες.

Γενέτειρα του ιστορικού μυθιστορήματος ήταν η Αγγλία του 19ου αιώνα και τροφός του, η αγγλική ιστοριογραφία στο β' μισό του προηγούμενου αιώνα (D. Hume, W. Robertson, Ο. Goldsmith, Ε. Gibbon). Το νέο αυτό αφηγηματικό είδος διαδόθηκε γρήγορα στην υπόλοιπη Ευρώπη (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ρωσία)· στην Ελλάδα έφτασε, εννοείται με τη σχετική καθυστέρηση, από τα 1850 (Α.Ρ. Ραγκαβής, «Ο Αυθέντης του Μορέως»), και ήδη τα όψιμα ιστορικά μυθιστορήματα του Αλ. Παπαδιαμάντη («Η μετανάστις», 1879/80· «Οι έμποροι των εθνών», 1882/83· «Η Γυφτοπούλα», 1884) σηματοδοτούν την παρακμή του αφηγηματικού αυτού είδους, πριν καν φτάσει στην ακμή του.

Μια δεύτερη, συντομότερη, αναλαμπή γνώρισε το είδος στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1945-1960. Τώρα, οι μικροαστοί της Γενιάς του '30 (Α. Τερζάκης, «Η πριγκηπέσσα Ιζαμπώ», 1937-38/1945· Θ. Πετσάλης, «Οι Μαυρόλυκοι», 1947-48· Π. Πρεβελάκης, «Ο Κρητικός», 1948-50), συνοδοιπόροι της δικτατορίας του Μεταξά και συνεκφραστές του δόγματος της «ελληνικότητας», που είχαν κωφεύσει, οπορτουνιστικότατα, στο προσκλητήριο της Αντίστασης, θα καταφύγουν στο μακρινό «εθνικό» ιστορικό παρελθόν της Φραγκοκρατίας, της Τουρκοκρατίας και της Επανάστασης του '21, για ν' αποφύγουν και τις δικές τους ευθύνες για τις χαίνουσες ακόμα πληγές του πρόσφατου ιστορικού παρόντος της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου.

Η τελευταία φάση του ιστορικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα ορίζεται χρονικά από τα 1990 και διακρίνεται από τις προηγούμενες, όχι ποιοτικά, αλλά ποσοτικά: πρόκειται για μιαν εντυπωσιακή υπερπαραγωγή τίτλων και εκδόσεων. Το ιστορικό στίγμα ενός ήδη θνησιμαίου λογοτεχνικού-αφηγηματικού είδους πρέπει, προφανώς, ν' αναζητηθεί στην τελική φάση της παγκοσμιοποίησης, στην αναζωπύρωση των -«εθνικών»- ιστορικών σπουδών και στη σύγχυση μεταξύ ιστοριογραφίας και μυθοπλασίας, όπως τα σκιαγράφησα στις προηγούμενες επιφυλλίδες μου.

Απλοϊκή και για τούτο αποκαλυπτική είναι η μαρτυρία του συγγραφέα ενός από τα εντελώς νέα αυτά μυθιστορήματα (Ι. Ζούργος, «Η Αηδονόπιτα, 2008, σ. 589-590): «Η "Αηδονόπιτα" γεμίζει τις σελίδες της μέσα από το χαντάκι των ιστορικών γεγονότων. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί η αποστολή τού Γκάμπριελ με σκοπό να συναντήσει τον πλοίαρχο Ρότζερς στο Αιγαίο -δεν έχουμε κανένα στοιχείο που να δείχνει πως οι πολιορκημένοι είχαν συζητήσει κάποια ανάλογη πρωτοβουλία. Ολοι οι ήρωες του μυθιστορήματος είναι φανταστικοί, γεννιούνται απ' τα κύτταρα της ιστορίας αλλά πλάθουν το μικρόκοσμό τους στο εργαστήρι του μύθου».

Και αυτή η μαρτυρία επιβεβαιώνει ότι το ιστορικό μυθιστόρημα είναι εκ γενετής και εξ ορισμού ένα ερμαφρόδιτο λογοτεχνικό είδος· προσπαθώντας όμως να συγχωνέψει το πραγματικό με το φανταστικό, την ιστορία με τη μυθοπλασία, αποτυχαίνει και στα δύο. Το ιστορικό μυθιστόρημα μπορεί τότε μόνο να διασωθεί, όταν ο συγγραφέας του χρησιμοποιεί ενσυνείδητα το ιστορικό παρελθόν ως μιαν ειρωνική μάσκα για την κριτική ανατροπή του ιστορικού παρόντος, όπως έκαναν λ.χ. ο Εμμ. Ροΐδης («Η Πάπισσα Ιωάννα», 1866) και ο Β. Brecht («Οι μπίζνες του κυρίου Ιουλίου-Καίσαρος», 1938/39). *

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 2 - 10/01/2009

Πεθαίνει η ποίηση;

ΙΔΕΕΣ Τάσεις. Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΛΟΥΔΗ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 2 - 20/09/2008

Μια συζήτηση για τη σημερινή θέση της ποίησης, που δημοσιεύτηκε στο προτελευταίο τεύχος του περιοδικού «Κ(ριτική)» (Δεκ. 2007), ένα ολοσέλιδο ρεπορτάζ για την επιστροφή της ποίησης («Καθημερινή», 6.4.2008) και μια είδηση για την παρεμβολή, με την πρωτοβουλία της Εταιρείας Συγγραφέων, σύντομων ποιημάτων στο πρόγραμμα δύο ιδιωτικών ραδιοσταθμών («Ελευθεροτυπία», 20.6.2008) ήταν μερικά από τα πρόσφατα ερεθίσματα, που συνεκμαίευσαν τη σημερινή φιλολογική μου παρέμβαση. Σ' αυτά ας προστεθεί και η επικαιρότητα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας Ποίησης και η σχετική μ' αυτήν απόφση για την αναγραφή σύντομων ποιημάτων στα λεωφορεία και τα τρόλεϊ.

Μια κοπερνίκεια τροπή στο περιεχόμενο της έννοιας «ποίηση» είχε σημειωθεί στα 1800, το συμβατικό έτος γέννησης του ευρωπαϊκού Ρομαντισμού: «Ποίηση», αποφαινόταν ο W. Wordsworth στον Πρόλογο στις «Λυρικές μπαλάντες» του, «είναι το αυθόρμητο ξεχείλισμα δυνατών αισθημάτων» -και με τον ορισμό αυτό περιόριζε την ποίηση σ' αυτό που επικράτησε να λέμε «λυρική ποίηση», δηλαδή εκείνο ακριβώς το ποιητικό είδος, που δεν είχε βρει τη θέση του στην «Ποιητική» του Αριστοτέλη.

Αυτήν την (περι)ορισμένη «λυρική ποίηση» θα εγκαθιδρύσει εντούτοις ο αριστοτελικός Hegel στην «Αισθητική» του (1817-1829· α' έκδ.: 1835-38) ως το τρίτο μετά το δράμα και το έπος ποιητικό είδος, θεσμοθετώντας τον υποκειμενικό της χαρακτήρα: «Στο Λυρικό είναι το υποκείμενο που εκφράζεται».

Ωστόσο, το υπαρξιακό πρόβλημα της -λυρικής- ποίησης είχε ήδη τεθεί, την ίδια ακριβώς εποχή με τον Wordsworth και μέσα στο ίδιο μ' αυτόν πνεύμα ελπίδας και απογοήτευσης που είχε εξαπολύσει η ναπολεόντεια εκτροπή της Γαλλικής Επανάστασης, από τον τραγικό ουραγό του γερμανικού Κλασικισμού Fr. Hoelderlin στην ελεγεία του «Αρτος και οίνος»: «Και προς τι οι ποιητές σε μίζερο καιρό;».

Αλλά ήδη στα 1821 ο επαναστατημένος ρομαντικός Ρ.Β. Shelley ξιφουλκούσε με μιαν «Υπεράσπιση της ποίησης» (δημοσ.: 1840) εναντίον του σατιρικού αρνητή της Τ.L. Peacock («Τέσσερεις εποχές της ποίησης», 1820), ευαγγελιζόμενος, όπως και ο Hoelderlin και οι Γερμανοί ιδεαλιστές δάσκαλοί του, μιαν ηθική λύτρωση της ανθρωπότητας από τους ποιητές-ιερείς της.

Εκατόν σαράντα χρόνια αργότερα ο Γ. Σεφέρης θα δανειστεί από τον Hoelderlin τους στίχους του για το υπαρξιακό πρόβλημα της ποίησης (μότο στο «Ημερολόγιο Καταστρώματος Α'», 1940: «Κ' οι ποιητές τι χρειάζουνται σ' ένα μικρόψυχο καιρό;»), για να εκφράσει τη δική του αγωνία μπροστά στα προμηνύματα της καταστροφής του Β' Μεγάλου Πολέμου.

Πολλά χρόνια αργότερα (1967), αφού η τρομερή αυτή καταστροφή είχε αφήσει τα ανεξίτηλα ίχνη της πάνω στο σώμα της «φυλής» του, ο ιδιοφυής Γερμανοεβραίος Τ. Adorno θα θέσει το αγωνιώδες ερώτημα, αν «είναι δυνατό να γράφονται ποιήματα μετά το Αουσβιτς».

Ποιήματα εξακολουθούν βέβαια να γράφονται και «μετά το Αουσβιτς», αφού η τέχνη είχε υπάρξει και μέσα στο Αουσβιτς. Και σήμερα ακόμα η όποια ποίηση διασώζεται εν μέρει εκτός από το έντυπο, βιβλίο και περιοδικό, και στο λαϊκό και στο έντεχνο τραγούδι και στο Διαδίκτυο. Το ερώτημα λοιπόν για τον ενδεχόμενο θάνατο της ποίησης πρέπει να τεθεί πάνω σε μια πολύ πιο διαφορετική και πολύ πιο διευρυμένη βάση: Η ποίηση «απειλείται» πράγματι από τον μεγάλο λογοτεχνικό της αντίζηλο, το μυθιστόρημα, που είχε βρει την επίσημη αναγνώρισή του για πρώτη φορά στην «Αισθητική» του Hegel. Η «απειλή» όμως αυτή δεν είναι αισθητικής φύσεως και δεν οφείλεται στην «πρόζα των πραγματικών συνθηκών της εποχής μας», όπως αποφαινόταν ο Hegel -είναι καθαρά εμπορική, όπως μπορεί να καταδείξει και μια πρόχειρη «βιβλιογραφική» καταγραφή της παραγωγής και της κατανάλωσης της πρώτης και του δευτέρου. Εδώ πρέπει να βρίσκεται η πηγή και η αιτία μιας ενδεχόμενης κρίσης και φθοράς της ποίησης:

Η προϊούσα εμπορευματοποίηση της λογοτεχνίας και, γενικότερα, της τέχνης, η «βιομηχανία του πολιτισμού» («Kulturindustrie») όπως την ονόμασε ο Adorno, προϋποθέτει και συνεπάγεται μια γενική πτώση του μορφωτικού επιπέδου και της καλλιέργειας του καταναλωτικού της κοινού και συνεπόμενα και την αισθητική-ποιοτική υποβάθμιση και τον εκχυδαϊσμό του ίδιου του ποιητικού, λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού και, γενικότερα, πολιτιστικού προϊόντος. *

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Το ερέθισμα για τη σημερινή μου παρέμβαση μου το έδωσε ένας σεσημασμένος φιλόλογος (50%) και ποιητής (50%) μ' ένα γονατογράφημά του (Ν. Βαγενάς, Μεταμφιέσεις του ζντανοφισμού, «Βήμα», 20.1.2008), στο οποίο ξιφουλκεί εναντίον μιας υποτιθέμενης «ορθοπολιτικής» λογοτεχνικής κριτικής, μόνο και μόνο επειδή αυτή επισημαίνει την προσχώρηση του Σεφέρη στο δόγμα της «ελληνικότητας», που διακήρυξε ο πολιτικός του προϊστάμενος Ι. Μεταξάς (1936). Αλλά, το στίγμα του «ζντανοφισμού» το εκσφενδονίζει ο Ν.Β., ανομολόγητα, κατά του έγκριτου νεοελληνιστή Μ. Βίττι, οι οποίος στο βιβλίο του για τη «Γενιά του Τριάντα» (1977) είχε επισημάνει και τεκμηριώσει τη συνοδοιπορία των κυριότερων εκπροσώπων της λεγόμενης Γενιάς του '30, συμπεριλαμβανομένων του Σεφέρη, του Ελύτη και του θεωρητικού ταγού τους Κ. Τσάτσου με την «εθνική» ιδεολογία της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου.

Για τη σχέση «ποιήσεως» (= λογοτεχνίας) και πολιτικής είχε κάνει λόγο, πραγματικά, ο Αριστοτέλης στο 25ο κεφάλαιο της «Ποιητικής»: «Προς δε τούτοις ουχ αυτή η ορθότης εστίν της πολιτικής και της ποιητικής» - και με την παρατήρησή του αυτή αντιμετώπιζε τον δάσκαλό του Πλάτωνα, που εξόριζε την «ποίησιν» από την «Πολιτεία» του με κριτήρια γνωσεολογικά και ηθικά.

Ο Αριστοτέλης είχε βέβαια δίκαιο: η πολιτική ήταν (κοινωνική) πράξη, ενώ η «ποίησις» «μίμησις πράξεως»· σήμερα θα λέγαμε: η σχέση (φυσικής - κοινωνικής) πραγματικότητας και (αισθητικής - καλλιτεχνικής) πλασματικότητας. Σήμερα, όλοι οι εγκυρότεροι θεωρητικοί δέχονται την άμεση εξάρτηση της λογοτεχνίας και της τέχνης, γενικότερα, από την πολιτική, δηλαδή την κοινωνική πράξη, με τη μορφή βέβαια της ιδεολογίας, όπως δίδασκε ήδη -και τον Σολωμό!- ο μεγάλος ι: «Το ωραίο (= η τέχνη) είναι η αισθητοποίηση της Ιδέας». Αυτό πρέπει να ισχύει απόλυτα τουλάχιστον για την τέχνη του λόγου, τη λογοτεχνία, αφού ο λόγος, η γλώσσα, η λέξη έχουν νόημα και κάθε νόημα έχει, αναγκαστικά, την αναφορά του στην εξωγλωσσική κοινωνική πραγματικότητα.

Στο μεταξύ, η σχέση λογοτεχνίας-ιδεολογίας έχει μελετηθεί από κορυφαίους θεωρητικούς όπως ο Λ. Γκολντμάν («Ο Κρυμμένος Θεός», 1959) και οι νεότεροί του Τ. Ιγκλετον («Κριτική και ιδεολογία», 1976), Φ. Τζέιμσον («Το πολιτικό ασυνείδητο», 1981), κ.ά.

Με την ευρύτερη σημασία της «πολιτικής» κάθε λογοτεχνία -και τέχνη- από τους αρχαιότερους πολιτισμούς (Κίνα, Αίγυπτος) μέχρι σήμερα είναι πολιτική, δηλαδή κοινωνική· ας αναφέρω μόνο τα πειστικότερα παραδείγματα από την κλασική αρχαιότητα, όπως οι «Πέρσες» του Αισχύλου, η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή και η «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη. Καθαρά πολιτική είναι, και ας εκπλήσσονται οι φαρισαίοι της λογοτεχνικής «κριτικής», ακόμα και η βυζαντινή υμνογραφία, όταν κηρύσσει: «Τη υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια...», ή «... νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος...».

Με τη στενότερη σημασία της, πολιτική είναι η «στρατευμένη λογοτεχνία» (litterature engagee) - και αυτή δεν την εφεύρε ο σταλινιστής Ζντάνοφ αλλά ο υπαρξιστής Σαρτρ (1945), που μόλις είχε «αποφοιτήσει» από την Σχολή της Αντίστασης κατά του ευρωπαϊκού φασισμού. Οι πρώτοι στρατευμένοι ποιητές στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας ήταν, βέβαια, ο Κάλβος και ο Σολωμός· «ινστρούχτορας» μάλιστα του Σολωμού για τη (συ)στράτευσή του στην υπόθεση της Ελληνικής Επανάστασης ήταν ο... παλαιοζντανοφιστής Σπ. Τρικούπης.

Και μόνο αυτό το διπλό ελληνικό παράδειγμα θ' αρκούσε για να καταδείξει ότι η πολιτική -γενικότερα- και η στρατευμένη -ειδικότερα- λογοτεχνία όχι μόνο δεν αποκλείουν την αισθητική δικαίωση της τέχνης, αλλά, αντίθετα, την προϋποθέτουν και τη συνεπιβάλλουν· άλλωστε, αυτήν τη σύζευξη δήλωνε ο υπότιτλος του βιβλίου του Βίττι: «Ιδεολογία και μορφή».

Οπως ακριβώς η επίκληση της «καθαρής αισθητικής» για την καταξίωση της ποίησης ή της πεζογραφίας του Αμερικανού Ε. Πάουντ, του Γάλλου Λ.-Φ. Σελίν και του Γερμανού Ε. Γιούγκερ, γνωστών συνοδοιπόρων του ιταλικού και του γερμανικού φασισμού, δεν είναι παρά μια «κριτική» καθαρά πολιτική, έτσι και η αναβίωση από τους συγχρόνους μας βαγενάδες του θνησιμαίου δόγματος «η τέχνη για την τέχνη» δεν είναι παρά μια θέση καθαρά πολιτική: συνεκφράζει την (επ)άνοδο της Νεο-Δεξιάς -όχι μόνο στο Εθνικό και Καποδιστριακό Ανεπιστήμιο.

Σ' όλους αυτούς μπορούμε ν' απαντήσουμε με το στόμα του αδικοχαμένου Β. Μπένγιαμιν: «Στην αισθητικοποίηση της πολιτικής έχουμε ν' αντιτάξουμε την πολιτικοποίηση της αισθητικής». *

[Διασταυρώσεις, Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΛΟΥΔΗ, Ελευθεροτυπία / 2, 28/06/2008]