Τζ. Φράνζεν: «Αγαπώ όσους είναι χρεωμένοι»

Ο Τζόναθαν Φράνζεν φωτογραφίζεται για την «Κ» στο κέντρο της Αθήνας, λίγο πριν μεταβεί στη Μυτιλήνη για το αγαπημένο του χόμπι, την παρατήρηση πουλιών.

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΛΟΣΠΥΡΟΣ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/05/2015

Τον Οκτώβριο του 2010, ο Τζόναθαν Φράνζεν έμοιαζε ο πιο ευτυχισμένος συγγραφέας στον κόσμο. Η Μιτσίκο Κακουτάνι των New York Times, η κριτικός που είναι φόβος και τρόμος για τους Αμερικανούς συγγραφείς εξαιτίας των κατεδαφιστικών κριτικών της, και το πρόσωπο που ο Φράνζεν είχε χαρακτηρίσει ως το «πιο ηλίθιο στη Νέα Υόρκη» έπειτα από μια αρνητική κριτική της στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο “The Discomfort Zone”, είχε δημοσιεύσει μια διθυραμβική κριτική για το τότε καινούργιο του μυθιστόρημα, την «Ελευθερία», και το ίδιο είχαν κάνει ή θα έκαναν και οι περισσότεροι κριτικοί στα δημοφιλέστερα μέσα του αγγλοσαξονικού κόσμου, βοηθώντας το βιβλίο να παραμείνει στις λίστες με τα ευπώλητα για πολλούς μήνες. Επιπρόσθετα, στις 23 Αυγούστου, μια βδομάδα πριν από την έκδοση της «Ελευθερίας», ο Φράνζεν είχε γίνει εξώφυλλο στο περιοδικό “Time”, μια μιντιακή τιμή που έχει αποδοθεί σε ελάχιστους Αμερικανούς συγγραφείς.

ΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΠΟΥ ΘΑ ΤΡΑΒΗΞΟΥΝ ΤΑ ΒΛΕΜΜΑΤΑ

Σημαντικοί συγγραφείς μοιράζονται προσωπικές εμπειρίες τους, μιλούν για την τέχνη τους και σχολιάζουν τη σημερινή κατάσταση, μπροστά στο ελληνικό κοινό.


Ο βραβευμένος Τζόναθαν Φράνζεν επισκέπτεται για πρώτη φορά την Ελλάδα , με το βιβλίο του «Η Εικοστή έβδομη πολιτεία», την Τρίτη 28 Απριλίου στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (Μασσαλίας 22, Αθήνα). Θα συζητήσει με τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Αναστάση Βιστωνίτη, και η είσοδος θα είναι ελεύθερη για το κοινό με δελτία προτεραιότητας.

Ο Τζόναθαν Φράνζεν βιογραφούμενος

Ο γνωστός αμερικανός συγγραφέας των «Διορθώσεων» και της «Ελευθερίας» θα δει σε ηλικία μόλις 55 ετών την πρώτη του βιογραφία

• Καρασαρίνης Μάρκος, ΤΟ ΒΗΜΑ:  03/10/2014

Η βιογραφία ενός ζώντος λογοτέχνη δεν είναι εύκολη υπόθεση. Σκοντάφτει κυρίως σε ζητήματα χρόνου: αυτού της αντικειμενικής αξιολόγησης ενός έργου που δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη, εκείνου της φυσικής παρουσίας του προσώπου που ελέγχει τη δημόσια εικόνα και τον ιδιωτικό βίο του. Εξ ου και σπάνια απαντάται, ακόμη και για τα μεγάλα ονόματα μιας εποχής. Ο Τόμας Πίντσον δεν διαθέτει σήμερα βιογραφία, ούτε και ο Ντον Ντελίλο. Ως εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα, ο Φίλιπ Ροθ έχει. Ο Τζόναθαν Φράνζεν θα αποκτήσει.

Η αμερικανική ιδεοληψία με την ελευθερία, πλεονέκτημα αλλά και λυπηρή αδυναμία

Τζόναθαν Φράνζεν Συνέντευξη με τον πολυβραβευμένο Αμερικανό συγγραφέα, τον οποίο το «Time» παρουσίασε ως «νέο Τολστόι»

• Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΡΟΥΖΑΚΗ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 12 Μαρτίου 2011

Η παγκόσμια φήμη που ακολουθεί τους τελευταίους μήνες τον Αμερικανό Τζόναθαν Φράνζεν είναι πρωτόγνωρη για συγγραφέα. Την κυκλοφορία του τέταρτου μυθιστορήματός του, «Ελευθερία» (στα ελληνικά από την «Ωκεανίδα», σε μετάφραση Ρένας Χατχούτ), ακολούθησε η ολοσέλιδη φωτογραφία του στο εξώφυλλο του περιοδικού «Time», που τον υποδέχτηκε ως «νέο Τολστόι» και ως «σπουδαίο Αμερικανό μυθιστοριογράφο». 

Ο Φράνζεν στην τηλεοπτική εκπομπή της περιβόητης Οπρα 

Ο Μπαράκ Ομπάμα έσπευσε να το διαβάσει και να του μεταφέρει την ικανοποίησή του και οι πωλήσεις του δεν άργησαν να το κατατάξουν στην κορυφή της λίστας των παγκόσμιων μπεστ σέλερ.

Η μεγάλη αποδοχή του συγγραφικού του έργου είχε ξεκινήσει το 2001 με το τρίτο μυθιστόρημά του, τις «Διορθώσεις» (Ωκεανίδα μτφ. Αλέξης Εμμανουήλ), με το οποίο απέσπασε και το ύψιστο λογοτεχνικό βραβείο στην Αμερική, το «National Book Award». Στην «Ελευθερία», όπως άλλωστε και στις «Διορθώσεις», ο Τζόναθαν Φράνζεν καταδύεται στο σύνθετο μικρόκοσμο των οικογενειακών σχέσεων για να πλησιάσει τα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της νέας χιλιετίας και να σκιαγραφήσει, κατά το «Time», ένα «αλησμόνητο πορτρέτο της εποχής».

Με επίκεντρο την οικογένεια της Πάτι και του Γουόλτερ Μπέργκλαντ μας δίνει μια εποποιία για τον έρωτα και το γάμο, τους πειρασμούς και τις υποχρεώσεις της ελευθερίας, την Αμερική των προαστίων και του πολέμου στο Ιράκ. Ευχάριστη έκπληξη στις σελίδες του μια απρόσμενη ελληνική παρουσία. Εκείνη του Ντίνου Ηλιόπουλου, όπως τον θυμόμαστε από τον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου. Ο ήρωας του Κούνδουρου στοιχειώνει την «Ελευθερία» του Φράνζεν, αφού λειτουργεί ως αντανάκλαση του κεντρικού χαρακτήρα του μυθιστορήματος Γουόλτερ Μπέργκλαντ.

- Πώς διαχειρίζεστε την τεράστια δημοσιότητα που ακολούθησε την έκδοση της «Ελευθερίας»; Θυμάμαι κι εκείνο το περιστατικό που κάποιος νεαρός στην παρουσίαση του βιβλίου σας στην Αγγλία σάς έκλεψε τα γυαλιά μυωπίας.

«Τη χειρίζομαι αγνοώντας την. Δεν διαβάζω τα δημοσιεύματα που με αφορούν, ούτε τις κριτικές για το έργο μου, ποτέ δεν κάνω "google" στον εαυτό μου στο Διαδίκτυο. Εκτιμώ τους ανθρώπους που σέβονται την ιδιωτική μου ζωή και σχεδόν όλοι το κάνουν. Προφανώς δεν μπορώ να αγνοήσω το περιστατικό με τα γυαλιά, αλλά ήμουν σε θέση να δω το δράστη με ανθρώπινους όρους (ήταν απλώς ένας φοιτητής που είχε πιει πάρα πολύ) και θυμάμαι τις δικές μου βλακείες στην ηλικία του. Το αντιμετώπισα και με μια δόση χιούμορ. Είμαι αρκετά τυχερός επίσης, που ζω με μια γυναίκα που δεν με παίρνει και πολύ στα σοβαρά».

- Εχετε αποδεχτεί τον τίτλο του «σπουδαίου Αμερικανού μυθιστοριογράφου» που σας έχουν αποδώσει οι κριτικοί;

«Δεν μου αρέσει καθόλου η φράση "σπουδαίο αμερικανικό μυθιστόρημα", ποτέ δεν κατάλαβα τι σημαίνει. Αλλά απαντώ "ναι" στο ερώτημά σας. Πριν από μερικά χρόνια, διαπίστωσα ότι νοιαζόμουν τόσο πολύ για το μυθιστόρημα -ως φόρμα- ώστε ήμουν πρόθυμος να προσπαθήσω να γίνω δημόσιος εκπρόσωπός του και να αποδεχτώ τις τυχόν δυσάρεστες συνέπειες αυτής της απόφασης. Και φυσικά, οι συνέπειες δεν είναι όλες δυσάρεστες».

- Οι Ελληνες αναγνώστες του βιβλίου σας ξαφνιάζονται ευχάριστα όταν αναγνωρίζουν τόσες αναφορές στον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου. Πώς τον ανακαλύψατε; Είναι ο ήρωας της ταινίας μια αντανάκλαση του βασικού χαρακτήρα του βιβλίου σας, Γουόλτερ Μπέργκλαντ;

«Είδα το φίλμ το 1979 στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, όπου ένας από τους αδελφούς μου δούλευε ως μηχανικός προβολής στο τμήμα των ξενόγλωσσων ταινιών. Με εντυπωσίασε αρκετά, επειδή, αν και αγαπώ τον κινηματογράφο, δεν βλέπω και πάρα πολλές ταινίες. Ο "Δράκος", όπως λέγεται ο ήρωας της ταινίας στα ελληνικά, λειτούργησε ως μοντέλο για το είδος της δουλειάς που ήθελα να κάνω: είναι ταυτόχρονα γελοίος και θανάσιμα σοβαρός. Και καθώς είχα στο μυαλό μου ότι ο Γουόλτερ θα γινόταν άθελά του ένα είδος παράνομου ήρωα, ήταν φυσικό να φανταστώ ότι αυτός και η Πάτι είχαν δει την ταινία στα φοιτητικά τους χρόνια».

- Το θέμα των οικογενειακών σχέσεων είναι θεμελιώδες σε ολόκληρη τη λογοτεχνία σας. Στην «Ελευθερία» η οικογένεια είναι μάλλον πηγή πόνου και απογοήτευσης, ένα πεδίο όπου πολλές επιθυμίες συνθλίβονται. Γιατί το οικογενειακό μοντέλο μοιάζει τόσο δυσλειτουργικό;

«Πώς μισώ τη λέξη "δυσλειτουργικό"! Μια δυσλειτουργική οικογένεια είναι εκείνη όπου η μητέρα είναι τόσο χαμένη στα ναρκωτικά που είναι ανίκανη να ταΐσει τα παιδιά της και ο πατριός κάνει σεξ με την εντεκάχρονη κόρη. Οι οικογένειες για τις οποίες γράφω είναι απλώς δυστυχισμένες κι αυτό σημαίνει ότι είναι ενδιαφέρουσες με έναν τρόπο που οι ευτυχισμένες οικογένειες δεν είναι. Η δυστυχία υποδηλώνει την παρουσία δυσεπίλυτων συγκρούσεων, οι συγκρούσεις ελευθερώνουν τις δυνατότητες του δράματος και το δράμα είναι ο καλύτερος φίλος εκείνου που αφηγείται ιστορίες»

- Παρ' όλα αυτά, θεωρείτε ότι το τυπικό οικογενειακό μοντέλο έχει αλλάξει ή πρέπει να αλλάξει;

«Εχουν υπάρξει αρκετές αλλαγές στην οικογενειακή ζωή από την εποχή που ήμουν παιδί και μια από τις επιδιώξεις μου γράφοντας την "Ελευθερία" ήταν να αναζητήσω το νόημα τέτοιου είδους αλλαγών - να χαρτογραφήσω την εξέλιξη της Πάτι και του Γουόλτερ Μπέργκλαντ από την παιδική τους ηλικία ώς τα χρόνια της ανατροφής των παιδιών τους, να συγκρίνω και να αντιπαραβάλω. Δεν είναι λιγότερο ενδιαφέρουσες, εν τούτοις, οι πλευρές των οικογενειών που δεν αλλάζουν ποτέ, επειδή η λογοτεχνία ενδιαφέρεται πάντοτε για τα αρχετυπικά, σταθερά στοιχεία της ανθρώπινης ζωής. Γι' αυτό μπορούμε ακόμα να απολαμβάνουμε τη "Μήδεια" και γι' αυτό μπορώ να εκτιμήσω μια σύγχρονη οικογενειακή ιστορία, που εκτυλίσσεται στη Ιαπωνία ή στη Ναμίμπια. Πάντοτε θα έχουμε γονείς, παιδιά και αδέλφια, ακόμα κι αν οι σχέσεις γίνουν περισσότερο virtual παρά γενετικές. Γράφοντας γι' αυτούς, είναι σαν να έχω την ευκαιρία να συνδεθώ με ανθρώπους αρκετά διαφορετικούς από μένα».

- Η Αμερική και στο δικό σας βιβλίο είναι μια χώρα στην οποία κυριαρχεί η εμμονή για τις κοινωνικές ελευθερίες και τα ατομικά δικαιώματα. Ωστόσο, αυτή η αγωνιώδης αναζήτηση της ελευθερίας δεν μοιάζει να τη «θεραπεύει» από την υποκρισία, το μίσος και τις προκαταλήψεις. Υπάρχει κάποιο στοιχείο που συνδέει την κοινωνική και πολιτική κατάσταση στη χώρα με τη δομή της αμερικανικής οικογένειας;

«Θα έλεγα ναι, εφόσον το αναφέρετε. Τα ιδιαίτερα πολιτιστικά χαρακτηριστικά μιας χώρας μοιάζουν κατά κάποιον τρόπο με τα χαρακτηριστικά ορισμένων οικογενειών. Κάθε χώρα είναι διαφορετική. Εχει σημείο εκκίνησης συγκεκριμένα πλεονεκτήματα και αδυναμίες και, ακριβώς όπως συμβαίνει σε μια οικογένεια, αυτά τα πλεονεκτήματα και οι αδυναμίες αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με ενδιαφέροντες τρόπους -αλλάζουν σε κάθε γενιά για να παραμείνουν, στην ουσία, τα ίδια. Η αμερικανική ιδεοληψία με την ελευθερία είναι την ίδια στιγμή ένα σπουδαίο πλεονέκτημα και μια λυπηρή αδυναμία».

- Ενα θέμα ταμπού που διατρέχει την ιστορία σας είναι κι εκείνο του υπερπληθυσμού. Ο Γουόλτερ λέει ότι οι άνθρωποι είμαστε ο «καρκίνος του πλανήτη» επειδή με τον υπερπληθυσμό συμβάλλουμε στην αύξηση της φτώχειας και των πολέμων. Ποια είναι η σημασία αυτής της επισήμανσης;

«Δεδομένου ότι η τεκνοποίηση και η ανατροφή των παιδιών έχουν τόσο σημαντικό ρόλο στο βιβλίο, θέλησα να επισημάνω -κάνοντας και λίγη πλάκα- το γεγονός ότι το να έχεις παιδιά έχει αποκτήσει νέα σπουδαιότητα καθώς ο πληθυσμός του πλανήτη αυξάνεται διαρκώς. Ενα ευρύτερο δικό μου ενδιαφέρον, ως συγγραφέα, είναι η προσπάθεια να επισημάνω ζητήματα και φαινόμενα που η κοινωνία αγνοεί. Ενδιαφέρομαι να προσεγγίσω τα θέματα εκείνα που άνθρωποι και χώρες θα προτιμούσαν να μη σκέφτονται. Η περιβαλλοντική καταστροφή υπό το πρίσμα του υπερπληθυσμού είναι ένα από αυτά. Οι ψυχολογικές συνέπειες της στενής φιλικής σχέσης μεταξύ γονιών και παιδιών είναι ένα άλλο. Ως συγγραφέας, δεν θα ήθελα να ασχοληθώ με αυτό που ήδη γνωρίζουμε για τους εαυτούς μας αλλά να σκάψω και να ανασύρω μέσα από την καταπίεση και τις συγκρούσεις τα καυτά και ανεξερεύνητα ζητήματα που κρύβονται από κάτω».

- Ο γιος της οικογένειας του βιβλίου, ο Τζόι, είναι ένας δεξιός νεαρός που κερδίζει «εύκολα» χρήματα εκμεταλλευόμενος σκοτεινές συμφωνίες που συνδέονται με τον πόλεμο στο Ιράκ. Η στάση του συνοψίζει την άποψη αρκετών ανθρώπων στον κόσμο που θεωρούν ότι η υπερδύναμη δεν δίνει δεκάρα για τον «εκδημοκρατισμό» των χωρών στις οποίες εισβάλλει, αλλά θέλει μόνο να τις εκμεταλλευτεί. Εχει καταφέρει, λέτε, η διακυβέρνηση Ομπάμα να αλλάξει αυτές τις αντιλήψεις περί Αμερικής;

«Ζώντας στην Αμερική, είμαι το λάθος άτομο να απαντήσει αν ο Ομπάμα έχει αλλάξει την άποψη που έχουν οι άλλες χώρες για μας. Θα το ήθελα σίγουρα και το ελπίζω -νομίζω ότι είναι ο καλύτερος πρόεδρος τής, μέχρι τώρα, ζωής μου- αλλά δεν ξέρω πραγματικά. Νομίζω ότι υπάρχει κάποια δόση αλήθειας στην ιδέα ότι ο αμερικανικός λαός θα προτιμούσε να παραμείνει στην παιδιάστικη άγνοια των κακών κινήτρων της κυβέρνησής του, ειδικότερα της διακυβέρνησης του Τζορτζ Μπους. Αλλά επίσης νομίζω ότι κάθε χώρα έχει τα μελανά της σημεία και ενοχλούμαι όταν η Αμερική σκιαγραφείται σαν να είναι χειρότερη από άλλες. Ακόμα και επί Μπους δεν ήταν όλα όσα έκανε η κυβέρνηση κυνικά. Είναι ενδιαφέρον να δεις στα γεγονότα που συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό στη Μέση Ανατολή πόσο ισχυρό συνεχίζει να παραμένει το δόγμα Μπους για ελευθερία και δημοκρατία».

- Ασκείτε, επίσης, σκληρή κριτική στην τεχνολογική επανάσταση. Θεωρείτε πλασματική την τεχνολογική υπόσχεση για ελευθερία;

«Είναι σίγουρα πλασματική στο βαθμό που η "ελευθερία" ερμηνεύεται ως "ελευθερία" να διαλέξεις το δικό σου γκάτζετ. Οι πιο πολλοί άνθρωποι που γνωρίζω αισθάνονται περισσότερο σκλαβωμένοι παρά απελευθερωμένοι από αυτές τις συσκευές. Τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης έχουν αποθεώσει τη θετική σημασία των κοινωνικών δικτύων στις πρόσφατες εξεγέρσεις στη Μέση Ανατολή και είναι πράγματι αξιοσημείωτο ότι ένα από τα βασικά όπλα καταπίεσης της κινεζικής κυβέρνησης είναι ο περιορισμός της πρόσβασης στο Ιντερνετ. Η νέα τεχνολογία συνέβαλε κατά κάποιον τρόπο στην ενίσχυση της δύναμης των ανθρώπων για αυτοδιάθεση. Αλλά η τεχνολογία εξελίσσεται με τόσες αρνητικές συνέπειες σε προσωπικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο που δεν είμαι σίγουρος ότι η καθαρή επίδρασή της στο ανθρώπινο είδος θα είναι θετική».

- Ενα άλλο ισχυρό θέμα του βιβλίου σας είναι το οικολογικό. Αρκετές οικολογικές δράσεις αντιμετωπίζονται συχνά με καχυποψία. Είστε αισιόδοξος ότι οι άνθρωποι μπορούν να κατανοήσουν σε βάθος την έκταση του προβλήματος;

«Δεν είμαι αισιόδοξος, όχι. Αλλά θέλω να κάνω ό,τι μπορώ για να σώσω ένα μικρό μέρος του πλανήτη -τα άγρια πτηνά ειδικότερα- από τον αφανισμό. Η εναλλακτική λύση είναι απλώς η απελπισία και να περάσεις τη ζωή σου αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα παθητικά. Και αν είναι αλήθεια ότι αρκετοί ακτιβιστές αναζητούν μερίδιο στην εξουσία ή αναγκάζονται να συνεργαστούν με πρόσωπα της εξουσίας, αυτό δεν μπορεί, εν τέλει, να ειπωθεί για κάθε ακτιβιστική πράξη;».

- Ενα συγκινητικό μέρος του βιβλίου σας είναι η εξερεύνηση της αγάπης. Γιατί είναι τόσο δύσκολο για τους ανθρώπους να την πλησιάσουν;

«Δεν είναι δύσκολο να πλησιάσεις την αγάπη, ο γάμος είναι σκληρός. Και η πολιτιστική, πολιτική και καταναλωτική αποθέωση της "ελευθερίας" κάνει τα πράγματα ακόμα πιο δύσκολα. Αργά ή γρήγορα καλείσαι να αντιμετωπίσεις το γεγονός ότι η ελευθερία δεν συνίσταται στην ύπαρξη απεριόριστων επιλογών αλλά στις κατάλληλες επιλογές. Και η ίδια η ζωή είναι μια διαδικασία για να ανακαλύψεις ποιες επιλογές είναι οι σωστές».

- Γνωρίζω το ενδιαφέρον σας για την παρατήρηση άγριων πουλιών. Συνδέεται με κάποιο είδος οικολογικού διαλογισμού;

«Οχι, είναι η έκφραση της αγάπης μου για τα άγρια πουλιά. Μου δίνει τη χαρά να τα βλέπω να επιβιώνουν παρά τα εμπόδια και να παραμένουν αψεγάδιαστα όμορφα και ενδιαφέροντα. Δεν θα μπορούσα να πω με βεβαιότητα ότι η αγάπη μου για τα πουλιά είναι μια επιλογή που έκανα -ένιωσα περισσότερο ότι με διάλεξαν- αλλά με αυτή την επιλογή αισθάνομαι ότι έχω κάτι για να νοιαστώ και να παλέψω».*

Οι... διορθώσεις δεν πέρασαν, η «Ελευθερία» πολτοποιήθηκε

Το µυθιστόρηµά του «Οι διορθώσεις» – κυκλοφόρησε το 2001 _, όχι µόνο πούλησε 3 εκατοµµύρια αντίτυπα αλλά τον καθιέρωσε και ως τη µεγάλη ελπίδα της αµερικανικής λογοτεχνίας. Τώρα που είναι έτοιµο να κυκλοφορήσει το νέο βιβλίο του Τζόναθαν Φράνζεν (φωτογραφία), η «Ελευθερία», τα µέσα ενηµέρωσης παραληρούν, πολλοί µιλούν για «νέο Τολστόι» – παρ’ όλο που ο ίδιος είπε στην ιταλική «La Repubblica» «εντάξει, δεν είµαι και ο Τολστόι» –, το περιοδικό «Τime» µάλιστα τον έκανε εξώφυλλο, πράγµα που κάνει πρώτη φορά για µυθιστοριογράφο τα τελευταία δέκα χρόνια.

Ωστόσο η «Ελευθερία» είχε κάποιες τελευταίες... διορθώσεις που δεν πέρασαν στην εκτύπωση. Και το βιβλίο αποσύρθηκε από τα βρετανικά βιβλιοπωλεία, µε χιλιάδες αντίτυπα να οδηγούνται στην πολτοποίηση. Ο ίδιος ο Φράνζεν παρακίνησε τους αναγνώστες του να µη διαβάσουν αυτή την εκδοχή που κυκλοφόρησε γιατί στο τυπογραφείο έγινε λάθος και τυπώθηκε µια παλιότερη που έχει αλλάξει.

Από σήµερα τα βιβλιοπωλεία θα έχουν τη νέα εκδοχή, ωστόσο το τυπογραφείο αρνείται ότι επρόκειτο για δικό του λάθος.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο ΗarperCollins πριν από µία εβδοµάδα. Στις ΗΠΑ δεν έχει κυκλοφορήσει ακόµη αλλά δεν έχει γίνει γνωστό εάν έχει και εκεί ήδη τυπωθεί η λαθεµένη εκδοχή. Σε όλες πάντως τις εκδοχές, φιλοδοξία του Τζόναθαν Φράνζεν είναι να φτιάξει ένα µυθιστόρηµα που να κλείνει µέσα του µια εποχή. Είναι η εποχή – τα τελευταία εννέα χρόνια που έγραφε το βιβλίο – κατά την οποία το τι σηµαίνει «Ελευθερία» το όριζε ο Τζορτζ Μπους. [ΤΑ ΝΕΑ: Δευτέρα 4 Οκτωβρίου 2010]

Η λογοτεχνία στα μίντια

• Tου Ηλια Μαγκλινη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tετάρτη, 29 Σεπτεμβρίου 2010

Πριν από περίπου ένα μήνα, ο Αμερικανός συγγραφέας Τζόναθαν Φράνζεν έγινε εξώφυλλο στο περιοδικό Time. Είχε περάσει δεκαετία από τότε που το φημισμένο αμερικανικό έντυπο τίμησε με εξώφυλλο και cover story έναν λογοτέχνη. Το 2000 ήταν ο Στίβεν Κινγκ, ο πιο αξιόλογος, ίσως, συγγραφέας best-seller που υπάρχει. Δύο χρόνια πριν, μέσα στο 1998, είχαμε δύο συγγραφείς σε εξώφυλλο του Time: τον Τομ Γουλφ και βέβαια τη νομπελίστα Τόνι Μόρισον. Ο επίσης διάσημος και ευπώλητος Μάικλ Κράιτον είχε προηγηθεί το 1995, πολύ πιο πριν ο Τζον Απντάικ (1982) και ακόμα πιο πριν ο εξαιρετικός Τζον Λε Καρέ (1977).

Από τους παραπάνω συγγραφείς, ο περισσότερο «συγγενής» στον Φράνζεν, ως προς τη λογοτεχνικότητα, την εκλεκτικότητα της ίδιας της γραφής, είναι μάλλον ο Απντάικ. Οι περισσότεροι συγγραφείς που έγιναν εξώφυλλα στο Time τις τελευταίες δεκαετίες ήταν διάσημοι όχι αυστηρά και μόνον μέσα από το γράψιμό τους: ο Μάριο Πούτζο (1978), δημιουργός του «Νονού», και ο Αρθουρ Χέιλι (1977), ο οποίος έγραψε τις «Ρίζες», βιβλία που διαδόθηκαν μέσα από το σινεμά και την τηλεόραση.

Το 1993, το αμερικανικό περιοδικό είχε προτείνει στον Φίλιπ Ροθ να γίνει εξώφυλλο, με αφορμή την έκδοση του μυθιστορήματός του «Επιχείρηση Σάιλοκ», όμως στη συνέχεια η προσφορά αποσύρθηκε (ίσως διότι η εικόνα του Ισραήλ στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν είναι η πιο κολακευτική).

Για το αν αξίζει ή όχι αυτή την αποθέωση ο πενηντάχρονος Φράνζεν (μεταξύ των άλλων, ο Economist συνέκρινε το νέο του μυθιστόρημα, «Freedom», με το κλασικό «Paradise Lost» του Μίλτον) θα αποφανθεί ο ίδιος ο χρόνος. Πολλά άλλα λογοτεχνικά εξώφυλλα του Time σήμερα τα έχει καταπιεί η λήθη.

Αποτελεί μοναδική εξαίρεση αυτή η προβολή πάντως, καθώς ουδέποτε οι συγγραφείς θεωρούνταν «ζουμερό θέμα» για τα Μέσα, πόσο μάλλον τα τελευταία χρόνια. Και μιλάμε για γνήσιους συγγραφείς και όχι αγιοβασιλιάτικους. Ο Φράνζεν, ανεξάρτητα από το αν κανείς δηλώνει φανατικός αναγνώστης του ή όχι, είναι ένας καθαρόαιμος, ατόφιος, αφιερωμένος γραφιάς. Μιλάμε για συγγραφείς που γίνονται είδηση όχι εξαιτίας κάποιου σκανδάλου ή της προσωπικής τους ζωής, αλλά λόγω του έργου τους.

Αν ρίξετε μια ματιά σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, πρόσφατη συνέντευξη του Αμερικανού συγγραφέα στον Guardian, θα πάρετε μια γεύση από το πόσο ψυχαναγκαστική, μονήρης, πληκτική δουλειά είναι το γράψιμο ενός μυθιστορήματος. Ειδικά ο Φράνζεν δουλεύει μέσα σε ένα μικρό δωμάτιο που μοιάζει με κελί μοναχού, συχνά φορώντας ωτασπίδες, ενίοτε ακόμα και μάσκα ύπνου (!) για να μπορεί να φτάσει στο 100% της αυτοσυγκέντρωσης. Το μυθιστόρημα «Freedom», για το οποίο αποθεώθηκε έτσι, κυκλοφόρησε τον περασμένο Αύγουστο και το έγραφε επί εννέα συναπτά έτη.

Το αστείο είναι ότι ο ίδιος ο Φράνζεν είχε γράψει από το 1996 για το πώς τα περιοδικά και τα Μέσα γενικότερα αδιαφορούν όλο και περισσότερο για τη σοβαρή λογοτεχνία. Το εξώφυλλο αυτό τον δικαιώνει, διαψεύδοντάς τον λοιπόν. Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα: το 2001, όταν η παγκοσμίως διάσημη Οπρα Ουίνφρεϊ συμπεριέλαβε τις «Διορθώσεις» (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ωκεανίδα στη χώρα μας) στην επίσης διάσημη τηλεοπτική λέσχη ανάγνωσής της (όποιο βιβλίο αναφέρεται από την Οπρα, αυτομάτως, κερδίζει ένα διαβατήριο στη μακρινή χώρα των εκατομμυρίων πωλήσεων), ο Φράνζεν τη σνόμπαρε. Αποτέλεσμα; Το Newsweek και άλλα έντυπα και εφημερίδες τον κατακρεούργησαν ως ένα εγωπαθές, κακομαθημένο πλάσμα. «Μάλλον πλησιάζω προς το τέλος της καριέρας μου», δηλώνει τώρα ο Φράνζεν. «Ο κόσμος αρχίζει να με εγκρίνει».

Η αλήθεια είναι ότι οι συγγραφείς δεν είναι ούτε ηθοποιοί ούτε τραγουδιστές. Οι συγγραφείς δεν είναι διασκεδαστές. Είναι ανύπαρκτοι, ειδικά για την τηλεόραση. Δεν «γράφουν στον φακό», μόνο στον ιδιωτικό τους χώρο. Δεν έχουν σχέση ούτε με τις εξωφρενικές ταχύτητες ούτε με τη σημερινή δυναστεία της ποσοτικής αξιολόγησης. Είναι αθόρυβοι επαναστάτες, σε διαρκή ανταρτοπόλεμο. Πού και πού γίνονται και εξώφυλλα.

Βιβλίο «Ελευθερία»: Ο «Δράκος» εμπνέει το μπεστ σέλερ της χρονιάς

• Η κλασική ταινία του Νίκου Κούνδουρου γίνεται γνωστή σε εκατομμύρια αγγλόφωνους αναγνώστες (ανάμεσά τους και ο πρόεδρος των ΗΠΑ) χάρη στο μυθιστόρημα του «αμερικανού Τολστόι» Τζόναθαν Φράνζεν «Ελευθερία»

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Τρίτη 28 Σεπτεμβρίου 2010
  

Μουσείο Τέχνης του Σικάγου, 1979. Ενας εικοσάχρονος διοπτροφόρος αμερικανός παρακολουθεί χωμένος στο κάθισμά του την προβολή ενός ξένου φιλμ με τον αγγλικό τίτλο «Τhe Fiend of Αthens» («Ο δράκος της Αθήνας»). Η ταινία και κυρίως ο πρωταγωνιστής της αποτυπώνονται ζωηρά στη μνήμη του. Τόσο ώστε 30 χρόνια αργότερα τους αφιερώνει αρκετές σελίδες στο βιβλίο που γράφει. Είναι το «Ελευθερία», το βιβλίο που διαβάζει αυτόν τον καιρό όλη η Αμερική, από τον πρόεδρο Ομπάμα ως τα μέλη της λέσχης ανάγνωσης της Οπρα Γουίνφρεϊ, το βιβλίο που θεωρείται το «μεγάλο αμερικανικό μυθιστόρημα» και απασχολεί κάθε βιβλιοφιλικό έντυπο στην υφήλιο, από το «Τime» ως τις ελληνικές σελίδες.

Ο νεαρός Αμερικανός του 1979 δεν είναι άλλος από τον 51χρονο Τζόναθαν Φράνζεν, τον «αμερικανό Τολστόι», βραβευμένο το 2001 με το αμερικανικό Νational Βook Αward για το βιβλίο του «Οι διορθώσεις». Και η ταινία είναι ο «Δράκος» του 1956 σε σκηνοθεσία Νίκου Κούνδουρου, με τον Ντίνο Ηλιόπουλο στον ομώνυμο ρόλο, βασισμένη σε σενάριο του θεατρικού συγγραφέα Ιάκωβου Καμπανέλλη.   

«Δεν μπορώ να βρω περισσότερες πληροφορίες, αλλά είναι υπαρκτή ταινία, αυτός ήταν ο αγγλικός τίτλος της, θυμάμαι πότε την είδα...» εξηγεί ο Φράνζεν μιλώντας στους μεταφραστές του, οι οποίοι του ζητούν να διευκρινίσει αν η ταινία που παρακολουθούν η Πάτι και ο Γουόλτερ Μπέρκλουντ, κεντρικοί χαρακτήρες στο «Ελευθερία», είναι πραγματική ή αν πρόκειται για δική του επινόηση.

Μπορεί να μη θυμάται τον σκηνοθέτη, θυμάται όμως αρκετά. Οι ήρωες παρακολουθούν την ταινία του Κούνδουρου, την αναλύουν και προχωρούν σε ερμηνείες της συμπεριφοράς του πρωταγωνιστή. «Κάποιος που δεν σύχναζε στα φοιτητικά κινηματογραφικά φεστιβάλ τη δεκαετία του 1970 θα θυμάται τον “Δράκο”;» αναρωτιούνται οι βιβλιοκριτικοί. Είτε τον θυμούνται είτε όχι, αυτό δεν επηρεάζει την απήχηση του βιβλίου. Οσο για την ταινία, δεν λειτουργεί μόνον ως «γέμισμα» του χρόνου δράσης, αλλά ως δομικό στοιχείο του μυθιστορήματος, καθώς αποτελεί «κλειδί» για την κατανόηση της προσωπικότητας του Γουόλτερ, του καλού και άβουλου, αλλά και μισάνθρωπου Γουόλτερ, όπως παρουσιάζεται στο κεφάλαιο του βιβλίου «Ο δράκος της Ουάσιγκτον».

Είναι πρώιμο να προχωρήσουμε σε αναλύσεις του μυθιστορήματος και σε σχόλια για τη γονιμοποιό επίδραση του «Δράκου» 54 χρόνια μετά την πρώτη προβολή του, αλλά, όπως σχολιάζει και η μεταφράστρια στα ελληνικά τού «Ελευθερία», Ρένα Χατχούτ, «30 χρόνια αφότου είδε την ταινία, ο Φράνζεν τη θυμήθηκε. Μεγάλη μας τιμή».

• Η Εσκενάζυ στις σελίδες του Πίντσον

Ενα παράθυρο σε μια άλλη έκφραση του νεότερου ελληνικού πολιτισμού, στο ρεμπέτικο τραγούδι, άνοιξε και ο έτερος σημαντικός και βραβευμένος το 1974 με το Νational Βook Αward αμερικανός μυθιστοριογράφος Τόμας Πίντσον. Ο πρωταγωνιστικός χαρακτήρας στο μυθιστόρημά του «Ιnherent Vice» («Εγγενές ελάττωμα»), το οποίο εκδόθηκε τον Αύγουστο του 2009, ο Λάρι «Ντοκ» Σπορτέλο, ένας ιδιωτικός ντετέκτιβ, κινείται στο Λος Αντζελες στα 1969-1970 «ενώ τον διακατέχει η μουσική της εποχής». Στο «σάουντρακ» του βιβλίου, όπου ανάμεσα σε άλμπουμ των Βeach Βoys, Ρink Floyd, Doors, Rolling Stones, βρίσκουμε και τη «Ρεμπέτισσα» της Ρόζας Εσκενάζυ.  

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

• «Ενας τέτοιος θάνατος δεν έχει κανένα νόημα»
  

Κ αθώς η Πάτι παρακολουθούσε το έργο, έβαζε με το νου της τον Γουόλτερ στη θέση του λογιστή και τον φανταζόταν να βγάζει τα γυαλιά του με μια απότομη κίνηση, όπως εκείνος. Αργότερα, ενώ έτρωγαν στου Βέσιο, ο Γουόλτερ ερμήνευσε το έργο σαν μια παραβολή του κομμουνισμού στη μεταπολεμική Ελλάδα κι εξήγησε στην Πάτι πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες, που χρειάζονταν συμμάχους του ΝΑΤΟ στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, υποστήριζαν για πολύ καιρό την πολιτική καταστολή εκεί. Ο λογιστής, είπε, ήταν η προσωποποίηση ενός συνηθισμένου ανθρώπου που αναλαμβάνει τελικά τις ευθύνες του και αποφασίζει να πάρει μέρος στον βίαιο αγώνα κατά της καταστολής της Δεξιάς.

Η Πάτι έπινε κρασί. «Δεν συμφωνώ καθόλου μ΄ αυτό» είπε. «Εγώ πιστεύω ότι μιλάει για το πώς ο πρωταγωνιστής δεν είχε ποτέ αληθινή ζωή, επειδή ήταν ένα τόσο υπεύθυνο και συνεσταλμένο άτομο και δεν είχε ιδέα για το τι ήταν ικανός να κάνει. Ποτέ δεν ένιωσε αληθινά ζωντανός μέχρι που τον πέρασαν κατά λάθος για τον Δράκο. Ακόμα κι αν έζησε μόνο μερικές μέρες ύστερα απ΄ αυτό, δεν τον πείραξε που θα πέθαινε γιατί επιτέλους είχε κάνει κάτι στη ζωή του και είχε αξιοποιήσει τις ικανότητές του».

Ο Γουόλτερ φάνηκε να ξαφνιάζεται μ' αυτό. «Ενας τέτοιος θάνατος όμως δεν έχει κανένα νόημα» είπε. «Δεν κατάφερε τίποτα». «Τότε όμως γιατί το έκανε;» «Επειδή ένιωσε αλληλέγγυος με την ομάδα που του έσωσε τη ζωή. Κατάλαβε ότι είχε ευθύνη απέναντί τους. Ηταν οι χαμένοι της ζωής και τον χρειάζονταν και τους ήταν πιστός. Πέθανε επειδή τους ήταν πιστός».

«Θεέ μου», είπε η Πάτι με θαυμασμό. «Είσαι ένας εκπληκτικά έντιμος άνθρωπος».

• Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο «Ελευθερία» (εκδόσεις Ωκεανίδα) σε μετάφραση Ρένας Χατχούτ

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=357116&dt=28/09/2010#ixzz10nXRSEu2