Showing posts with label Ιλιάδα. Show all posts
Showing posts with label Ιλιάδα. Show all posts

Wednesday, October 6, 2010

Ντέιβιντ Μαλούφ: Ενας Αυστραλός ξαναγράφει τη ραψωδία Ω

  • Ο συγγραφέας Ντέιβιντ Μαλούφ θα βραβευτεί στην Αθήνα για το βιβλίο του «Ransom», εμπνευσμένο από την «Ιλιάδα»

ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Τρίτη 5 Οκτωβρίου 2010
O Ντέιβιντ Μαλούφ είχε ακούσει την ιστορία του Τρωικού Πολέμου από τη δασκάλα του στο δημοτικό σχολείο, μια μέρα του 1943, σε καιρό πολέμου. Εξήντα και πλέον χρόνια αργότερα, γοητευμένος από τη διαδικασία της αφήγησης και περίεργος για τις ανείπωτες ανθρώπινες ιστορίες, δίνει τη δική του εκδοχή για τα γεγονότα της ραψωδίας Ω της «Ιλιάδας»: ο Πρίαμος, με ένα κάρο φορτωμένο με θησαυρούς των Τρώων, εισέρχεται κρυφά στο στρατόπεδο των Αχαιών για να εξαγοράσει το σώμα του νεκρού Εκτορα από τον οργισμένο Αχιλλέα.

Ο σημαντικότερος, σύμφωνα με πολλούς κριτικούς, εν ζωή αυστραλός λογοτέχνης είναι μάλλον άγνωστος στην Ελλάδα. Από τη συγγραφική παραγωγή του (ποιήματα, μυθιστορήματα, διηγήματα και θεατρικά έργα) έχει κυκλοφορήσει μόνο το μυθιστόρημα «Αναπολώντας τη Βαβυλώνα» (Καστανιώτη, 1999). Ευκαιρία για να γνωρίσουμε τον 76χρονο συγγραφέα από το Μπρισμπέιν αποτελεί η βράβευσή του στην Αθήνα με το βραβείο John D. Criticos. Το μυθιστόρημά του «Ransom» (2009, «Εξαγορά») ήταν υποψήφιο ανάμεσα σε περισσότερα από 100 αγγλόφωνα έργα με θέμα τον ελληνικό πολιτισμό.

Η αφήγηση του Μαλούφ εστιάζει στο ανθρώπινο και στο ταπεινό. Πίσω από τον έξοχο Αχιλλέα υπάρχει ο άνδρας που θρηνεί τον χαμό του φίλου του. Πίσω από τον γηραιό βασιλιά της Τροίας βρίσκεται ο συντετριμμένος πατέρας, ο οποίος επίσης βλέπει το τέλος του να πλησιάζει από το χέρι του γιου του Αχιλλέα, του Νεοπτόλεμου.

Δεν είναι μόνο το ταλέντο του Μαλούφ στην ψυχολογική ανάλυση των χαρακτήρων που κάνει σπουδαίο αυτό το μυθιστόρημα. Η γλώσσα του ισορροπεί θαυμάσια ανάμεσα στην περιγραφή του συγκεκριμένου, τη ζωή της καθημερινής Τροίας στη λεπτομέρειά της, και στον αφαιρετικό στοχασμό. Ο πεζός λόγος του έχει ρυθμό ποιητικό και ο λυρισμός τού συναισθήματος είναι συγκρατημένος, δεν γλιστράει στο εύκολο μελόδραμα.

Εύρημα του συγγραφέα ο Σόμαξ, ο γέρος αμαξάς που συνοδεύει τον Πρίαμο στο ταξίδι του, ένας άνθρωπος του λαού που δεν το πιστεύει ότι συνοδεύει τον βασιλιά του σε αυτή την ιερή αποστολή και ο οποίος, ως άλλος ραψωδός, θα αφηγηθεί στην επιστροφή πώς πέρασε τη νύχτα στο στρατόπεδο των Ελλήνων και ότι του πρόσφεραν κρέας που είχε ψήσει ο ίδιος ο θεϊκός Αχιλλέας. Οι ακροατές του όμως δεν τον πιστεύουν· είναι γνωστός ψεύτης. Είναι 100 ετών και πίνει πολύ. Το «Ransom» δικαίως θα κερδίσει το έπαθλο των 10.000 στερλινών που συνοδεύουν το βραβείο. Πρόκειται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη.

ΠΟΥ ΚΑΙ ΠΟΤΕ  
  • Cotsen Ηall, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αναπήρων Πολέμου 9, Κολωνάκι  
  • Πέμπτη 7 Οκτωβρίου, στις 19.30 
  • Τον συγγραφέα θα παρουσιάσει ο ιρλανδός μυθιστοριογράφος και κριτικός Κολμ Τόιμπιν

Saturday, June 19, 2010

Η απήχηση της Ιλιάδας σήμερα



  • Μία σύγχρονη μελέτη για τον Αχιλλέα και τη διαχρονική φρίκη του πολέμου
  • Του Αχιλλέα Παπαρσένου* Η Καθημερινή, Σάββατο, 19 Iουνίου 2010
  • Ο Gael Grobety υποψήφιος διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο της Λωζάννης, έδωσε πρόσφατα μια ομιλία με τίτλο «Ο Αχιλλέας στο Ιράκ, η Ιλιάδα στον σύγχρονο αμερικανικό Τύπο», στην οποία παρουσίασε τα πορίσματα έρευνάς του για την απήχηση της Ιλιάδας στην Αμερική και ιδίως στον αμερικανικό Τύπο.
Εν μέσω των πολέμων στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, οι παραπομπές στην Ιλιάδα είναι όλο και πιο συχνό φαινόμενο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οπως προέκυψε από έρευνα που διενήργησε σε 387 αμερικανικές εφημερίδες για τον περίοδο 1990 και 2007, εκατοντάδες είναι τα άρθρα που περιλαμβάνουν τη λέξη «Ιλιάδα». Μόνο στη New York Times ανευρέθησαν 532 παραπομπές, με συχνότερες αναφορές στην «ύβριν» είτε πρόκειται για την εισβολή στο Ιράκ ή την αντιμετώπιση των συνεπειών του τυφώνα Κατρίνα.

Τα μηνύματα της Ιλιάδας είναι σήμερα όσο ποτέ επίκαιρα, αφού τα εργαλεία του πολέμου άλλαξαν τα τελευταία 3.200 χρόνια, όχι όμως και ο άνθρωπος, και η Ιλιάδα μας διδάσκει όλα όσα μπορεί να πει κανείς για τον πόλεμο, όπως υποστηρίζει και η Caroline Alexander, γνωστή συγγραφέας με κλασική παιδεία και αρθρογράφος σε περιοδικά όπως το National Geographic και το NewYorker.
  • Κλέος και νόστος
Στο τελευταίο βιβλίο της μας υπενθυμίζει ότι το αντικείμενο της Ιλιάδας είναι ο πόλεμος σ’ όλη την καταστροφική μανία του. Η ιστορία επικεντρώνεται στην πικρή αλήθεια ότι οι δύο αντίπαλοι στρατοί, των Ελλήνων και των Τρώων, δεν επιθυμούν τίποτε περισσότερο από το να σταματήσουν τον πόλεμο και να επιστρέψουν στις εστίες τους. Ο Αχιλλέας παλεύει μεταξύ κλέους και νόστου. Ταυτόχρονα αμφισβητεί τον ηγέτη των Αχαιών, τον Αγαμέμνονα, και το σκεπτικό του πολέμου, όπως κανείς άλλος πολεμιστής στην ιστορία. Κάνοντας παραλληλισμούς και με τις σημερινές στρατιωτικές επιχειρήσεις της Αμερικής στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, η συγγραφέας υπογραμμίζει ότι η Ιλιάδα εγείρει τα κεντρικά ερωτήματα που απασχολούν κάθε πολεμική εμπειρία. Δικαιολογείται ποτέ η αμφισβήτηση του διοικητή από έναν πολεμιστή; Αξίζει η θυσία της ζωής στον βωμό της υπόθεσης κάποιου άλλου; Μπορεί ο θάνατος να αντισταθμιστεί από τη δόξα; Πώς επιτρέπεται σε ένα καταστροφικό πόλεμο να αρχίσει και γιατί δεν τερματίζεται όταν το επιθυμούν όλα τα μέρη; Αυτά τα ερωτήματα διαπερνούν όλους τους πολέμους και είναι επίκαιρα σήμερα, όσο ήταν εδώ και τρεις χιλιετίες. Κανείς δεν τα απαντά καλύτερα από τον Ομηρο, υπογραμμίζει η συγγραφέας δικαιολογώντας την παγκόσμια απήχηση που έχει το «έπος των επών» για τόσους αιώνες. Με επίκεντρο την μήνιν του Αχιλλέα και την έριδά του με τον Αγαμέμνονα μας υπενθυμίζει ότι ο Ομηρος εγείρει θέματα εξουσίας και ηγεσίας από τη μια μεριά και προσωπικού χρέους, τιμής και πεπρωμένου από την άλλη. Περιγράφει όμως παραστατικά τη φρίκη του πολέμου. Κανείς δεν πεθαίνει ευτυχισμένα ή καλά. Ο εχθρός εξανθρωπίζεται, ο τρωικός πόλεμος βασανίζει, στοιχειώνει τη μνήμη των βετεράνων που επιβιώνουν και επιστρέφουν στην πατρίδα. Διερωτάται τι θα γινόταν αν ο Αχιλλέας υπάκουε στην αρχική του παρόρμηση και επέστρεφε στη γενέτειρά του. Αντ’ αυτού όμως θα πεθάνει σ’ ένα πόλεμο ο οποίος δεν έχει κανένα νόημα γι’ αυτόν, μέχρι τον θάνατο του φίλου του Πατρόκλου, εξασφαλίζοντας έτσι την αθάνατη δόξα ως ο μεγαλύτερος όλων των ηρώων.

Η συγγραφέας καταλήγει ότι οι αιματηρές μάχες, οι εμπνευσμένες ομιλίες, τα αριστεία των πολεμιστών περιγράφονται πιστά στην Ιλιάδα, όπως ήθελε η παράδοση. Το έπος όμως ποτέ δεν προδίδει και το κεντρικό θέμα του, που είναι ο πόλεμος. Τιμά την αρχοντιά της θυσίας και του θάρρους του πολεμιστή, αλλά τελειώνει με μια αλληλουχία κηδειών, θρήνων και θρυμματισμένων ζωών, αναδεικνύοντας στην ολότητά της την τραγωδία του θνητού.
* Ο Αχιλλέας Παπαρσένος είναι διευθυντής του Γραφείου Τύπου και Επικοινωνίας της Γενεύης και διετέλεσε διευθυντής του ΓΤΕ της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον.

Sunday, April 11, 2010

Ο ποιητής και τα είδωλά του

Ενδιαφέρει ο (επώνυμος; ψευδώνυμος; ανώνυμος;) ποιητής (για την ακρίβεια: ο εξωτερικός αφηγητής) της Ιλιάδας σε σχέση προς τα πιθανά είδωλά του στο εσωτερικό του έπους। Ενόψει μιας, αμφίβολης έστω, υπόθεσης ότι ένα τέτοιο είδωλο λανθάνει (ίσως μάλιστα και αναβαθμισμένο) πίσω από τον Ηφαιστο της δέκατης όγδοης ραψωδίας, όπου ο χωλός και συνάμα κλυτοτέχνης θεός κατασκευάζει και κοσμεί την περίφημη ασπίδα του Αχιλλέα। Παράτολμη υπόθεση, δεδομένου ότι ο ιλιαδικός Ηφαιστος είναι θεός, δύσκολα επομένως μπορούμε να φανταστούμε ότι ειδωλοποιείται στη συγκεκριμένη περίπτωση για χάρη ενός θνητού ποιητή.

Παρά ταύτα προτείνω να μην απορριφθεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο, υπό τον όρο ότι η μεταποίηση του Ηφαίστου θα θεωρηθεί λοξή, προορισμένη να φωτίσει πλάγια (και ίσως ειρωνικά) την τέχνη και την τεχνική του ιλιαδικού έπους. Το οποίο, έτσι κι αλλιώς, ενδίδει συχνά σε παραβιάσεις και παραβάσεις παραδοσιακών κανόνων και εντολών, τόσο στο κεφάλαιο της αποκλίνουσας μυθοπλασίας του όσο και στο κρίσιμο θέμα της ανατρεπτικής πλοκής. Για τη στήριξη πάντως μιας τόσο εύθραυστης θέσης χρειάζονται κάποια υποστηρίγματα που μας κατεβάζουν ομαλά από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια, η οποία διαθέτει για τον σκοπό αυτόν περισσότερα και πιο εξελιγμένα μαιευτικά εργαλεία.

Τα μέσα που διαθέτει ο αρχαϊκός ραψωδός για να υποδηλώσει τον ρόλο του ως εξωτερικού αφηγητή στο εσωτερικό του αφηγηματικού του έργου μπορούν να κλιμακωθούν σε: άμεσα και έμμεσα, παραδοσιακά και εξελισσόμενα, προφανή και λανθάνοντα. Συμψηφίζοντας, για λόγους οικονομίας χώρου, τα ομόλογα αυτά ζεύγη, επεξηγώ, με οριακή συντομία, τη μορφή και τη λειτουργία τους.

Ο αμεσότερος τρόπος αυτοσύστασης του εξωτερικού αφηγητή μέσα στο έργο του είναι η ομολογία του ονόματός του (όπως γίνεται στη μόλις μεταγενέστερη ησιόδεια Θεογονία). Κάτι όμως που δεν συμβαίνει στα δύο ομηρικά έπη, όπου φαίνεται να υπερισχύουν στο θέμα αυτό ανασταλτικού τύπου συμβάσεις. Αντ΄ αυτού, τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια υποδηλώνουν το πρόσωπο και τον ρόλο του εξωτερικού αφηγητή με αντωνυμικό τρόπο, που χαρακτηριστικά ταλαντεύεται μεταξύ του εγώ (μοι) και ημείς (ημίν). Ανάλογη (αλλά τολμηρότερη) υποδήλωση του εξωτερικού αφηγητή αναγνωρίζεται σε κρίσιμα σημεία της επικής αφήγησης, για να δηλωθεί η (προκαταβολική ή συμπερασματική) απόρριψη εκ μέρους του μιας άστοχης (ή μοιραίας) συμπεριφοράς κάποιων (ή κάποιου) ηρώων. Σ΄ αυτές τις περιπτώσεις προκρίνεται (στον ενικό ή πληθυντικό αριθμό, αναλόγως) ως κατηγορούμενο το επίθετο νήπιος-νήπιοι. Στους αντίποδες της αρνητικής αυτής απόφασης του εξωτερικού αφηγητή βρίσκεται η υποδήλωση της συμπάθειάς του για έναν σημαντικό ήρωα με την κλητική προσφώνηση του ονόματός του. Στην Ιλιάδα η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται κυρίως στην περίπτωση του Πατρόκλου με τις κλητικές παραλλαγές Πάτροκλε και Πατρόκλεις· στην Οδύσσεια στην περίπτωση του πιστού χοιροβοσκού, όπου η συμπαθητική προσφώνηση είναι Εύμαιε συβώτα.[...]