Ουτοπία και πολιτική πράξη

Του Τέρι ΗΓΚΛΕΤΟΝ

• Σε μια από τις τρεις πρόσφατες διαλέξεις του στην Αθήνα, ο Terry Eagleton έδωσε την εξής απάντηση στο ερώτημα ποιο είναι το νόημα της ζωής: ένα συγκρότημα τζαζ. Μια απάντηση που είχε δώσει και παλαιότερα ο μαρξιστής φιλόσοφος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης G. A. Cohen. Γιατί η συνεργασία και ο αυτοσχεδιασμός ενός συγκροτήματος τζαζ δημιουργούν ένα σύνολο μεγαλύτερο από το άθροισμα των επιμέρους μερών. Το ταλέντο και οι ικανότητες του ενός είναι προϋπόθεση για την πλήρη άνθηση του ταλέντου του άλλου. Δεν είναι αυτή η μορφή πολιτικής αγάπης, για να χρησιμοποιήσουμε τη διατύπωση του Eagleton, η ουσία της ουτοπίας του Μαρξ; Και, όπως μας λέει στο μικρό απόσπασμα που ακολουθεί, από το αυτοβιογραφικό του κείμενο The Gatekeeper: A Memoir (2001), η αριστερά δεν έχει μόνο τα καλύτερα οράματα, αλλά και το μεγαλύτερο ρεαλισμό. Γιατί, απλά, δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύει κανείς ότι αυτό που έχουμε είναι και συγχρόνως το καλύτερο που θα μπορούσαμε να έχουμε. Απλώς, ο ρεαλισμός στον καιρό μας επιτάσσει ριζικούς μετασχηματισμούς στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική. Ο Eagleton συνδυάζει την κριτική προς αυτούς που τόσο εύκολα συμβιβάζονται με τον καπιταλισμό που ζούμε, με την κριτική στις αριστερίστικες ομάδες όπου κάποτε ανήκε. Με τη διαφορά, ότι η κριτική στους τελευταίους γίνεται με τη σάτιρα, η οποία στο βάθος αγαπάει το αντικείμενο που σατιρίζει. Και αυτό γιατί αναγνωρίζει πως υπάρχει μια ηθική διάσταση σε έναν τέτοιου είδους ακτιβισμό, και ότι από τις πολιτικές ήττες πολλοί γίνανε πολιτικά σοφότεροι. Ευκλείδης ΤΣΑΚΑΛΩΤΟΣ
  

...Η ριζοσπαστική πολιτική μπορεί να μην είναι μια ιδιαίτερα ευχάριστη υπόθεση, παραμένει ωστόσο μια εξαιρετικά μετριοπαθής πρόταση. Ο Bertolt Brecht κάποτε παρατήρησε ότι ο καπιταλισμός ήταν ριζοσπαστικός, όχι ο κομμουνισμός, και μάλιστα ο συνάδελφός του Walter Benjamin πρόσθεσε με σοφία, ότι η επανάσταση δεν ήταν ένα τραίνο εκτός ελέγχου αλλά η χρησιμοποίηση των φρένων έκτακτης ανάγκης. Πράγματι, ο ίδιος ο καπιταλισμός βρίσκεται εκτός ελέγχου και ο σοσιαλισμός επιδιώκει να τον συγκρατήσει. Ο καπιταλισμός είναι, όπως αναγνώριζε ο Μαρξ, επαναστατικός από τη ρίζα του, σαν μια υπερβολική φαουστιανή ορμή πόθου, και ο σοσιαλισμός με τη σειρά του μας επαναφέρει στις πιο ταπεινές μας ρίζες, ως εργατικά και κοινωνικά, υλικώς οριζόμενα όντα.

Αποτελεί σημείο των μίζερων καιρών μας, το γεγονός ότι ακόμα και μια μετριοπαθής πρόταση, π.χ. πως όλοι στον πλανήτη πρέπει να έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό και σε φαγητό, δημιουργεί συγκρούσεις. Θα μπορούσαμε να φανταστούμε επαναστάσεις στο όνομα κάποιου μεγαλειώδους ουτοπικού οράματος, η αναστάτωση όμως της ζωής μας, μόνο και μόνο για να διασφαλιστεί πως όλοι θα έχουν φρέσκα λαχανικά, φαντάζει κάπως συναισθηματικό. Μόνο οι εξτρεμιστές θα διαφωνούσαν με αυτό, και μόνο εκείνοι θα μπορούσαν να επιδοκιμάσουν ένα παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο, όπως λέγεται, πλήρωσε το 1992 τον Michael Jordan για τη διαφήμιση των αθλητικών παπουτσιών της Nike περισσότερο από ό,τι πλήρωσε ολόκληρη την εργατική δύναμη της Νοτιοανατολικής Ασίας που τα παρήγαγε. Οι επαναστάτες είναι εκείνοι οι μετριοπαθείς ρεαλιστές, που κατανοούν την αναγκαιότητα του ριζικού μετασχηματισμού, για τη διόρθωση παρόμοιων πραγμάτων. Όσοι σκέπτονται διαφορετικά, δεν είναι παρά φαντασιόπληκτοι ουτοπιστές, αν και συνήθως (αυτό)αποκαλούνται φιλελεύθεροι ή πραγματιστές [...]

Το γκρουπούσκουλο στο οποίο κάποτε συμμετείχα, είχε διασπαστεί από ένα άλλο, περισσότερο σεχταριστικό, και παρόλο που διατηρούσε κάποια ίχνη καθαρότητας, ήταν γενικά λιγότερο ηθικολογικό. Είναι βέβαια αλήθεια, ότι μόνο και μόνο για να μπορεί κάποιος να είναι κατανοητός τους συντρόφους του έπρεπε να χρησιμοποιεί γραφικές και τυποποιημένες εκφράσεις. Δεν διαμόρφωνες απλώς μια συναίνεση, μια άποψη, ή ακόμα και μια ουρά λεωφορείου, αλλά αγωνιζόσουνα να τα οικοδομήσεις [...] Ένας σύντροφος, που δούλευε σε ένα γειτονικό βιβλιοπωλείο, όπου είχε οργανώσει μια διεκδίκηση για υψηλότερους μισθούς, μου είπε ότι αυτή η κάπως ευγενής κινητοποίηση ολίγων ηλικιωμένων ημι-πανεπιστημιακών «είχε κάποια από τα βασικά στοιχεία της Διαρκούς Επανάστασης όπως την περιέγραψε ο Τρότσκι».

Είναι εύκολο να διακωμωδούμε την υποτιθέμενη σοβαρότητα τέτοιων μικροσκοπικών πολιτικών συσσωματώσεων. Ωστόσο, σε μερικές περιπτώσεις πρέπει απλώς να κάνουμε το σωστό, ανεξαρτήτως των επιπτώσεων∙ αυτό επιτάσσει η ηθική αρχή. Πρόκειται για μια σπάνια αρχή στην πολιτική ζωή, την οποία και θα πρέπει να διαφυλάττουμε, μόνο και μόνο για την πρωτοτυπία της. Πρέπει να διαδηλώσεις ενάντια σε ένα εργοστάσιο με άθλιες συνθήκες εργασίες, ακόμα κι αν δεν υπάρχει καμιά ρεαλιστική προοπτική να κλείσει, πρέπει να ζητήσεις την ανατροπή του απαρτχάιντ από τη στήλη σου, ακόμα κι όταν ξέρεις ότι μόνο 200 άτομα θα τη διαβάσουν. Οι συνέπειες είναι σημαντικές, αλλά δεν είναι τα πάντα [...]

Εκείνη την εποχή, το φοιτητικό κίνημα μπορεί να είχε τους μικρούς του παραλογισμούς, αλλά την ίδια στιγμή συνεισέφερε τα μέγιστα στον τερματισμό του αιματηρού πολέμου στη Νοτιοανατολική Ασία και στη δημοκρατικοποίηση μιας πανεπιστημιακής κοινότητας που ήταν εγκληματικά συνένοχη [...] Στα χρόνια του Θατσερισμού, το να σπουδάσει κανείς Αγγλική φιλολογία, που δεν άνοιγε το δρόμο σε κάποια δουλειά στο χρηματοπιστωτικό τομέα, άρχισε να αποτελεί μια πολιτική επιλογή. Το διανοητικό κλίμα είχε μετασχηματιστεί δραστικά: εικοσάχρονοι, που μόλις πριν από μερικά χρόνια κινούνταν σε ένα περιβάλλον όπου ο ριζοσπαστισμός ήταν τόσο αυτονόητος όσο και ο Δαρβινισμός και ο εμβολιασμός για πολιομυελίτιδα, τώρα παρακολουθούσαν με απορία όσους πανεπιστημιακούς φημολογείτο πως ήταν Μαρξιστές, με την περιέργεια κάποιου που συναντά για πρώτη φορά έναν κοπρολάγνο. Τώρα, ύστερα από αρκετές δεκαετίες, μια φοιτητική γενιά δεν είχε τίποτε πολιτικά σημαντικό να θυμηθεί [...]

Εντούτοις, αυτό δεν σημαίνει πως το καπιταλιστικό σύστημα έχει μαλακώσει. Αντιθέτως, έχει γίνει περισσότερο διαβρωτικό, επιθετικό και θριαμβευτικό από ποτέ. Αυτό ακριβώς είναι που έχει αλλάξει. Η δουλειά συνεχίζεται ως έχει, αλλά σε μεγαλύτερη ένταση. Με αυτή την έννοια, ο σοσιαλισμός μάλλον έχει ηττηθεί, παρά ακυρωθεί. Και, παραδόξως, αυτή η αδυναμία του τον κάνει πιο επίκαιρο από ποτέ - μια ένδειξη ότι το σύστημα στο οποίο αντιπαρατίθεται είναι επικίνδυνα εκτός ελέγχου.

Σε τελική ανάλυση, το χάσμα μεταξύ ριζοσπαστών και συντηρητικών είναι βαθύτερο από την πολιτική. Ο ριζοσπάστης/τρια δεν μπορεί να ξεπεράσει την κατάπληξη που προκαλεί η παραδοχή ότι υπάρχουν άνθρωποι στον κόσμο που καταφάσκουν στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Όσο δύσκολο κι αν είναι να το χωνέψει κανείς, αυτοί οι φιλελεύθεροι/συντηρητικοί φαντάζονται πως αυτό που βλέπουμε τώρα είναι περίπου το μόνο που θα έχουμε για πάντα. Το σφάλμα του αριστεριστή, αντιθέτως, είναι ότι φαντάζεται πως μετά την επανάσταση όλα θα είναι διαφορετικά - ότι θα καταργήσουμε τις χαρτοπετσέτες μαζί με την ιδιωτική ιδιοκτησία, ότι θα μετασχηματίσουμε τις οδοντόβουρτσες μαζί με το Εθνικό Σύστημα Υγείας. Αυτό αποτελεί πλάνη, αλλά τουλάχιστον αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο ενός μέλλοντος τόσο ριζικά διαφορετικού από το παρόν, όσο απόμακρο είναι το απώτατο παρελθόν. Δεν είναι λοιπόν απορίας άξιο, ότι ο καπιταλισμός επιδιώκει να εξαλείψει το παρελθόν, γιατί το παρελθόν δείχνει τη διαφορά, και με αυτόν τον τρόπο το μέλλον.

Ως γνωστόν, ο Μαρξ παρατήρησε ότι η ιστορία έχει την τάση να επαναλαμβάνεται∙ και σε τίποτα δεν το επαληθεύει πιο πολύ αυτό, παρά στις αναγγελίες για το τέλος της ιστορίας. Τέτοιες νεκρολογίες έχουν διατυπωθεί πάρα πολλές φορές, από την Καινή Διαθήκη μέχρι τον Χέγκελ. Μια διαταγή έξωσης της ιστορίας εκδόθηκε και από το αποκαλούμενο τέλος-της-ιδεολογίας, ένα κίνημα της δεκαετίας του ’50. Με την άμεση ακολουθία των κινημάτων των φοιτητών, των μαύρων και του Βιετνάμ, αυτό αποδείχθηκε μια ιδιαίτερα ανόητη προφητεία. Επειδή μια παρόμοια διακήρυξη έχει επαναληφθεί και στις μέρες μας, θα πρέπει να θυμόμαστε, όπως θα μπορούσε να είχε παρατηρήσει ο Oscar Wilde, ότι να κάνεις λάθος σε σχέση με το τέλος της ιστορίας μια φορά αποτελεί αστοχία, αλλά να κάνεις το ίδιο λάθος και δεύτερη φορά αποτελεί καθαρή απερισκεψία.

Αφήνοντας ανοικτές δυνατότητες για το μέλλον...

Δημήτρης ΔΗΜΗΡΟΥΛΗΣ, Η Αυγή, 21/12/2008
Συνέντευξη με τον Τέρι Ήγκλετον

Γνώρισα το έργο του Τέρι Ήγκλετον στα χρόνια της Θάτσερ, στις αρχές της δεκαετίας του '80, όταν η θεωρία της λογοτεχνίας έδινε σκληρή μάχη να αντέξει τη σφοδρή αντίδραση του παραδοσιακού αγγλικού εμπειρισμού σε όλες τις «περίεργες και ακατανόητες» ευρωπαϊκές μόδες. Ήταν δύσκολο τότε να πιστέψει κανείς ότι υπήρχε μια φωνή τόσο αιρετική, στο αντιδραστικό προπύργιο της Οξφόρδης, που μιλούσε για ιδεολογία και πολιτική σε σχέση με την αισθητική και την τέχνη, όταν οι «ειδήμονες» πάλευαν με τις προθέσεις του συγγραφέα, με το νόημα του κειμένου, με τη στίξη στον Σέξπιρ, με τη στιχουργική του Μίλτονα ή του Μπλέικ και τα παρόμοια. Το 1983, όταν εκδόθηκε η Θεωρία της Λογοτεχνίας, ο Ήγκλετον, το «κακό παιδί» τη Οξφόρδης, έγινε ο μέγας σταρ σε παγκόσμιο επίπεδο. Από τότε τον παρακολουθώ συχνά πυκνά και βλέπω με πόση δεξιοτεχνία ελίσσεται ανάμεσα σε διαφορετικές τάσεις, ρεύματα και πολιτικές. Ο ίδιος δεν διαμόρφωσε τελικά κάποια συγκεκριμένη θεωρητική προσέγγιση για τη λογοτεχνία, και γενικότερα για τον πολιτισμό, κατάφερε όμως να υπονομεύει, να διαστρέφει ή να παρωδεί τις θεωρίες των άλλων. Πάντα εύστροφος και συγκροτημένος, επεδίωξε το αδύνατο: να διατηρήσει την ανομολόγητη εξάρτησή του από τον αγγλικό εμπειρισμό, να αναδείξει την ιρλανδική «ιδιαιτερότητά» του, να συντηρήσει τη βιωματική εξάρτησή του από τον καθολικισμό, να προωθήσει και έναν, δικής του επινοήσεως, ριζοσπαστικό μαρξισμό. Πράγματα κομμάτι δύσκολα και αντιφατικά. Τα τελευταία χρόνια μού έμοιαζε σαν παλιός ροκάς ή «παππούς» του '68, που δείχνει σε όλους ότι μπορεί ακόμη να είναι επικίνδυνος. Να έχει άραγε δίκιο; Έχοντας πάντα έντονες επιφυλάξεις για το έργο του, ακόμη και ανένδοτες αντιρρήσεις, αναγνωρίζοντας όμως και τον γόνιμο τρόπο που με κινητοποίησε κατά καιρούς η κριτική του, πήγα να τον συναντήσω. Την έκβαση της συνάντησης αυτής μπορεί να παρακολουθήσει ο αναγνώστης της Αυγής στον άναρχο διάλογο που ακολουθεί.

* Μιας και η συνέντευξη αυτή γίνεται στην Αθήνα, αισθάνομαι ότι ταιριάζει να αρχίσουμε με μια ερώτηση περί «τραγωδίας». Το 2003 δημοσιεύσατε μια μακροσκελή μελέτη για την τραγωδία, στην οποία προσπαθείτε να ιδιοποιηθείτε τον όρο από τη συμβατική χρήση του και να τον ερμηνεύσετε εκ νέου στα συμφραζόμενα του παγκόσμιου καπιταλισμού και του πολιτικού ριζοσπαστισμού. Τι θα απαντούσατε στους αναγνώστες, που διαβάζουν το βιβλίο σας ως ένα θεωρητικό ισοδύναμο της συχνά υπερβάλλουσας επιθυμίας εκσυγχρονισμού της τραγωδίας στο θέατρο, προκειμένου να προσελκυστεί το ενδιαφέρον του κοινού; Με άλλα λόγια, ποιο ήταν το κεντρικό ερώτημα που θέσατε σε τέτοιες παλιές «σαπουνόπερες» (όπως αποκαλούν αυτά τα έργα ορισμένοι αμερικάνοι μελετητές), και ποια απάντηση προσδοκούσατε να πάρετε;

Πιστεύουν δηλαδή ότι ήταν απλά μια απόπειρα να φέρω την τραγωδία στη μόδα; Όχι, δεν νομίζω. Στην πραγματικότητα αυτό κάνουν οι συντηρητικές θεωρίες της τραγωδίας που εξετάζω στο βιβλίο. Αυτές, ξέρετε, δεν είναι τόσο παλιές όσο νομίζουμε, πολλές είναι αρκετά πρόσφατες. Όπως υποστηρίζω, η ίδια η τραγωδία είναι εξαιρετικά ποικιλόμορφη· βεβαίως το ίδιο είναι και οι θεωρητικές πραγματεύσεις της. Αυτό που προσπάθησα να κάνω, ήταν να υποστηρίξω ότι υπάρχει μια γνήσια σύνδεση. Επιχείρησα να διασώσω ορισμένες παραδοσιακές ιδέες περί τραγωδίας, όχι για να τις παραμερίσω και να τις αντικαταστήσω με ριζοσπαστικές ή μοντέρνες ιδέες στη συνέχεια, αλλά μάλλον για να τις ερμηνεύσω με πιο σύγχρονους όρους. Νομίζω ότι αυτή είναι μια αυθεντικά αριστερή πρακτική, από πολλές απόψεις: π.χ. μια σημαντική όψη του βιβλίου είναι η επανερμηνεία της αρχαίας θυσίας, του «φαρμακού», με επαναστατικούς όρους. Υποστηρίζω ότι υπάρχει ένα μονοπάτι που τα συνδέει, μια έγκυρη συνέχεια.

* Καθώς κινείστε από τον έναν κλάδο στον άλλο, προσελκύετε κριτικές πανταχόθεν. Πώς αντιδράτε;

Από ποιον κλάδο σε ποιον κινούμαι;

* Από τις κλασικές σπουδές στην κοινωνιολογία, από τη λογοτεχνική θεωρία στην πολιτική επιστήμη και ούτω καθεξής.

Νομίζω ότι ένα χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι η ολοένα μεγαλύτερη απαξίωση τέτοιων παραδοσιακών διακρίσεων. Τα τελευταία 20-30 χρόνια, η σημαντικότερη δουλειά, εξ όσων γνωρίζω, έχει γίνει από ανθρώπους που δεν μπορούν ουσιαστικά να κατηγοριοποιηθούν με παραδοσιακούς ακαδημαϊκούς όρους: από τον Μπουρντιέ (Bourdieu), τον Γουίλιαμς (Williams), την Κρίστεβα (Kristeva), τον Τόμσον (Thompson). Ανθρώπους που, όπως λέω μερικές φορές, είναι ο εφιάλτης του βιβλιοθηκονόμου: δεν ξέρει πού να τους τοποθετήσει. Αυτό δείχνει, νομίζω, ότι το σημαντικότερο έργο, για μένα, προέρχεται από τα διάκενα των παραδοσιακών κατηγοριοποιήσεων. Με αυτό δεν εννοώ κάποια μεταμοντέρνα αντίληψη περί συγχώνευσης των πάντων, ότι “everything goes”. Πιστεύω ότι η φιλοσοφία έχει ένα διακριτό ρόλο, ότι διαχωρίζεται από τη λογοτεχνική κριτική, που με τη σειρά της διαχωρίζεται από τις κλασικές σπουδές, κ.ο.κ. Ωστόσο...

* ...προτιμάτε να παραβιάζετε τα όρια.

Αν είναι κάτι στη μόδα σήμερα, είναι αυτή η ιδέα της παραβίασης των ορίων. Ανέκαθεν επέμενα ότι η παραβίαση των ορίων δεν είναι πάντα θετικό πράγμα∙ υπάρχουν όρια μέσα στα οποία πρέπει να παραμένει κανείς, όρια απαραβίαστα. Νομίζω ότι ο μεταμοντερνισμός έχει κάνει λατρεία την παραβίαση, τη διάλυση ή την αποδόμηση των ορίων. Εγώ πάλι νομίζω ότι κάποια από αυτά πρέπει να διατηρηθούν. Από την άλλη, η εποχή μας είναι ζήτημα που αφορά μόνο τη διανόηση. Όταν υπάρχει ένα τέτοιο κίνημα ιδεών, το ξέρεις επειδή αλλάζει η πραγματική ζωή. Επειδή τελικά οι διανοητικές κατηγορίες είναι αγκιστρωμένες στο πραγματικό, αν αλλάζει ή μετασχηματίζεται το πραγματικό, το ίδιο κάνουν και οι κατηγορίες.

* Θα ήταν ακριβές να πούμε ότι σέβεστε τους παραδοσιακούς κλάδους και την ακαδημαϊκή έρευνα, αλλά δεν τα θεωρείτε το μόνο μέσο για να φθάσετε σε μια κριτική θεώρηση της πραγματικότητας; Τα χρησιμοποιείτε για να κάνετε κάτι άλλο;

Παραείμαι παραδοσιακός Καθολικός, για να μην πιστεύω στις κατηγορίες και τα συστήματα. Δεν είμαι φιλελεύθερος, υπό την έννοια ότι για μένα λέξεις όπως «δόγμα», «σύστημα», «κατηγορίες», «τάξη» μπορούν να είναι θετικές – και αρνητικές, βεβαίως, αλλά και θετικές. Για τον φιλελεύθερο, όπως και για τον μεταμοντέρνο, οι λέξεις αυτές έχουν πάντα αρνητική χροιά. Αυτό είναι λάθος. «Δόγμα» σημαίνει απλώς διδαχές, πεποιθήσεις. Όπως βλέπετε, ξεκινώ από διαφορετικές προκείμενες, έχω διαφορετικό υπόβαθρο.

* Κάνετε έρευνα, έχετε στέρεες γνώσεις, δεν γενικεύετε απλώς...

...ναι, αλλά θα θυμάστε τι έλεγα στη διάλεξή μου τη Δευτέρα [24/11] για τη διαφορά μεταξύ πανεπιστημιακού και διανοούμενου...

* ...ναι...

...για το κολπικό σύστημα του ψύλλου ως θέμα διατριβής... Λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι αν τάσσεται κανείς υπέρ ή κατά των κατηγοριών. Οι κατηγορίες είναι κατά μία έννοια αναπόδραστες. Το ερώτημα είναι πόσο ανοικτές, πορώδεις, διαπερατές είναι αυτές. Μια όψη αυτού έθιξα τη Δευτέρα, μιλώντας για τη γλώσσα: το να βρίσκεσαι εντός της γλώσσας, σημαίνει επίσης να ανοίγεσαι σε ένα εκτός.

* Άρα δεν υπάρχει μέσα και έξω.

Αν μη τι άλλο, η διάκριση γίνεται λιγότερο καθοριστική. Ας το θέσω ως εξής: νομίζω ότι το σφάλμα κάποιων μεταμοντέρνων είναι ότι φαντάζονται πως επειδή κάποια πράγματα είναι ακαθόριστα, όλα είναι ακαθόριστα. Ένα καλό παράδειγμα ότι αυτό δεν ισχύει: κάποτε οι άνθρωποι δεν ήταν σίγουροι αν το Στρασβούργο βρισκόταν στη Γαλλία ή τη Γερμανία, ήταν εντελώς βέβαιοι όμως ότι το Παρίσι βρισκόταν στη Γαλλία και το Βερολίνο στη Γερμανία. Νομίζω ότι μπορεί να υπάρξει ένα πεδίο με ακαθόριστα σύνορα· είναι απλώς διανοητικός παραλογισμός η άποψη ότι κάθε πεδίο πρέπει να έχει σύνορα αυστηρά ορισμένα ή, αντιστρόφως, ότι αν κάτι δεν έχει σύνορα αυστηρά ορισμένα, δεν είναι πεδίο. Με αυτή την έννοια, λοιπόν, ο μεταμοντέρνος και ο μεταφυσικός είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ο μεταμοντέρνος δεν πιστεύει σε πεδία, ο μεταφυσικός λέει ότι αν κάτι δεν είναι αυστηρά ορισμένο, δεν είναι πεδίο.

* Τα δύο άκρα.

Ο ένας αντιδρά στον άλλον.

* Την προηγούμενη Δευτέρα, στις 24 Νοεμβρίου, δώσατε μια δημόσια διάλεξη στην Αθήνα, με τον ερωτηματικό τίτλο «Ο θάνατος της κριτικής;». Αν θυμάμαι καλά, αναφέρατε μια φράση ενός κριτικού που δεν κατονομάσατε, ο οποίος είπε ότι «υπάρχει κάτι θλιμμένο στη στίξη». Στο ίδιο πνεύμα, υπάρχει κάτι θλιμμένο στο ερωτηματικό σας, αναφορικά με την κρίσιμη κατάσταση της κριτικής;

Εξαιρετική ερώτηση... Θα έλεγα μάλλον ότι έχει κάτι διφορούμενο, κάτι απατηλό. Το έχουν αυτό τα ερωτηματικά... Ναι, μάλλον. Υποθέτω ότι έψαχνα έναν προκλητικό τίτλο, έναν τίτλο που θα άφηνε ανοικτές δυνατότητες για το μέλλον.

* Θυμάμαι ότι είπατε πως δεν έχει νόημα να προσπαθεί κανείς να απαντήσει σε τέτοιες ερωτήσεις με οριστικό τρόπο.

Ναι, κι αν θυμάστε εξέφρασα επίσης τη θλίψη μου για τον θάνατο της τελείας! Άλλο ένα συναισθηματικά φορτισμένο σημείο στίξης.

* Άρα, για σας το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.

Υποθέτω ότι η κριτική δεν είναι νεκρή τελικά, αλλά μάλλον άρρωστη. Ας το θέσω ως εξής: είναι σαν να έχει χάσει τον δρόμο της – το οποίο μπορεί να μην αποδειχθεί εντελώς κακό πράγμα. Το να χάνει κανείς τον δρόμο του μπορεί να είναι ένας τρόπος για να βρίσκει πιο ενδιαφέροντες δρόμους.

* Θα περιγράφατε την παρούσα συγκυρία ως μια κατάσταση στην οποία τα πανεπιστήμια προσπαθούν να βρουν τρόπους αντιστάθμισης, ή υπέρβασης, της περιρρέουσας πραγματικότητας, χωρίς όμως ακόμα να είναι σε θέση να το πράξουν;

Ναι, νομίζω ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Κι επιπλέον πιστεύω ότι τα πανεπιστήμια ποτέ δεν μπορούν να πράξουν κάτι τέτοιο μόνα τους. Το αν τα πανεπιστήμια μπορούν ποτέ να γίνουν, έστω και προσωρινά, εστίες εντονότερης δράσης, εξαρτάται από πολύ ευρύτερους παράγοντες.

* Οι πανεπιστημιακοί κάνουν δηλώσεις περί πολιτικής. Πόσο αφορούν οι δηλώσεις αυτές τον πραγματικό κόσμο και κατά πόσο γίνονται υλικό ανακύκλωσης για εκείνους τους πανεπιστημιακούς και διανοούμενους που έχουν μια ένοχη συνείδηση να απαλύνουν και μια καριέρα να φροντίσουν;

Συχνά αναρωτιέμαι: όταν μιλούν πολιτικά οι συγγραφείς, οι ποιητές ή οι μυθιστοριογράφοι, κάνουν κάτι ωφέλιμο, κάτι που ανήκει, έστω και δυνητικά, στην αρμοδιότητα του συγγραφέα, ή δεν υπάρχει λόγος να τους το ζητάμε, όπως λ.χ. δεν υπάρχει λόγος να το ζητάμε και από έναν φορτηγατζή; Δεν είμαι σίγουρος για την απάντηση. Στον βαθμό που οι καλλιτέχνες εμπλέκονται στα δημόσια πράγματα, υποθέτω ότι έχουν το δικαίωμα να θεωρούνται ακόμα και σοφοί μερικές φορές, άλλοτε όμως ίσως η σύνδεση αυτή να γίνεται αποδεκτή υπερβολικά εύκολα. Έχω αριστερούς συναδέλφους στη Βρετανία, για τους οποίους δεν θα έλεγα ότι είναι δημόσιοι διανοούμενοι ή ότι αξίωσαν έστω ποτέ να γίνουν τέτοιοι. Εγώ, πάλι, αξιώνω πράγματι να δρω ως δημόσιος διανοούμενος. Εν πάση περιπτώσει, δεν χάνω ευκαιρία να γράφω σε εφημερίδες, να δίνω δημόσιες διαλέξεις, γιατί το θεωρώ σημαντικό από πολλές απόψεις. Για παράδειγμα, στη Βρετανία σήμερα υπάρχει έντονη και βαθιά ισλαμοφοβία. Το κίνημα κατά του πολέμου στο Ιράκ στρέφει πλέον την προσοχή του και στο ζήτημα αυτό, οργανώνοντας συναντήσεις, κυρίως σε μουσουλμανικές συνοικίες, σε κοινοτικά κέντρα, κ.ο.κ., όπου έχω μιλήσει κι εγώ με αρκετό κόσμο.

* Είναι δικαιολογημένη αυτή η ισλαμοφοβία; Αναγνωρίζετε κάποιο δίκιο στους ανθρώπους που νιώθουν ότι απειλούνται, με όσα έχουν συμβεί μετά την 11η Σεπτεμβρίου; Συμφωνώ μαζί σας ότι είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να φοβάται κανείς κάτι και να το κάνει αποδιοπομπαίο τράγο, το πρόβλημα όμως είναι τι συμβαίνει τώρα στη Βρετανία. Νιώθει απειλούμενος ο απλός κόσμος;

Η ισλαμοφοβία στη Βρετανία, κατά ενδιαφέροντα τρόπο, οφείλεται πολύ περισσότερο στη μετανάστευση παρά στον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας». Υπήρχε ήδη. Ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» την επιδείνωσε, την όξυνε, αλλά δείτε τη διαφορά με την Αμερική: στην Αμερική οφείλεται μόνο στον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας», γιατί οι Αμερικανοί δεν ζουν μαζί με τους μουσουλμάνους όπως οι Βρετανοί. Για να δώσω ένα παράδειγμα του ρόλου ενός δημόσιου διανοούμενου, έχω κάνει μια σχετική δουλειά, μιλώντας σε κοινοτικά κέντρα, δημοτικά συμβούλια, ιδίως σε μουσουλμανικές συνοικίες – και μου άρεσε, χάρηκα που μου δόθηκε η δυνατότητα να το κάνω.

* Πώς πήγαν αυτές οι παρεμβάσεις σας;

Θαυμάσια. Κατ' αρχάς, είναι τρομερά απελευθερωτικό γι' αυτούς τους ανθρώπους να συνειδητοποιούν ότι έχουν ένα σύμμαχο στην «ορθόδοξη» κοινότητα.

* Πώς νιώθει κάποιος που έρχεται από ένα ισχυρό πολιτισμικό κέντρο και συναντά το βλέμμα του άλλου, φιλικό και καχύποπτο, ανοικτό και κλειστό συγχρόνως;

Ω θεέ μου, δύσκολα πράγματα! Σας βρίσκω υπέροχο λαό, λατρεύω την κουζίνα σας! Αλήθεια! Ο γιος μου το αποφάσισε, λέει ότι θα μείνει εδώ, δεν γυρίζει πίσω! Στα σοβαρά, νομίζω ότι δεν είναι κατάλληλη μια τέτοια ερώτηση σε κάποιον σαν εμένα. Ξέρετε, μένω στην Ιρλανδία, είμαι Ιρλανδός στην καταγωγή...

* ...τρίτης γενιάς!

Τρίτης γενιάς, ναι, αλλά, όπως λένε, όλοι είμαστε Ιρλανδοί στα μάτια του Θεού!

* Το ίδιο λένε και οι Έλληνες.

Α, πολύ ωραία! Εκλεκτικές συγγένειες. Είναι ενδιαφέρον πάντως, γιατί, με μια έννοια, κινούμαι μεταξύ μιας μητροπολιτικής και μιας μεταποικιακής κουλτούρας. Βεβαίως, η κατάσταση περιπλέκεται από το γεγονός ότι πλέον η Ιρλανδία είναι πλουσιότερη από τη Βρετανία, δεν πρόκειται λοιπόν για τυπική περίπτωση «μικρού»-«μεγάλου».

* Η συγγραφή βιβλίων με θέματα ιρλανδικά είναι ένας τρόπος να χειριστείτε αυτό το ζήτημα;

Μου πήρε πολύ καιρό να γράψω ακαδημαϊκά για την Ιρλανδία. Πάρα πολύ καιρό. Εν μέρει επειδή είχα εμποτιστεί με τη βρετανική παιδεία. Ενδιαφερόμουν φυσικά για την Ιρλανδία, όχι όμως ως ακαδημαϊκό θέμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι πρωτοέγραψα για την Ιρλανδία λογοτεχνικά, πρώτα ένα μυθιστόρημα για την Ιρλανδία, μετά ένα θεατρικό για τον Όσκαρ Ουάιλντ (Oscar Wilde), μια περιήγηση στην Ιρλανδία, έπειτα δύο ακόμα θεατρικά. Ξεκίνησα λοιπόν να ασχολούμαι με την Ιρλανδία λογοτεχνικά. Η συγγραφή ενός θεατρικού έργου συνιστά ένα διακριτικό τρόπο να είναι κανείς δημόσιος διανοούμενος, έστω κι αν δεν εμφανίζεται δημόσια, γιατί συμμετέχει σε ένα συλλογικό δημόσιο σχέδιο. Συχνά το συγκρίνω με ένα επιστημονικό εργαστήριο. Για κάποιον σαν εμένα, το θέατρο είναι κάπως έτσι: πειραματικό, πρακτικό, συλλογικό, τόσο διαφορετικό από το να είσαι απλώς κριτικός.

* Κατά τα γνώμη μου, το καλύτερο παράδειγμα διάσχισης των ορίων.

Πράγματι. Είπα κάποτε στον Ντέιβιντ Λοντζ (David Lodge): «ένας κριτικός-συγγραφέας σαν εσένα καλύτερα να γράφει θεατρικά έργα, όχι μυθιστορήματα, γιατί τα θεατρικά τουλάχιστον σε κάνουν να βγαίνεις από το σπίτι σου». Αυτή είναι η διαφορά. Επίσης, στο θέατρο, ο συγγραφέας δεν είναι κατ' ανάγκην ο σημαντικότερος συντελεστής, πράγμα ενδιαφέρον για τον κριτικό ή τον διανοούμενο. Ο σκηνοθέτης π.χ. είναι πιο σημαντικός.

* Είσαι μέλος μιας ομάδας...

...και δεν σου επιτρέπεται να πολυλογείς!

• μτφρ. Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλης

Την επόμενη Κυριακή, στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, ο Τέρι Ήγκλετον μιλά για την αριστερά, τον Ντεριντά, το νόημα της ζωής.

Η μεταφυσική του Τρόμου

Του Νικόλα ΣΕΒΑΣΤΑΚΗ, Η Αυγή, 21/12/2008

Η «μεταφυσική στροφή» ενός θεωρητικού της κουλτούρας είναι βέβαιο πως ξενίζει, αν δεν προκαλεί, στην καλύτερη περίπτωση, ισχυρές επιφυλάξεις. Πόσο μάλλον όταν το συγκεκριμένο άνοιγμα θέλει να οριοθετήσει εκ νέου έναν αριστερό ανθρωπισμό, χωρίς να αποποιείται την κληρονομιά των ρήξεων που επέφεραν στη θεωρητική αυτοσυνείδηση πολλές δεκαετίες κριτικής στη «μεταφυσική του υποκειμένου».

Μια τέτοια στοχαστική περιπλοκή μπορεί και να εκνευρίσει όλους όσοι θα υποψιαστούν την προσχώρηση ενός ακόμα αριστερού στοχαστή στο ρεύμα της περίφημης επιστροφής της ηθικής ή ακόμα και σε έναν θρησκευτικό τόνο που φαίνεται να γοητεύει ένα τμήμα της σύγχρονης κουλτούρας. Στην περίπτωση του Τέρι Ήγκλετον, αυτή η στροφή παρουσιάζει κάτι ακόμα πιο προκλητικό. Και αυτό διότι δεν σαλπίζει άτακτη υποχώρηση από τις ιδεολογικές αναφορές του συγγραφέα, ούτε συγκαλύπτει κομψά τη διάθεση φυγής από όλα όσα καλλιεργούσε επί χρόνια ο πολυφωνικός του μαρξισμός. Στρέφοντας το βλέμμα σε αγωνίες μάλλον ασυνήθιστες για τη ριζοσπαστική θεωρία, εκείνης ιδιαίτερα που καλλιεργήθηκε στα εργαστήρια των πολιτισμικών σπουδών, περιδιαβάζοντας για παράδειγμα τους τόπους του ηθικού και πολιτικού κακού, ο Eagleton φαίνεται να αναζητά κάτι άλλο: έναν άλλον τρόπο για να προσεγγίσει σε παλαιότερα και νεότερα διλήμματα στη μεθόριο της πολιτισμικής θεωρίας και ενός ακατάτακτου ηθικού στοχασμού.

Γιατί όμως θα έπρεπε να χαρακτηριστεί μεταφυσική αυτή η εμπειρία του στοχασμού; Νομίζω κυρίως με την εξής έννοια: χειρίζεται, με ολοφάνερη απόλαυση, ένα λεξιλόγιο πολύ πιο κοντινό στη κλασική ουμανιστική δοκιμιογραφία ή στις ιδεαλιστικές παραδόσεις της πολιτισμικής κριτικής, παρά στη τεχνική γλώσσα της νέας θεωρίας ή στις νεομαρξιστικές εξηγήσεις της ιδεολογίας και της αισθητικής. Θα περιοριστώ ενδεικτικά στον τρόπο που δοκιμάζεται αυτή η στοχαστική πρακτική στον Ιερό Τρόμο (ελληνική έκδοση Πατάκης, 2007), ένα από τα τελευταία δοκίμια του συγγραφέα. Ο Ιερός Τρόμος διαθέτει τα ίδια υφολογικά χαρακτηριστικά που έχουν προσδώσει στη φωνή του Εagleton μια διακριτή ταυτότητα: τη σύμπραξη του πνευματώδους και της πνευματικότητας, όπως και τη διάθλαση ενός διαβρωτικού χιούμορ σε ένα υπόστρωμα τρυφερότητας που δεν εκτρέπεται όμως ποτέ σε συναισθηματισμό. Θα έλεγα επίσης ότι αυτό που απουσιάζει από τον Eagleton είναι εκείνη η «επιθυμία για σκληρότητα» που ανιχνεύεται πολύ εύκολα σε έναν άλλον αλχημιστή της θεωρίας, τον Slavoi Zizek.

Και όμως το θέμα του Ιερού Τρόμου είναι, όπως θα ήθελε μια σχηματική κρίση, η τρομοκρατία. Είναι δηλαδή θέμα κατεξοχήν σκληρό. Για την ακρίβεια, είναι ο Τρόμος στη μακραίωνη σχέση του με το πρόβλημα της ελευθερίας και την αλήθεια της επιθυμίας. Από τους πολλούς χυμούς του κειμένου, επιλέγουμε τη διάσταση που μας φαίνεται η πιο γόνιμη: τη στοχαστική συνομιλία με το στοχασμό του Ηegel. Σύμφωνα λοιπόν με τον Eagleton, αυτό που εξυφαίνεται στον ορίζοντα της μετά την «11ης Σεπτεμβρίου» συνθήκης είναι ένα είδος κακής διαλεκτικής: η κακή διαλεκτική ανάμεσα στην κρατική τρομοκρατία του νεοσυντηρητικού προγράμματος για τη Δύση και στο έτερόν της, τον ιερό πόλεμο. Για να κατανοήσουμε ωστόσο το νόημα της κακής διαλεκτικής, πρέπει εδώ να επιστρέψουμε στην κριτική που είχε ασκήσει ο Hegel στην «αφηρημένη ελευθερία», η οποία εκδηλώθηκε στον πρώτο παραδειγματικό Τρόμο της αστικής εποχής: στην πολιτική τρομοκρατία της Μεγάλης Επανάστασης, πρώτη μεγάλη προσπάθεια να σφηνωθεί η Ιδέα στη σάρκα των ανθρώπων και να γίνει έτσι απόλυτη πραγματικότητα. Ο Eagleton ταξιδεύει διαρκώς πίσω για να μιλήσει για το τώρα. Και στο σήμερα διαπιστώνει τον αμοιβαίο φενακισμό των «μετώπων» που οικοδομούνται στον αστερισμό της τρομο-πολιτικής. Επανέρχεται στο θέμα της φενάκης που έχει η ίδια η αντίθεση της αμερικανο-ατλαντικής εκδοχής οικουμενισμού με το ριζοσπαστικό ισλαμισμό. Για παράδειγμα, η ιδέα που έχει ο ισλαμιστής ριζοσπάστης για τη Δύση ως πατρίδας τού «πιο βδελυρού υλισμού», είναι και η ίδια φενάκη. Και αυτό διότι η καπιταλιστική νεωτερικότητα είναι διφορούμενη απέναντι στο ένυλο και στο ενσώματο. Εμφανίζεται μεν ως αυτοπεριορισμένη ελευθερία στο δίκαιο και στους νομικο-πολιτικούς θεσμούς, αλλά την ίδια στιγμή αποδεσμεύει ένα «κακό άπειρο», την ορμή προς την απόλυτη ελευθερία στο επίπεδο της επιθυμίας και της ατομικιστικής φαντασίωσης. Στις σύγχρονες δημοκρατίες, η ορμή προς απεριόριστη κατανάλωση αποκαλύπτεται ως η μεταφυσική πλήρωση της ίδιας της ελευθερίας. Αλλά αυτή η ορμή προς το δίχως μέτρο, αυτή η διονυσιακή κραιπάλη κάτω από την απολλώνια «μετριοπάθεια» των θεσμών και της φιλοσοφίας τους, έχει την εξής ιδιότητα: στρέφεται υστερικά προς το απτό και υλικό αντικείμενο, ενώ συγχρόνως εκδηλώνει απέχθεια για το σώμα και τη συγκεκριμένη μορφή. Με άλλα λόγια, ο υπερβολικός υλισμός μιας ορισμένης Δύσης φέρει εντός του την επιθυμία που δεν γνωρίζει όρια, μια δομική παραβατικότητα. Γι' αυτό και τείνει να καταναλώσει τα πάντα γύρω της, «καταστρέφοντας καθετί που προσεγγίζει», όπως έλεγε η Hannah Arendt αναφερόμενη στη σχέση κατανάλωσης και ανάλωσης.

Μήπως όμως κάτι τέτοιο αποτελεί μια παρέκκλιση από τη «νόρμα», κάποιες ακραίες τάσεις που δεν αφορούν το συνετό φιλελευθερισμό, τον προσανατολισμένο στο δίκαιο και στην εξημέρωση των άγριων ενορμήσεων; Κατά τον Eagleton, αυτό είναι μόνο εν μέρει αληθές. Ο ίδιος ο φιλελευθερισμός είναι με τη σειρά του δισυπόστατος και αινιγματικός. Εμπεριέχει τον ιδεαλισμό και τον κυνισμό, το «αγγελικό» και το «δαιμονικό». Μάλιστα, αυτή η διπλή δέσμευση του φιλελευθερισμού έχει αποκτήσει ανησυχαστικές παροξυσμικές ποιότητες στη σύγχρονη εποχή της κρίσης των μεγάλων αφηγήσεων και των τελεολογικών και κανονιστικών μεσιτεύσεων. Το «δαιμονικό» γίνεται τώρα η ουσία του καπιταλιστικού Υψηλού, για το οποίο ο κόσμος ανοίγεται ως ένα πεδίο πειραματισμών που αγνοούν την έννοια της αναστολής και της ουσιαστικής παρεμπόδισης. Αυτή η παρατήρηση δεν είναι φυσικά πρωτότυπη. Ήδη ο Μαρξ -και μάλιστα ο νεαρός- ισχυριζόταν ότι ο πολίτης, ο citoyen είναι στην ουσία το θρησκευτικό περίβλημα του εμπειρικού αστού. Οι νομικές και ηθικοκανονιστικές κατηγορίες στις οποίες ανυψώνεται ο πολίτης -και η δημοκρατία ως το σύνταγμα του πολιτικού ανθρώπου- υπηρετούν, εν τέλει, το εγωιστικό άτομο, που ο λόγος του είναι κυρίως μια «ικανότητα για απόλαυση».

Πώς συνδέονται όμως όλα αυτά με τον Τρόμο και τις πολιτικές του; Ο Eagleton εξερευνά μια βασική υπόθεση: ισχυρίζεται ότι ο Τρόμος παράγεται τόσο από υπερβολική έκλυση αφηρημένης ελευθερίας όσο και από την άρνηση της ελευθερίας και της απροσδιοριστίας, στο όνομα μιας θεοκρατικής και ασκητικής αγνότητας. Το κοινό έδαφος και των δύο βρίσκεται σε ένα μίγμα θρησκευτικού ιδεαλισμού και κυνισμού της ισχύος, που εμφανίζεται είτε στην εκδοχή της εκστρατείας για τη διάδοση της δημοκρατίας και της ελεύθερης οικονομίας είτε ως ιερός πόλεμος. Η «αφηρημένη ελευθερία» δεν έχει πρόβλημα να βομβαρδίζει, να καταστρέφει χωριά και υποδομές, να οργανώνει στρατόπεδα ευτελισμού των σωμάτων και των ψυχών τύπου Γκουαντάναμο, να επιβάλλει τον βιομετρικό έλεγχο των ατόμων. Από την άλλη, ο ιερός Τρόμος στρέφεται με φανατισμό εναντίον του σώματος, με την πίστη ότι η Δύση εκπροσωπεί υπερβολικά πολλή ύλη, ένα ειδωλολατρικό και μιαρό περίσσευμα.

Στο αυτό ακριβώς το σημείο επιστρέφει και το όραμα του σοσιαλισμού. Με ανορθόδοξους βεβαίως όρους. Για τον Eagleton, ο σοσιαλισμός, ο αυθεντικός ριζοσπαστισμός, είναι μια ηθική της συγκεκριμένης ελευθερίας, η διάσωση της επιθυμίας από το μηδέν ή το δεσποτισμό, που τη διαστρέφουν και την παραπλανούν. Ο σοσιαλισμός είναι δηλαδή κάτι συγγενές με την επίγνωση ότι το κακό υπάρχει και παρόλα αυτά είναι δυνατή και επιθυμητή η κατανίκηση πολλών από τα δεινά που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. «Στόχος του σοσιαλισμού δεν είναι να καταστρέψει τη σάρκα μας, αλλά να μας επαναφέρει στην κτιστότητά μας», διαβάζουμε. Όσο οι φιλελεύθεροι δεν έχουν πια έναν τέτοιον αντίπαλο, έναν αντίπαλο που να είναι σε θέση να κατανοήσει πρακτικά την αρνητικότητα της ελευθερίας οργανώνοντας και την πιο συνεπή αντίσταση στην προέλαση του καπιταλιστικού Υψηλού, μάλλον θα πρέπει να προετοιμάζονται για καινούριες, ακόμα πιο τερατώδεις, εκδοχές του Τρόμου.

Ποιος θα μπορούσε στ' αλήθεια να αμφιβάλει γι' αυτή την προειδοποίηση;

• Ο Νικόλας Σεβαστάκης διδάσκει Πολιτική και Κοινωνική Φιλοσοφία στο ΑΠΘ

Ένας ακόμη επιφανής κριτικός επισκέπτεται την Ελλάδα

Του Βασίλη ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η Αυγή, 21/12/2008

Ο Ιρλανδικής καταγωγής κριτικός Τέρι Ήγκλετον συνεχίζει να δίνει ένα αξιόλογο έργο μεγάλης ποικιλίας και παγκόσμιας εμβέλειας, που διερευνά από πολλές σκοπιές τα διλήμματα της αριστερής σκέψης εδώ και μισό σχεδόν αιώνα. Αξίζει όμως να προσεχθεί και ως παράδειγμα σύγχρονου στοχαστή, που ξεκινά από κάποιο γεωγραφικό, πολιτιστικό, θρησκευτικό ή άλλο περιθώριο, για να παίξει τελικά επιφανή ρόλο σε κέντρα της Δυτικής έρευνας και διανόησης. Από την εποχή του Φραντς Φανόν από τη Μαρτινίκα και του Σ. Λ. Ρ. Τζαίημς από το Τρινιντάντ, ώς τον Παλαιστίνιο Έντουαρντ Σαΐντ, τον Τζαμαϊκανό Στούαρτ Χώλ, την Αλγερινή Ελέν Σιξού, τον Σλοβένιο Σλαβόι Ζίζεκ, την Κινέζα Ραίυ Τσάου και τον Ινδό Χόμι Μπάμπα, μπορούμε να διατρέξουμε μια σειρά στοχαστών όπως ο Ήγκλετον, που ξεκίνησαν από ελάσσονες χώρες και εθνικότητες για να γίνουν μείζονες αστέρες στο κριτικό στερέωμα.

Οι συνθήκες που παράγουν τέτοιους κριτικούς συνήθως απηχούν ένα πολιτιστικό περιθώριο και μια μεταποικιοκρατική κοινωνία. Οι άνθρωποι αυτοί βγαίνουν από τις παρυφές της Ευρώπης και τις πρώην αποικίες της. Είναι εξοικειωμένοι με αυτοκρατορικά καθεστώτα, πολύγλωσσες επικοινωνίες και εθνοτικές μείξεις. Αντιλαμβάνονται την κουλτούρα ως ανοιχτό και ανταγωνιστικό πεδίο, όπου επιζητούν να διεκδικήσουν τα δικαιώματα της μειονοτικής τους ταυτότητας. Θεωρούν εαυτούς πολίτες του κόσμου που απευθύνονται σε ένα οικουμενικό καλλιεργημένο κοινό. Τέλος, διαθέτουν μια εντυπωσιακή γκάμα γνώσης κι ενημέρωσης: ένας Ήγκλετον γνωρίζει άριστα τις επίμαχες συζητήσεις των ημερών μας και μπορεί να συμβάλλει σε αυτές με μεγάλη άνεση και σύνεση.

Η διασπορική διάσταση αυτών των κριτικών θυμίζει τις αντίστοιχες τροχιές Ελλήνων στοχαστών, όπως του Γρηγόρη Βλαστού προς Αμερική, του Θρασύβουλου Γεωργιάδη προς Γερμανία και του Κορνήλιου Καστοριάδη προς Γαλλία. Αλλά δεν χρειάζεται να ζει κανείς μακριά από την πατρίδα του για να αναπτύξει μια ρηξικέλευθη προσέγγιση στα πολιτιστικά και να προσφέρει μια κεντρική άποψη από μια έκκεντρη θέση. Ας πάρουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Την επαύριο των πρόσφατων αμερικανικών εκλογών, τοποθετήθηκαν επί του θέματος στα παγκόσμια ΜΜΕ ο Γερμανός Χάμπερμας, ο Γάλλος Μπαντιού, ο Σλοβένιος Ζίζεκ και η Αμερικανίδα Μπάτλερ. Γιατί δεν είδαμε στα ίδια ΜΜΕ την τοποθέτηση ενός Έλληνα στοχαστή; Σίγουρα όχι επειδή δεν υπάρχουν στοχαστές και τοποθετήσεις. Τότε, γιατί απουσιάζει η ελληνική εκπροσώπηση από όλες τις μείζονες κριτικές συζητήσεις; Και πώς θα μπορέσει ένας Ήγκλετον να πληροφορηθεί τις θέσεις Ελλήνων συναδέλφων του σε κάποιο επίμαχο θέμα; Η απλούστατη και ταυτόχρονα περίπλοκη απάντηση είναι πως ο ελληνικός φιλολογικός προβληματισμός δεν ενδιαφέρεται για τέτοια πράγματα. Αρκείται σε αυτά που έχει κι αυτά που κάνει. Έτσι, κανείς εκτός Ελλάδος δεν επιζητεί να ακούσει μια ελληνική γνώμη (ούτε καν το Φιλολογικό Παράρτημα των Τάιμς για τα βιβλία της χρονιάς!) ενώ αντίθετα όλοι προσπαθούν να συμπεριλάβουν τον Ιρλανδό, τον Πολωνό, τον Πακιστανό, τον Νιγηριανό, τον Μεξικανό, και τώρα τον Τούρκο διανοούμενο.

Πολλές φορές στη διάρκεια του εικοστού αιώνα, περιθωριακές ομάδες, σε δυναμικό διάλογο με μητροπολιτικά κέντρα, ανέπτυξαν μείζονες θεωρίες λογοτεχνικής ερμηνείας και κριτικής, με διεθνή απήχηση. Μόνο στην Ευρώπη, μπορούμε να θυμηθούμε τη σημειωτική ομάδα του Ταρτού, τον φορμαλιστικό κύκλο του Λένινγκραντ και τον Μαρξιστικό της Βουδαπέστης, τη σχολή πρόσληψης της Κωνστάντσας, την Πράξη του Βελιγραδίου και τις πολιτισμικές σπουδές του Μπέρμιγχαμ. Τέτοιο μόρφωμα κριτικής σκέψης δεν έχει προκύψει στην Ελλάδα, όχι επειδή δεν υπάρχουν οι συνθήκες (κάθε άλλο μάλιστα!) αλλά επειδή δεν υφίστανται οι επιστημολογικές και επιστημονικές προϋποθέσεις.

Η πρόσφατη επίσκεψη Ήγκλετον, ο οποίος μόλις έγινε επισκέπτης καθηγητής σε Ιρλανδικό πανεπιστήμιο, υποδεικνύει πως μια σύγκριση των Νεοελληνικών με τις Ιρλανδικές σπουδές, που παρουσιάζουν εντυπωσιακή άνθηση τα τελευταία χρόνια, θα απέβαινε διαφωτιστική. Δεν θα γίνει όμως τέτοια ή παρόμοιες συγκρίσεις αν η ελληνική πλευρά δεν βλέπει το λόγο, κι έτσι δεν θα υπάρξει ένας Έλληνας Ήγκλετον της κριτικής να κληθεί για διαλέξεις στη Βρετανία ή την Ιρλανδία. (Και τι πειράζει, θα μου πείτε; Άλλωστε εμείς έχουμε τόσους καλύτερους...).

• Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος κατέχει την Νεοελληνική Έδρα Κ. Π. Καβάφη στα Τμήματα Κλασικής και Συγκριτικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν

Τέρι Ιγκλετον: «Η κριτική δεν πρέπει να παράγει καρικατούρες»

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ:ΓΙΩΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ Ο Τέρι Ιγκλετον

Ο επιφανής θεωρητικός του πολιτισμού Τέρι Ιγκλετον μιλάει αποκλειστικά στο «Βήμα»

συνέντευξη στον ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΒΙΣΤΩΝΙΤΗ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2008

Ο Τέρι Ιγκλετον, στα 65 του, θεωρείται σήμερα ένας από τους σημαντικότερους βρετανούς κριτικούς της λογοτεχνίας και του πολιτισμού, με εκτεταμένο και πολυσχιδές έργο. Μαθητής στην αρχή του Ρέιμοντ Γουίλιαμς, με τον οποίον αργότερα διαφώνησε, είχε λαμπρή ακαδημαϊκή καριέρα (μεταξύ άλλων δίδαξε στην Οξφόρδη και στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ) και εξίσου λαμπρό συγγραφικό έργο. Εξαίρετος στυλίστας, με κείμενα που διακρίνονται για τη μαχητικότητα και για το εύρος των επιχειρημάτων του, δεν δίστασε να αντιπαρατεθεί με οξύτητα όποτε χρειάστηκε, υπερασπιζόμενος τις απόψεις του. Μεγάλη αίσθηση προκάλεσε η σχετικά πρόσφατη αντιδικία του με τον Μάρτιν Εϊμις και τα σκληρά επίθετα που χρησιμοποίησε εναντίον ενός άλλου διάσημου συγγραφέα, του Κίνγκσλεϊ Εϊμις, πατέρα του Μάρτιν.

Ο Τέρι Ιγκλετον επισκέφθηκε πρόσφατα την Ελλάδα, καλεσμένος του Βρετανικού Συμβουλίου και του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, κι έδωσε μια σειρά από διαλέξεις μπροστά σε πολυπληθές ακροατήριο στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Συναντήσαμε τον συγγραφέα σε κεντρικό ξενοδοχείο της Αθήνας και μας παραχώρησε την παρακάτω συνέντευξη, αποκλειστικά για«Το Βήμα».

- Η παγκόσμια οικονομική κρίση είναι μια μεγάλη απειλή. Αλλά ποιες θα είναι οι πολιτισμικές συνέπειες της παγκοσμιοποίησης;

«Η κρίση του συστήματος είναι όπως λέμε ενδημική· δηλαδή, συνιστά ουσία της λειτουργίας του καπιταλισμού. Αλλά οι κρίσεις είναι εκείνες που τρέφουν το σύστημα. Επί του προκειμένου βέβαια το πρόβλημα είναι η αποδυνάμωση της Αμερικής σε συνδυασμό με την εμφάνιση άλλων οικονομικών δυνάμεων, όπως η Κίνα και η Ινδία. Η παρουσία και η ανάπτυξή τους ασφαλώς και θα επιδράσουν στο σύστημα και θα το διαφοροποιήσουν στο μέλλον».

- Πιστεύετε ότι η περιπέτεια στο Ιράκ ήταν τυχοδιωκτισμός ή μέρος προγραμματισμένου σχεδίου για να αλλάξει ο χάρτης της Μέσης Ανατολής;

«Εχω την εντύπωση πως το ζήτημα είναι διαφορετικό- και πολύ σημαντικότερο κατά τη γνώμη μου. Η αναδιαμόρφωση του παγκόσμιου χάρτη που επιχείρησαν οι ΗΠΑ υπήρξε προϊόν της αδυναμίας τους να χειριστούν την παγκοσμιοποίηση. Και τούτο όχι γιατί δεν την καταλάβαιναν, αλλά γιατί δεν διέθεταν πλέον τα μέσα να τη διαχειριστούν, όπως θα μπορούσαν κατά το παρελθόν και όπως θα ήθελαν».

- Στο βιβλίο σας «Μετά τη θεωρία» αναφέρεστε στην, όπως την αποκαλείτε, μπασταρδοποίηση τόσο της κουλτούρας όσο και της λογοτεχνικής θεωρίας και τη συνδέετε με τον σχετικισμό και τον μεταμοντερνισμό. Είναι ο μεταμοντερνισμός μια αντιδραστική θεωρία;

«Ο όρος, όπως γνωρίζετε, δημιουργήθηκε στις ΗΠΑ (σ.σ.: το 1959, από τον Ιρβινγκ Χάου), αλλά σήμερα το φάσμα είναι τεράστιο και υπάρχει πλήθος εκδοχών του μεταμοντερνισμού. Υπάρχουν σαφώς πλευρές του που είναι αντιδραστικές όμως αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι ισχύει για όλες του τις εκφάνσεις».

- Ισχύει άραγε ο διαχωρισμός θεωρίας και λογοτεχνικής κριτικής;

«Υπάρχει εδώ μια παρεξήγηση. Αν διαβάσει κάποιος σημαντικούς θεωρητικούς, όπως ο Λούκατς ή ο Τζέιμσον, παρατηρεί ότι είναι ταυτοχρόνως και σημαντικοί κριτικοί. Προσωπικά πιστεύω ότι δεν υφίστανται στεγανά ανάμεσα στη φιλοσοφία, στην αισθητική ή στην κοινωνιολογία, αλλά αλληλεπιδράσεις σε πολλά επίπεδα· και αυτό μας προσφέρει τη δυνατότητα να προσεγγίζουμε με πιο ενδιαφέροντα και πρωτότυπο τρόπο τα κείμενα. Η απομάκρυνση ή η αυτονόμηση όμως των κριτικών κειμένων από τα κείμενα που κρίνουν παράγει καρικατούρες. Κάτι τέτοιο δεν συνέβαινε στο παρελθόν. Διαβάστε τον Αντόρνο, για παράδειγμα. Η σκέψη του δείχνει να παράγεται από τα κείμενα τα οποία διαπραγματεύεται, αλλά ταυτοχρόνως διαθέτει τη δική της αυτονομία- και αυτό βεβαίως λειτουργεί αμφίδρομα».

- Μολονότι ασχολείστε με τη διακίνηση και την επίδραση των ιδεών στον σύγχρονο κόσμο, έχετε δηλώσει ότι δεν θεωρείτε τον εαυτό σας φιλόσοφο. Αυτό δεν είναι κάπως αντιφατικό;

«Ισως, αλλά δεν μπορώ να σας πω τι είμαι. Το αντικείμενό μου είναι οι πολιτισμικές σπουδές κι αυτές, με βάση και την εμπειρία μου από τους φοιτητές και τα πανεπιστήμια όπου δίδαξα, αξιοποιώ στα κείμενα και στις αναλύσεις μου».

- Γράψατε κάποτε ότι αυτό που χάθηκε με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης ήταν μαρξιστικό μόνο αν δεχτούμε ότι και η Ιερά Εξέταση ήταν χριστιανική. Το σοβιετικό σύστημα δηλαδή συνιστούσε ένα είδος πολιτικής ή πολιτισμικής- ή και τα δύο- Ιεράς Εξέτασης;

«Δεν θα το έλεγα. Η αναφορά στην Ιερά Εξέταση εκ μέρους μου πρέπει να εκληφθεί όχι κυριολεκτικά αλλά μεταφορικά. Η κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος δεν είναι τόσο εύκολο να ερμηνευτεί όσο πιστεύουν ορισμένοι. Αλλωστε, ακόμη και σήμερα απασχολεί την Αριστερά, με όλες τις οδυνηρές συνέπειες που συνεπάγεται κάτι τέτοιο. Σας θυμίζω μόνο πως η ευρωπαϊκή Αριστερά (και στην Αγγλία που είναι η χώρα μου) ήταν εκείνη η οποία άσκησε τη σκληρότερη κατά το παρελθόν κριτική στο σοβιετικό σύστημα».

- Αίσθηση έχει προκαλέσει η επίθεσή σας εναντίον του Ντόκινς και του Χίτσενς για τις απόψεις τους περί Θεού και για τον τρόπο με τον οποίο υπερασπίζονται την αθεΐα. Δημιουργήσατε μάλιστα μια ενιαία λέξη από το όνομα και των δύο: «Χίντσκινς».

Ξέρετε, δεν νομίζω πως ο Θεός θα πρέπει να νοιάζεται και πολύ για τέτοιες απόψεις που στη θέση των πολιτισμικών ζητημάτων βάζουν μια καρικατούρα και τη δείχνουν στους άλλους. Εγώ μεγάλωσα σε ρωμαιοκαθολικό περιβάλλον, όμως η κριτική μου στον Χίτσενς και στον Ντόκινς δεν έχει να κάνει μ΄ αυτό. Δεν μπορείς να ερμηνεύεις το θρησκευτικό φαινόμενο δημιουργώντας καρικατούρες. Η καρικατούρα είναι η έσχατη σχηματοποίηση. Αλλά μπορείτε να φανταστείτε τη θέση μου, ότι ήμουν αναγκασμένος να κρίνω με τέτοια αυστηρότητα έναν παλαιό μου σύντροφο όπως ο Χίτσενς».

- Είχε υποστηρίξει τον πόλεμο στο Ιράκ και τους νεοσυντηρητικούς.

«Η συντηρητική στροφή του Χίτσενς δεν είναι πρόσφατη. Δυστυχώς, οι απόψεις του εδώ και πολύν καιρό έχουν σημειώσει θεαματική στροφή προς τα δεξιά».

- Έχετε κρίνει αυστηρά το λεγόμενο πολυπολιτισμικό πρότυπο και την πολιτική ορθότητα. Πώς επιδρούν αυτά στη σύγχρονη κοινωνία;

«Το πολυπολιτισμικό πρότυπο μπορεί να είναι αποτελεσματικό και ασφαλώς ταιριάζει σε μια χώρα σαν την Αμερική, όπου ποικίλα τμήματα του πληθυσμού ανήκουν σε διαφορετικό το καθένα πολιτισμικό υπόβαθρο. Αλλά δεν αποτελεί φυσικά πανάκεια. Οι ιδέες αυτές συζητούνται και στην Ευρώπη και στην Αμερική και υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση που παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Ο σχετικισμός όμως δεν είναι καλός σύμβουλος σε οποιαδήποτε περίπτωση».

- Πώς θα διαβάζουμε αύριο; Ποιο θα είναι το μέλλον της ανάγνωσης και τι θα γίνει με το Διαδίκτυο;

«Εγώ είμαι αριστερός της παλιάς σχολής και δεν χρησιμοποιώ το Διαδίκτυο ούτε κι έχω e-mail. Προτιμώ τις παλιές μεθόδους, το γράψιμο».

- Γράφετε με το χέρι;

«Οχι, χρησιμοποιώ έναν word processor».

- Μια ηλεκτρονική γραφομηχανή, δηλαδή.

«Ας το πούμε κι έτσι».

Ο Τέρι Ιγκλετον ανήκει στους πλέον μεταφρασμένους θεωρητικούς. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του:

Μετά τη θεωρία.

Μετάφραση Πέγκυ Καρπούζου, Επιμέλεια Αννα Τζούμα, Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2007

Ιερός τρόμος.

Μετάφραση Δέσποινα Λαμπαδά, Δημήτρης Φιλιππουπολίτης, Εκδόσεις Πατάκη, 2007

Η έννοια της κουλτούρας.

Μετάφραση Ηλίας Μαγκλίνης, Επιμέλεια Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Εκδόσεις Πόλις, 2003

Οι αυταπάτες της μετανεωτερικότητας.

Μετάφραση Γιώργος Η.Σπανός, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2003

Μαρξ: Και ελευθερία.

Μετάφραση Αφροδίτη Κοσμά, Επιμέλεια Ελένη Κεκροπούλου, Εκδόσεις Ενάλιος,2002

Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας.

Μετάφραση Δημήτρης Τζιόβας, Εκδόσεις Οδυσσέας, 1989

Ο μαρξισμός και η λογοτεχνική κριτική. Μετάφραση Κύριλλος Σαρρής, Εκδόσεις Υψιλον, 1981

Λογοτεχνική κριτική κάνουν οι χορτασμένοι Δυτικοί

Ο Βρετανός Τέρι Ιγκλετον, μαρξιστής, θεωρητικός της λογοτεχνίας, μίλησε στο Ιδρυμα Ερευνών για το προσφιλές του θέμα: τον θάνατο της κριτικής

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ

Τον 65χρονο Βρετανό μαρξιστή, θεωρητικό της λογοτεχνίας και των πολιτισμικών σπουδών Τέρι Ιγκλετον, κάποτε τον είχαν χαρακτηρίσει ως «το σκουλήκι που τρώει το μήλο της Θάτσερ». Κάνει τα πάντα για να μην αναιρεί αυτόν τον χαρακτηρισμό: χαρισματικός ομιλητής, με πολλά στοιχεία της μαχητικής Αριστεράς στη ρητορική του, εξακολουθεί να δηλώνει με κάθε ευκαιρία αμετανόητος σοσιαλιστής και να προτάσσει τον κοινωνικό ρόλο της λογοτεχνικής κριτικής έναντι των θεωρητικών της ενδοσκοπήσεως.

Συμβατός μ' αυτά που πιστεύει, συμπέρανε στην προχθεσινή διάλεξή του στην Αθήνα με τίτλο «Ο θάνατος της κριτικής»: «Η σύγχρονη κριτική γεννήθηκε από τον αγώνα εναντίον του απολυταρχικού κράτους - εάν το μέλλον της δεν προσδιοριστεί ως αγώνας εναντίον του αστικού κράτους, τότε μπορεί να μην έχει καθόλου μέλλον». Αυτά που ακούσαμε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, στο οποίο δεν έπεφτε καρφίτσα, ήταν δηλώσεις ενός πανεπιστημιακού που αποστασιοποιείται από τον ρόλο του για να δείξει εμπιστοσύνη σ' αυτούς που πάσχουν και δεν θα έχουν ποτέ την ευκαιρία να μάθουν ποια ήταν, για παράδειγμα, η «Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ.

«Εάν το μέλλον της κριτικής δεν προσδιοριστεί ως αγώνας εναντίον του αστικού κράτους, απλούστατα δεν θα υπάρξει», είπε χθες ο Ιγκλετον

Ο Ιγκλετον θεωρεί ότι η λογοτεχνική κριτική είναι μια πολυτέλεια του δυτικού κόσμου, που έχει να φάει και να πιει και ο οποίος, όπως είπε χαρακτηριστικά, «ασχολείται με ανύπαρκτα πράγματα, όπως είναι η δημιουργική φαντασία. Είναι σαν να λέει κάποιος ότι δεν χρειάζεται να ταξιδέψουμε στην Ινδία για να γνωρίσουμε τη ζωή εκεί. Μας αρκεί να διαβάσουμε τον Κίπλινγκ και τον Κόνραντ. Ετσι, η λογοτεχνική κριτική μετατρέπεται σε ένα είδος τεχνητού βοηθήματος».

Στη συνέχεια προσπάθησε να ορίσει τη λειτουργία της κριτικής. «Η μελέτη της λογοτεχνίας και της τέχνης εδράζεται σε κάποια λογική εξήγηση», είπε. Επομένως, ποιος χώρος απομένει στον κριτικό για να ασκήσει τον ρόλο του; «Μετά την κατάρρευση της θεολογίας, του μένει ένας ελεύθερος χώρος στη θέση που άφησε η απουσία του θεού. Το αίτημά του είναι να επανεφεύρει το σημείο, όπου εφάπτεται η γλώσσα με την αισθητηριακή αντίληψη της κοινωνίας», αποφάνθηκε.

Σήμερα όμως τι συμβαίνει με την κριτική, ποια είναι τα χαρακτηριστικά της; Δεν δυσκολεύτηκε να απαντήσει, χρησιμοποιώντας τη γνωστή ιγκλέτεια σκληρή γλώσσα: «Εχει γίνει προϊόν που έχει στερηθεί νοήματος. Πρέπει να στραφεί σε γεγονότα όπως είναι ο πόλεμος και η γενοκτονία, επαναφέροντας τη μνήμη ώς την πιο χρήσιμη και πολύτιμη έκφραση της εμπειρίας». Τονίζοντας την αξία της μνήμης, ανέσυρε την παρατήρηση του Βάλτερ Μπένγιαμιν «ότι η ανάμνηση των σκλαβωμένων προγόνων και όχι τα όνειρα για τα απελευθερωμένα εγγόνια είναι αυτά που οδηγούν στην εξέγερση».

Η πρότασή του για το μέλλον είναι η συμπόνια για τους άλλους όταν δεν είναι αποκομμένη από τις αισθήσεις. Σ' αυτή την περίπτωση, «θα συγκινούμασταν από τη στέρησή τους, έτσι ώστε να μοιραστούμε μαζί τους τα ίδια τα αγαθά που μας εμποδίζουν να νιώσουμε τη δυστυχία τους. Το πρόβλημα θα μπορούσε να γίνει η λύση. Η ανανέωση του σώματος και μια ριζική ανακατανομή του πλούτου είναι στενά συνδεδεμένα. Για να αντιληφθούμε σωστά, πρέπει να αισθανθούμε». *

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 26/11/2008

Ο Τέρι Ιγκλετον μιλάει για «ψυχώσεις»

Ο φημισμένος Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας έδωσε διάλεξη στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών

Ηλιας Μαγκλινης, Η Καθημερινή, Tετάρτη, 26 Nοεμβρίου 2008

«Η πρώτη φορά που ήρθα Ελλάδα, πάνε πάρα πολλά χρόνια. Ο Παρθενώνας ακόμα δεν είχε χτιστεί», έλεγε προχθές το βράδυ σε διάλεξη που έδωσε στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, ο φημισμένος Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας και της κουλτούρας Τέρι Ιγκλετον, προσκεκλημένος του ΕΙΕ και του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Ο Ιγκλετον κέρδισε το κοινό χθες με το χιούμορ, την οξυδέρκειά του, τον άμεσο και ζωντανό λόγο του. Σημειωτέον, ο κόσμος είχε στην κυριολεξία πλημμυρίσει την αίθουσα των διαλέξεων, δεν υπήρχε κενή θέση, ενώ και οι όρθιοι περίσσευαν, σε βαθμό που στιγμές στιγμές, η ατμόσφαιρα να γίνεται δυσάρεστη. Αυτό όμως δεν λύγισε ούτε τον διάσημο ομιλητή ούτε όμως και το κοινό του.

Στον πυρήνα της ομιλίας του Ιγκλετον ήταν η λειτουργία και ο ρόλος της θεωρίας και της κριτικής της λογοτεχνίας. «Δεν είναι τρομερά σκανδαλώδες που μας πληρώνουνε για να διαβάζουμε βιβλία; Μερικές φορές σκέφτομαι ότι μπορεί κάποιος αξιωματούχος της κυβέρνησης να το ανακαλύψει και να το απαγορεύσει. Για κάποιους είναι σα να σε πληρώνουν για να κάνεις ηλιοθεραπεία ή σεξ. Και τους διαφεύγει το σημαντικότερο: ότι πληρωνόμαστε για να διαβάζουμε για πρόσωπα που δεν υπήρξαν ποτέ και για γεγονότα που δε συνέβησαν ποτέ. Για κάποιο λόγο, ο περισσότερος κόσμος θεωρεί ότι είναι πιο σημαντικά από τα υπαρκτά πρόσωπα και τα πραγματικά γεγονότα. Στην καθημερινή ζωή αυτό κανονικά ονομάζεται “ψύχωση”». Για τον Ιγκλετον, αυτή η πτυχή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς μπορεί να έχεις υπαρκτά πρόσωπα, όπως ο πρίγκιπας Κάρολος (τον ανέφερε συχνά προχθές, ίσως επειδή ο πρίγκιπας της Ουαλλίας έχει αναφερθεί στον Αγγλο κριτικό, ως ο «απεχθής Ιγκλετον» - “that dreadful Eagleton”») ή η Μαντόνα, και αυτά να μετράνε λιγότερο απο κάποιον επινοημένο χαρακτήρα. «Μιας και ανέφερα τη Μαντόνα», έκανε ξαφνικά μια παρένθεση για ωραίο βρετανικό χιούμορ, «κάποτε κοιμήθηκα στο κρεβάτι της. Εκείνη δεν ήταν εκεί. Ελπίζω να μην υπάρχουν δημοσιογράφοι εδώ μέσα, με ένα συμβολικό ποσό, είμαι στη διάθεση του καθενός για εξηγήσεις και άλλες εξομολογήσεις». Ο Τέρι Ιγκλετον διδάσκει στο τμήμα Αγγλικής Λογοτεχνίας και Δημιουργικής Συγγραφής στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ και στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Ιρλανδίας, Galway, ως καθηγητής Πολιτισμικής θεωρίας. Βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καστανιώτη, Μεταίχμιο, Πόλις, Πλέθρον κ.ά.

Η έκπτωση της κριτικής

Ο Βρετανός θεωρητικός Τέρι Ιγκλετον δίνει τρεις διαλέξεις στην Ελλάδα

Της Αθηνας Βογιατζογλου*

Ο Τέρι Ιγκλετον, o διασημότερος Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας των ημερών μας, έρχεται αύριο στην Ελλάδα, προκειμένου να δώσει τρεις διαλέξεις: «The death of criticism?» («Ο θάνατος της κριτικής;» – 24/11, στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών με διοργανωτές το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του ΕΙΕ και το Βρετανικό Συμβούλιο), «What is Poetry» («Τι είναι η ποίηση;» – 25/11, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, προσκεκλημένος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος του εκεί Τμήματος Φιλολογίας) και «The meaning of life» («Το νόημα της ζωής» – 1/12, στην αίθουσα Δρακοπούλου του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών, προσκεκλημένος του UADPhilEcon -Διδακτορικού Προγράμματος στις Οικονομικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με το Iδρυμα Σάκη Καράγιωργα, το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ και το Βρετανικό Συμβούλιο, στο πλαίσιο της ετήσιας διάλεξης στη μνήμη του Κοσμά Ψυχοπαίδη). Ο Βρετανός μελετητής επισκέπτεται τη χώρα μας για τρίτη φορά.

Συγγραφέας δεκάδων μελετών λογοτεχνικής, πολιτισμικής και πολιτικής κριτικής (αλλά και δημιουργός ενός μυθιστορήματος, αρκετών θεατρικών έργων, καθώς και του σεναρίου της ταινίας του Derek Jarman «Βιτγκενστάιν»), ο ακαταπόνητος Ιγκλετον δεν παύει να μας εκπλήσσει με τη φρεσκάδα της σκέψης και τον θεματικό και –ενίοτε– ιδεολογικό πρωτεϊσμό του. Στην Ελλάδα, είναι γνωστότερος για την «Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας» (1983, Οδυσσέας 1989), που έχει πουλήσει σχεδόν 1.000.000 αντίτυπα παγκοσμίως, αλλά και για το πρώιμο έργο του «Μαρξισμός και λογοτεχνική κριτική» (1976- Υψιλον 1981), καθώς και για το πιο πρόσφατο και πολυσυζητημένο «Μετά τη θεωρία» (2003, Μεταίχμιο 2007). Δημιουργικότερος από ποτέ στα μέσα της έβδομης δεκαετίας της ζωής του (γεννήθηκε στο Μάντσεστερ το 1943), ο Ιγκλετον δημοσίευσε την τελευταία τριετία τρία βιβλία, που δεν έχουν μεταφραστεί ακόμη στα ελληνικά: «How to Read a Poem» (2006), «The Meaning of Life» (2007) και «Trouble with Strangers: A Study of Ethics» (2008).

Απαξίωση

Στις επικείμενες ομιλίες του για την ποίηση και τη λογοτεχνική κριτική στα Ιωάννινα και την Αθήνα, ο Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας θα αναπτύξει πρόσφατους προβληματισμούς του, που κατατίθενται κυρίως στο βιβλίο του «How to Read a Poem». Ηδη, στο πρώτο κεφάλαιο αυτού του βιβλίου (οι είκοσι πέντε πρώτες σελίδες του οποίου δημοσιεύτηκαν, σε μετάφραση της Νίνας Μπούρη, στο τριακοστό τεύχος του περιοδικού «Ποίηση» στα τέλη του 2007) ο Βρετανός στοχαστής θέτει το κεντρικό για τη συλλογιστική του ερώτημα: «Το τέλος της κριτικής;», καθώς διαπιστώνει την εντεινόμενη έκπτωση της κριτικής στη μετανεωτερική, έντονα καπιταλιστική εποχή μας. Σε έναν ταχύρρυθμο και εικονικό κόσμο, όπου η παράδοση, η ανάμνηση, το ίδιο το βίωμα τείνουν, ως αξίες, να καταργηθούν, είναι αναμενόμενο να έχει απαξιωθεί η μελέτη της λογοτεχνίας.

Μεταμοντέρνοι θεωρητικοί, εξάλλου, όπως ο Ντε Μαν, μας θυμίζει ο Τέρι Ιγκλετον, αμφισβήτησαν τη δυνατότητα της ποίησης, μιας κατεξοχήν μεταφορικής γλώσσας, να εκφράσει αλήθειες (άρα, συμπεραίνει κανείς, έθεσαν υπό αμφιβόλω και τη δυνατότητα της κριτικής να μιλήσει για την ποίηση με όρους ηθικούς ή κοινωνικούς). Η σύγχρονη λογοτεχνική κριτική, επισημαίνει ο Ιγκλετον, απoκομμένη από τις αρχαιοελληνικές ρίζες της, αδυνατεί σήμερα να επιτελέσει τις δύο παραδοσιακές λειτουργίες της: τη συστηματική ανάλυση της λογοτεχνικής μορφής και τον κοινωνικοπολιτικό σχολιασμό. Τη δεύτερη αυτή λειτουργία, συνεχίζει ο μελετητής, έχουν αναλάβει στις μέρες μας οι πολιτισμικές σπουδές, οι οποίες, όμως, συχνά εγκαταλείπουν την προσεκτική τυπολογική ανάλυση της λογοτεχνίας (εξού και η ανικανότητα που διαπιστώνει ο ίδιος στους φοιτητές του –και, φοβάμαι, δεν είναι ο μόνος– να αντιμετωπίσουν την ποίηση ως σημαίνουσα μορφή). «Το σύνθημα της ριζοσπαστικής λογοτεχνικής κριτικής είναι λοιπόν σαφές: Εμπρός, επιστροφή στην αρχαιότητα!», καταλήγει ο Ιγκλετον. Επιστροφή, δηλαδή, στην εποχή κατά την οποία η τέχνη του λόγου ήταν τόσο ζήτημα μορφής όσο και πολιτικής στάσης.

Ολοκληρωμένη γλώσσα

Να γιατί ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας με δυναμική πολιτική άποψη, όπως ο Τέρι Ιγκλετον, αφιερώνει αίφνης ένα ολόκληρο βιβλίο στην ποίηση, αναλύει τις περίπλοκες σχέσεις μορφής και νοήματος, σχολιάζει με εμβρίθεια ζητήματα μετρικής, μεταφορικής λειτουργίας ή στίξης και, γενικώς, αναδεικνύεται σε έναν γεμάτο ευαισθησία και γνώση εραστή της ποίησης: γιατί, όπως υπογραμμίζει ο ίδιος, «υπάρχει πολιτική της φόρμας και πολιτική του περιεχομένου. Η φόρμα δεν είναι περισπασμός από το ιστορικό γίγνεσθαι, αλλά ένας τρόπος πρόσβασης σε αυτό». Και η πράξη της ποιητικής γραφής, όσο ιδιωτική και αν είναι, προϋποθέτει τη συλλογική ανταπόκριση και έχει επιπτώσεις στον τρόπο που ζούμε. Οντας «η πιο ολοκληρωμένη μορφή ανθρώπινης γλώσσας που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς», η ποίηση μάς χαρίζει και πάλι την εμπειρία της γλώσσας, μια εμπειρία που έχουμε χάσει στον σημερινό κόσμο «του άμεσα ευανάγνωστου». Επιτρέποντας στην υπόγεια ζωή μας να αναδυθεί μέσα από τις «διεισδυτικές ακρίβειές της», η ποίηση, όπως εύστοχα και τολμηρά υπογραμμίζει ο Ιγκλετον, μπορεί να γεφυρώσει το χάσμα που ανοίγεται στις μέρες μας ανάμεσα σε έναν «αναιμικό» ορθολογισμό και μια πληθώρα «δελεαστικές αλλά επικίνδυνες» μορφές ανορθολογισμού.

Η στροφή του Ιγκλετον προς τη μελέτη του ποιητικού λόγου δεν είναι τόσο απρόσμενη όσο πιθανότατα θα θεωρήσουν όσοι δεν έχουν διαβάσει τις (αμετάφραστες στα ελληνικά) μελέτες του για τον Γέητς και άλλους Ιρλανδούς ποιητές το 1998. Η στροφή αυτή συμβαδίζει, εξάλλου, με τις μετά-τη-θεωρία αναζητήσεις ενός αριστερού στοχαστή, ο οποίος, αντιδρώντας στην κρίση του μετανεωτερικού πολιτισμού, επιστρέφει σε αξίες όπως η ηθική, η αλήθεια και η αισθητική.

Ιnfo

-Ο Τέρι Ιγκλετον θα δώσει τρεις διαλέξεις στην Ελλάδα, στις 24/11 στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, στις 25/11 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και την 1/12, στην αίθουσα Δρακοπούλου του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών.

• * Η κ. Αθηνά Βογιατζόγλου είναι επίκουρος καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Ιωαννίνων.

ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ TERRY EAGLETON

Σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, σας παρουσιάζουμε με μεγάλη χαρά τον διακεκριμένο καθηγητή Terry Eagleton στη διάλεξη με θέμα «Ο θάνατος της κριτικής».

Ο Terry Eagleton θα δώσει μια δεύτερη ομιλία με θέμα «Το νόημα της ζωής», προσκεκλημένος από το Διδακτορικό Πρόγραμμα στις Οικονομικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου Αθηνών (UADPhilEcon), το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα και τη Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (Γ.Σ.Ε.Ε.). Η διάλεξη πραγματοποιείται στο πλαίσιο της 5ης Ετήσιας Δημόσιας Διάλεξης περί «Οικονομικών και Φιλοσοφίας» στη Μνήμη του Κοσμά Ψυχοπαίδη.

Ο Terry Eagleton είναι ένας διεθνώς καταξιωμένος πανεπιστημιακός καθηγητής Λογοτεχνίας και Θεωρητικός Πολιτισμικών σπουδών που διδάσκει στο τμήμα Αγγλικής Λογοτεχνίας και Δημιουργικής Συγγραφής στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ ως Καθηγητής Φιλολογίας, και στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Ιρλανδίας, Galway, ως καθηγητής Πολιτισμικής θεωρίας.

Ασχολείται, κυρίως, με τη λογοτεχνική και πολιτιστική θεωρία, την αγγλική λογοτεχνία και τον πολιτισμό της Ιρλανδίας, για τον οποίο έχει πρόσφατα ολοκληρώσει μια τριλογία έργων.

Βιβλιογραφία: Literary Theory: An Introduction (1983) και After Theory (2003). Έχει επίσης γράψει το μυθιστόρημα Saints and Scholars (1987) και The Gatekeeper: A Memoir (2001). Τα πιο πρόσφατα βιβλία του είναι How to Read a Poem (2006), The Meaning of Life (2007), και Trouble with Strangers: A Study of Ethics (2008).

• Θα υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση.

• Είσοδος Ελεύθερη