«Απελευθερώνεται» το σπίτι του Ρίτσου

Η νεότερη οικοδομή χτίστηκε κυριολεκτικά μπροστά στην πόρτα του σπιτιού του ποιητή

Χρειάστηκαν τρία χρόνια αγώνα της Ερης Ρίτσου, κόρης του μεγάλου μας ποιητή, για να καταφέρει να πείσει το υπουργείο Πολιτισμού - Τουρισμού για το αυτονόητο και εξόφθαλμο: Οτι το σπίτι που μεγάλωσε ο Γ. Ρίτσος στη Μονεμβασιά - η οποία είναι κηρυγμένο μνημείο στο σύνολό της - όχι μόνο καταστρέφεται αισθητικά από το σπίτι που κατασκευάστηκε - παρανόμως - ακριβώς μπροστά στην πόρτα του, κυριολεκτικά(!) αλλά απειλείται και άμεσα από την υγρασία που προκαλεί αυτή η βίαιη γειτνίαση.

 

Το χειρότερο όμως είναι ότι την άδεια για την κατασκευή του σπιτιού την έδωσε η ίδια η Αρχαιολογική Υπηρεσία (η αρμόδια 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, με τη σύμφωνη γνώμη του Τοπικού Συμβουλίου Αρχαιοτήτων) και χρειάστηκε η προσφυγή της Ερης Ρίτσου στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο κατά της απόφασης της 5ης ΕΒΑ, για να δικαιωθεί, ομοφώνως, κατά τη συζήτηση του θέματος στην προχτεσινή συνεδρίαση.

Με το θέμα ασχολήθηκε ο «Ρ» το 2008, όταν άρχισε να χτίζεται το σπίτι μπροστά από το σπίτι του ποιητή, με την κατασκευή να ολοκληρώνεται το 2009, οπότε, κατά «διαβολική» σύμπτωση είχε ανακηρυχθεί «Ετος Ρίτσου» από το ίδιο το ΥΠΠΟ. Από την αρχή της υπόθεσης, η Ερη Ρίτσου κατέθεσε ατράνταχτα στοιχεία, με τα οποία αποδεικνύεται ότι το σπίτι του ποιητή προϋπήρχε του κτίσματος, στη θέση του οποίου χτίστηκε η πρόσφατη κατασκευή και ότι αυτό το κτίσμα ουδέποτε είχε όροφο. Παρά την έλλειψη στοιχείων περί του αντιθέτου, η 5η ΕΒΑ έδωσε άδεια για την κατασκευή του σπιτιού, ενώ το Τοπικό Συμβούλιο απέρριψε τις ενστάσεις της Ερης Ρίτσου! Είναι χαρακτηριστικό ότι μέλη του ΚΑΣ εξοργίστηκαν για την αντιμετώπιση του θέματος από την υπηρεσία, αφού, ακόμη και με τις φωτογραφίες αποδεικνύονταν όλα τα παραπάνω!

Αν και συμβολικό, λόγω του ειδικού βάρους του ποιητή, το πρόβλημα αυτό δεν είναι το μοναδικό που αντιμετωπίζει η Μονεμβασιά. Η Ερη Ρίτσου είπε χαρακτηριστικά ότι η Μονεμβασιά έχει μετατραπεί σε «τεράστια τουριστική επιχείρηση», ενώ πριν «ήταν ένας χώρος που έμπαινες και με τα μνημεία της ταξίδευες σε άλλες εποχές». Σε κάθε περίπτωση, σημειώνουμε εμείς, το ΥΠΠΟ-Τ θα έπρεπε να ασχοληθεί με την πόλη - μνημείο της Μονεμβασιάς γενικά και με το σπίτι του Ρίτσου ειδικά, πριν φτάσουν εδώ τα πράγματα.

Η υπόθεση αναμένεται να έχει συνέχεια, αφού η γγ του ΥΠΠΟ-Τ, Λ. Μενδώνη, ζήτησε να γίνει ΕΔΕ. Πάντως, από τη στιγμή που υπογραφεί η γνωμοδότηση του ΚΑΣ από τον υπουργό, το σπίτι, λογικά, πρέπει να γκρεμιστεί και να απελευθερώσει το σπίτι που μεγάλωσε ο ποιητής της Ρωμιοσύνης... [Ριζοσπάστης, 16/09/2010]

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

28/12/2007

 -- ΑΥΤΗ είναι το σκάνδαλο

4/6/2004

 -- «Διυλίζοντας τον κώνωπα»...

2/5/2001

 -- Μετόχι - Κέντρο Βυζαντινού Πολιτισμού

12/1/2001

 -- «Λίστα του Σίντλερ» για τις αρχαιότητες

28/7/1998

 -- "Πληγές" στη Μονεμβάσια του Ρίτσου

Για τον Γιάννη Ρίτσο

• ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΠΑΛΟΥΡΔΟΥ*Η ΑΥΓΗ: 04/04/2010

«η θυσιαστική συνέπεια που επέδειξε έναντι των ιδεολογικών του θέσεων και η αταλάντευτη αγόγγυστη αγωνιστική του πορεία που ακολούθησε, καθ' όλη τη διάρκεια του πολύπαθου βίου του, υπήρξε «σκάνδαλο» για τους μη ομοφρονούντας της γενιάς του»

Ένας ποιητής που, από τη συναισθηματική πυρά της μόνωσής του και της ατομικής του μοίρας, παράγει ένα λαμπροφόρο ιστορικό παρόν

Σπάνια μάλλον στη διαχρονική πορεία της ελληνικής γραμματείας, πνευματικός δημιουργός -ιδιαίτερα ποιητής- έγινε, με το απροσδόκητου όγκου και ποιότητας έργο του, από πολύ νωρίς σημείον αντιλεγόμενον. Και σίγουρα, η θυσιαστική συνέπεια που επέδειξε έναντι των ιδεολογικών του θέσεων και η αταλάντευτη αγόγγυστη αγωνιστική του πορεία που ακολούθησε, καθ' όλη τη διάρκεια του πολύπαθου βίου του, υπήρξε «σκάνδαλο» για τους μη ομοφρονούντας της γενιάς του. Τους μη ενστερνιζόμενους τους πολιτικούς του οραματισμούς. Και, τις κομματικά στιγματισμένες κοινωνικές του πεποιθήσεις, από τους εκάστοτε κριτικούς και σχολιαστές της εποχής των πρώτων ποιητικών του καταθέσεων. Δημιουργήθηκε γύρω από την παρουσία του μια αμφιλογική κριτική ανάλυση και ερμηνεία, που συνεχίζεται μέχρι τις ημέρες μας. Ο Ρίτσος είναι από τους ελάχιστους δημιουργούς που κατόρθωσε να πετύχει την πραγμάτωση της ιδεολογίας του στο δημιουργικό του έργο αλλά και στον προσωπικό του βίο. Αλλά υπήρξε και «μωρία» για ορισμένους λόγιους ιδεολογικούς του συντρόφους, ομοϊδεάτες συναγωνιστές του, που ενώ εκείνος στάθηκε σταθερά σιμά τους, από τα πρώτα, διαμορφωτικά του χαρακτήρα του χρόνια που ασπάσθηκε την κομμουνιστική θεώρηση της κοινωνίας και του κόσμου, ενώ αυτοί, μη κατανοώντας το «μαρτύριο της συνειδήσεως του» -σε προσωπικό επίπεδο- αλλά και το μεγαλείο της καλλιτεχνικής του ευφυΐας, ήθελαν να τον μικρύνουν και να τον περιορίσουν στα δικά τους κομματικά και καλλιτεχνικά μέτρα. Εδώ, αξίζει να τεθεί το ερευνητικό ερώτημα, πώς και τι κατανόησαν από τη μαρξιστική ιδεολογία οι λόγιοι καλλιτέχνες της αριστεράς, πέρα από τα κλασικά λογοτεχνικά έντυπα, και ασφαλώς την προσωπική αγωνιστική τους πορεία ατομικό επίπεδο ξεχωριστά. Είναι ένα ερώτημα μάλλον ανοιχτό ακόμα.

Ένα όχι και τόσο μικρό κομμάτι της αριστερής διανόησης της γενιάς του δεν κατόρθωσε μάλλον να ερμηνεύσει αυτή την προσωπική ευμένεια του Γιάννη Ρίτσου απέναντι στην κοινωνία και τον κόσμο γενικότερα, έτσι όπως εκείνος τη σκιαγραφούσε μέσα στο έργο του. Αυτή την ποιητική αγαθότητα του κόσμου, που αναδύεται ακόμα και μέσα από τα χαλάσματά του. Και κυρίως μέσα από αυτά, θα σημειώναμε. Ένας αισθητικός τρόπος, που τον συναντάμε ιδιαίτερα στον προσφυγικό κόσμο του Γιώργου Σεφέρη, κάτω από άλλες ασφαλώς ερμηνευτικές. Αυτήν την τόσο έντονα τονισμένη ανθρωπιστικά αγωνιστική αγαθότητα που εκφράζει, με τον πολύτροπο γλωσσικό του πλούτο, εύληπτο ύφος και την τεράστια ποιητική του δυναμική, που ξορκίζει κάθε παρυπόστατη ενέργεια. Που υμνεί με πάθος, με τις χιλιάδες, εκτυφλωτικής διαφάνειας εικόνες του, τις πολύσπαρτες κάθε είδους παρομοιώσεις του, τις καντιλένιες φωνητικές γραφές του, τις εκλεπτυσμένες και μελαγχολικές ονειρικές του παιδικές και εφηβικές περιπλανήσεις, την ιδιοτυπία του αγωνιστικού του φρονήματος, έτσι όπως αυτό προβάλει μέσα από τις κάθε είδους συνθέσεις του. Επίσης, μέσα από τις δεκάδες οσμώσεις του καθημερινού μας θανάτου αλλά και του ιστορικού της χώρας του. Τις θυμιαματικές οσμές που αναδύονται με μαγευτικό τρόπο από το φυσικό περιβάλλον. Τις ονειρικές, χιλιάδες μικρολεπτομέρειες της ζωής των απλών ανθρώπων -και ιδιαίτερα των γυναικών- που σπονδυλώνουν με μανία τον άχαρο και ταλαίπωρο βίο μας. Αυτή η ζωγραφική απεικόνιση της καταβύθισης της μνήμης μέσα στους προικισμένους αναβαθμούς των αισθήσεων των ματαιωμένων πραγμάτων, που κατανοούνται πλέον μόνο ως λεκτικό σήμα και στίγμα ανεξίτηλο της ψυχής, είναι που συνδέει με τον αγωνιστικό λόγο τον ποιητικό όρο της δημιουργίας του Ρίτσου. Και ασφαλώς η απροσδόκητη και κατ' εξακολούθηση δοξαστική οικειότητα, που με τόση ευχέρεια αναφέρεται σε καταστάσεις, συμβάντα, περιπέτειες, όνειρα, έρωτες, εκπλήξεις, διαψεύσεις ζωής, ψηλαφήσεις σωμάτων, αφές αγαλμάτων, ρίγη βλεμμάτων, δάκρυα ελπίδων, που οργανώνουν και οργώνουν το σύνολο ποιητικό γίγνεσθαι του έργου του, μαζί με την τεράστια σιωπηλή του ευγλωττία, αλλά και την καθημερινή επισφαλή ζωή του. Είναι αυτά που θαυμάζουμε με δέος στον ποιητή Γιάννη Ρίτσο. Στεκόμαστε με προσοχή, αν αναλογιστούμε την βεβαρυμμένη και κλονισμένη υγεία του, τις τόσο συχνές κακουχίες του, τις εξακολουθητικές φυλακίσεις του, τις μακρές εξορίες του, και τις κάθε είδους πολιτικές ταλαιπωρίες που υπέστη και, παρ' όλα αυτά, στάθηκε ορθός και θαρραλέος. Στυλίτης των προσωπικών του αγώνων αλλά και εκείνων της γενιάς του. Στάθηκε αγέρωχος και καρτερικός, σαν φαροφύλακας των ιδεών και του έργου του. Γνωρίζοντας ότι το μόνο που έχει να αντιτάξει στα απανωτά χτυπήματα της ζοφερής μοίρας είναι, εκτός από την ίδια τη ζωή του, το τεράστιο έργο του. Την ποιητική του αγαθότητα.

Η οποία είναι το μόνο κινούν αίτιο ελπίδας αυτής της σκοτεινής και ανερμήνευτης συνήθως φυσικής νομοτέλειας. Αντιτάσσει το ήθος των αισθήσεών του, των λέξεών του, το ακτινοβόλο εσωτερικό του πάθος για ζωή, για περιπλανήσεις σε ανέκφραστες αισθήσεις. Προτείνει τη φλογώδη αλήθεια των ανανεούμενων συναισθημάτων του. Το βαθύ σπαραγμό του για την χαμένη του/μας αθωότητα. Μας αποκαλύπτει τη σημασία της εκκλησιαστικοποίησης των μικρών καθημερινών λεπτομερειών και πραγμάτων. Το ατελές του κόσμου αγωνίζεται να τελειοποιηθεί μέσα στο ποιητικό Είναι της καθόλου δημιουργικής μαρτυρίας που μας προσφέρει ο Ρίτσος. Το ατελεύτητο του φυσικού κάλλους εξαγιάζεται από την αγαθή πρόθεση του περιπορευόμενου μέσα στο κοινωνικό χάος ποιητή. Η φωνή του είναι η συλλογική παραμυθία της γενιάς του.

Η οντολογική αυτή ματιά του Ρίτσου καλλιεργείται και προτείνεται σταθερά σε όλη τη μακρά και επίπονη διαδρομή του. Ο Ρίτσος δεν υπήρξε ένα «σοκολατόπαιδο» της ποίησης, που στα διαλείμματα της ραστώνης του βίου του έγραφε στίχους, συνέθετε θεατρικά έργα, ζωγράφιζε πέτρες, μετέφραζε ποιητές, ονειρευόταν βελούδινες επαναστάσεις. Ούτε κυκλοφορούσε σαν ξεπεσμένος αριστοκράτης, πλούσιος γόνος φημισμένης οικογένειας, που μέσα από το αστικό μονόκλ του ερμήνευε τη ζωή και τα πάθη της. Και ούτε κατέφυγε σε «κλειστές αυτοκτονίες», στάσεις ζωής ποιητών με μεγάλο καλλιτεχνικό εύρος. Και ασφαλώς, δεν υιοθέτησε τη γέρικη αναμνησιολογία του Αλεξανδρινού, αυτού του παμπόνηρου λάγνου αισθητή. Από πολύ νωρίς συνέδεσε φόρμες της λαϊκής παράδοσης, της δημοτικής ποίησης, των βυζαντινών τροπαρίων μέσα στο έργο του. Καθώς και τη μορφή των χορικών της αρχαίας τραγωδίας. Όμως ο Ρίτσος δεν έμεινε ένας παραδοσιακός ποιητής. Συνεχώς επεξεργαζόταν την ποιητική του φόρμα και ήταν από τους πρώτους που υιοθέτησε το μοντέρνο τρόπο γραφής στην ποίησή του. Δηλαδή, το σπάσιμο της φόρμας. Κάτι που είχε κάνει νωρίτερα, πριν την εκδοτική φανέρωση του, ο Κώστας Βάρναλης. Είναι, επίσης, εύστοχη η παρατήρηση του Νάσου Βαγενά, ο οποίος γράφει ότι: «τα ποιήματά του που πέφτουν κάτω από ένα ανεκτό αισθητικό επίπεδο είναι πολύ λιγότερα από όσα θα περίμενε κανείς από έναν τόσο πολυγράφο ποιητή». Μια ορθή αντιμετώπιση για έναν δημιουργό, που τόσο ο ίδιος όσο και η οικογένειά του σημαδεύτηκε σκληρά από τη μοίρα. Έτσι όπως βλέπουμε να παγιδεύονται από την Ειμαρμένη οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας. «Απ' την πληγή μου, κοιτάξτε του κόσμου την πληγή», γράφει από την εισόδια ακόμα συλλογή του Τρακτέρ και αυτόν τον βιωματικό λόγο δεν μπορεί να τον αμφισβητήσει κανείς.

Ο Ρίτσος δεν είναι μόνο ο στρατευμένος ποιητής της αριστεράς όπως αρέσκονται συνήθως να τον αποκαλούν αυτοί που δεν έχουν μελετήσει το σύνολο έργο του. Ούτε ένα αξιοποιήσιμο χρηστικό μέγεθος για να προβληθεί και προπαγανδιστεί η όποια κοινωνική ιδεολογία. Ο Ρίτσος, ίσως περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ποιητή της αριστεράς, είναι ένας λαϊκός τροβαδούρος, μια λυρική γλαύκα που μέσα από τα χαλάσματα της ζωής και της ιστορίας, παρατηρεί, θαυμάζει, υμνεί, ευλογεί, την ομορφιά του κόσμου. «Πάμπτωχος. Μ' ένα κρινάκι του αγρού τις πιο άγριες νύχτες φώτισα», γράφει στα Αρνητικά της σιωπής. Δοξολογεί αυτή την ανεπίγνωτη διαρκή ξενητεία του ανθρώπινου όντος. «Ω αυτή η ξενητειά μας μέσα στα ίδια μας τα ρούχα που παλιώνουν, μες στο ίδιο μας το δέρμα που ζαρώνει», λέει στην Ελένη.

Από τις πολύστιχες συνθέσεις του, έως τις μικρές ποιητικές του βινιέτες. Από τους θρηνητικούς του ύμνους για τη δολοφονία αθώων ιδεολόγων νέων, έως τις αμιγώς θεατρικές του συνθέσεις. Από τους δοξαστικούς παιάνες της Ρωμιοσύνης, έως τους θούριους για διάφορα εθνικά και πατριωτικά σύμβολα της χώρας. Και από τους υπαρξιακούς θεατρόμορφους μονολόγους του, έως τους κατά καιρούς συντροφικούς του χαιρετισμούς, ο ποιητικός του στόχος, ή ευρύτερα ο δημιουργικός του, είναι ξεκάθαρος και σταθερός. Ο ρόλος και η λειτουργία της Τέχνης είναι ένας. Ερχόμενη κοντά στον άνθρωπο, να βοηθήσει στον εξανθρωπισμό της κοινωνίας, μέσω της αγιοποιητικής και εξαγνιστικής λειτουργίας της. Ο κοινωνικός λειτουργισμός της ποίησης για τον Ρίτσο είναι η μόνη διέξοδος στο σκοτεινό παρόν. Η ποιητική δημιουργία συντελείται με τη συμμετοχή του ποιηθέντος αποτελέσματος στο γενεσιουργό ποιούν. Αλλά και το αντίστροφο. Το ποιητικό υποκείμενο αυτοτροφοδοτείται εν-εαυτώ, από τις επιμέρους εμπειρίες της ποιητικής κατάθεσης. Και ταυτόχρονα αποδεσμεύεται από το μερικό, τη διάσπαση, και γίνεται οικουμενικό, σύνθεση, χωρίς να ξεστρατίσει του αρχικού του σκοπού. Η ζωή αενάως μετέχει του εκάστοτε ποιητικού γίγνεσθαι και ο ποιητικός λόγος συνεχώς διαθλάται κατά τον οικείο δυνάμενο λόγο των ανεξάντλητων εμπειριών αυτής.

Αυτό το διαρκές παιχνίδι της γονιμοποιού ανταλλαξιμότητας μεταξύ ζωής και τέχνης μας μαγεύει στο έργο του Γιάννη Ρίτσου. Διάσπαρτα μέσα στο έργο του κυριαρχεί αυτή η διαρκής ενδοσυνομιλία. Του ποιητή για το ρόλο και τη λειτουργία της τέχνης του και του ποιητικού του αποτελέσματος. Αναζητά διαρκώς νέους τρόπους να μας μιλήσει για το άρρητο της ομορφιάς του κόσμου. Να μας καταστήσει κοινωνούς των δικών του θαυμάτων. Η αθώα του συνήθως ματιά, ο παραμυθιακός του λόγος και η τεράστια φυσική πανδαισία της εικονοποιίας του, φέρνουν στο νου έντονα τον λόγο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Και τον τρόπο με τον οποίο κι εκείνος ξόρκιζε το φυσικό κακό. Η ατιθάσευτη πίστη στον ποιητικό σκοπό του ανθρώπου είναι η ίδια. Πέρα από θρησκευτικούς ή ιδεολογικούς συμβολισμούς.

Ο Ρίτσος, κατά την προσωπική μου αναγνωστική κρίση, είναι περισσότερο ένας σπουδαίος οντολογικός, παρά πολιτικός ποιητής. Αν στέκει η θέση, ένας νηπτικός της πολιτικής ποίησης. Ένας ποιητής που, από τη συναισθηματική πυρά της μόνωσής του και της ατομικής του μοίρας, παράγει ένα λαμπροφόρο ιστορικό παρόν.

Δυστυχώς, η πολυπλευρικότητά του και το τεράστιο σε όγκο έργο του λειτουργούν απωθητικά στην ανάγνωσή του. Οι αναγνώστες της ποίησης στέκονται αμήχανα και κάπως έντρομοι μπρος σε αυτόν το μόχθο. Όπως στέκονται το ίδιο, μπροστά στο έργο του Κωστή Παλαμά ή την Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη.

Και αν θλιμμένα και μελαγχολικά ο ίδιος αναρωτιέται: «Είναι αργά. Μήτε ο θάνατος με δέχεται μήτε η ζωή. Πού θα πάω;» (Το Τραγούδι της αδελφής μου), φρονώ αβίαστα ότι μπορούμε να του αποκριθούμε. Στις καρδιές μας σύντροφε Γιάννη Ρίτσο. Στις καρδιές μας δάσκαλε.

*Ο Γιώργος Μπαλούρδος είναι φιλόλογος και συγγραφέας.

Ο Γιάννης Ρίτσος πολίτης του κόσμου των ιδεών και της τέχνης

• Από τον Κώστα Γ. Παπαγεωργίου

• Ο ποιητής και ο πολίτης Γιάννης Ρίτσος, Εισηγήσεις. Μουσείο Μπενάκη και εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2008, σ. 546, 28 ευρώ

Στον παρόντα τόμο είναι συγκεντρωμένες όλες οι εισηγήσεις -ελλήνων και ξένων μελετητών του Ρίτσου και της νεοελληνικής λογοτεχνίας- που εκφωνήθηκαν κατά τη διάρκεια του τετραήμερου (28 Σεπτεμβρίου-1 Οκτωβρίου 2005) Διεθνούς Συνεδρίου με κεντρικό θέμα «Ο ποιητής και ο πολίτης Γιάννης Ρίτσος», οργανωμένου από το Μουσείο Μπενάκη, με στόχο μια νέα, βασισμένη στα σύγχρονα φιλολογικά-μεθοδολογικά και «πολυπολιτισμικά» δεδομένα προσέγγιση και εμβάθυνση στο έργο του ποιητή. Κυρίως, όμως, με την ευδιάκριτη, στις περισσότερες εισηγήσεις, πρόθεση να τεθεί επί τάπητος το τεράστιο ζήτημα για την τύχη μιας ποίησης στενότατα συναρτημένης με τα ιδεολογικά, κοινωνικά και ιστορικά δρώμενα της εποχής της, που ο δημιουργός της βρισκόταν σχεδόν πάντα, ακόμα και τις στιγμές των επώδυνων υπαρξιακών καταβυθίσεών του, σε περισσότερο ή λιγότερο φανερή ή κρυφή συνομιλία με πτυχές της σύγχρονης Ιστορίας, όταν, μάλιστα, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Αγγελος Δεληβορριάς στο εισαγωγικό κείμενό του, «πολλά από τα θεμέλια του λόγου του έχουν χαθεί». Ενα κείμενο ιδιαίτερα κατατοπιστικό, προλειαντικό και προϊδεαστικό του πνεύματος των περισσότερων εισηγήσεων του βιβλίου, οι συγγραφείς των οποίων επιχειρούν μια επανεκτίμηση του τεράστιου σε όγκο και ποιητική αξία έργου του Γιάννη Ρίτσου, ανιχνεύοντας και ψηλαφώντας τη λιγότερο γνωστή πλευρά του ποιητή, αυτήν που, πέρα από μια συγκεκριμένη ιδεολογία, προϋποθέτει συνείδηση της τραγικής μοίρας της ιστορίας, του ανθρώπου και του κόσμου. Συνείδηση που, σαν καμίνι, «καίει τις βεβαιότητες και την ασφάλεια των εκκλησιών και των κομμάτων», κάνει τον λόγο αμφίδρομο ανάμεσα στο εγώ, το εμείς και το «άλλο» και αμφίσημο εκφραστή της υπαρξιακής αγωνίας και της ιδεολογικής μέριμνας.

Τα κείμενα, ανταποκρινόμενα στους προκαθορισμένους, από την οργανωτική επιτροπή του Συνεδρίου, τέσσερις άξονες μελέτης του έργου του τιμώμενου ποιητή, επέτρεψαν τη διαίρεση του βιβλίου σε τέσσερις, θεματικά ανεξάρτητες, ενότητες: α) Ο Γιάννης Ρίτσος και ο αρχαίος ελληνικός κόσμος, β) Ο Γιάννης Ρίτσος και η εποχή του, γ) Η ποιητική του Γιάννη Ρίτσου και δ) Ο Γιάννης Ρίτσος και ο κόσμος. Στην πρώτη ενότητα ο Δ. Ν. Μαρωνίτης, με δεδομένο ότι ο Ρίτσος είναι ο σημαντικότερος, ποσοτικά και ποιοτικά, αρχαιόμυθος ποιητής μας, περιορίζεται στην ποιητική σύνθεση Φιλοκτήτης (από την ενότητα της Τέταρτης διάστασης), επισημαίνοντας τον τρόπο με τον οποίο το ποιητικό υποκείμενο ανατρέπει βασικές προϋποθέσεις της ομώνυμης τραγωδίας, προκειμένου «ο λόγος να μετακινηθεί από το πεδίο της εξωτερικής δράσης στο εσωτερικό τοπίο της συνείδησης». Για τον Γιάννη Δάλλα στα αρχαιόθεμα ποιήματα οι υπάρξεις γίνονται περσόνες του ποιητή και η πραγματικότητα επινοείται ως φανταστική πραγματικότητα, επιδέξια σκηνοθετημένη, πρόσφορη για μια δικαιωμένη ποιητικά «μετάβαση» από το ιστορικό και μυθολογικό τότε «προς το δράμα, τώρα, της συνείδησης του ήρωα και του αφηγητή». Η Ρένα Ζαμάρου εντοπίζει αρχαιογνωστικά ποιήματα στις Επαναλήψεις (1963-1969), ενώ ο Μιχάλης Πιερής και ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης επισημαίνουν τις ομοιότητες και τις διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο μετέρχονται τη μυθική μέθοδο ο Ρίτσος και ο Σεφέρης, παρατηρώντας πώς ιδιαίτερα ο πρώτος συνθέτει παρελθόν και παρόν, με συνεκτικό μεταξύ τους ιστό τον μύθο, και πώς, στην ποίησή του, στοιχεία του μύθου ταυτίζονται με στοιχεία της σύγχρονης πραγματικότητας.

Στη δεύτερη ενότητα εντάσσονται εισηγήσεις με αντικείμενο το ιδιαίτερα πολύπλοκο ζήτημα της σχέσης του ποιητή με την εποχή του και με την ιστορία. Ζήτημα που, ειδικά στην περίπτωση του Ρίτσου, αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον, αφού «η ιστορία είναι καταλυτικά παρούσα μέσα στη γλώσσα, μέσα στον στίχο, μέσα στην ψυχή του», με συνέπεια η πρόσληψη του έργου του να «υπήρξε πολύ συχνά όχι αποτέλεσμα της αισθητικής του αξίας, αλλά εξαγόμενο άλλων, κυρίως πολιτικών και ιδεολογικών παραγόντων» (Αγγελος Δεληβορριάς). Ο Γιώργος Κεχαγιόγλου αναφέρεται στη συμμετοχή του Ρίτσου στο δράμα της Κύπρου με τα «κυπρόθεμα» ποιήματά του, τα περισσότερα από τα οποία εμφανίστηκαν στις κρίσιμες στιγμές του νεότερου και σύγχρονου κυπριακού ζητήματος. Ο Vincenzo Rotolo αναζητά στοιχεία ενδεικτικά του τρόπου με τον οποίο η κοινωνική, ιδεολογική και πολιτική συνείδηση του ποιητή διαμόρφωσε την ποιητική του και τις γύρω από τον κοινωνικό ρόλο του αντιλήψεις· για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι με το πέρασμα του χρόνου και την άμβλυνση των πολιτικών παθών, όσο απομακρύνεται από το επίκεντρο της βίαιης σύγκρουσης, γίνεται λιγότερο απόλυτος, δείχνοντας «κατανόηση για τις υπαρξιακές αμφιβολίες και τις ανθρώπινες αδυναμίες». Ο Μ. Γ. Μερακλής, αφού αναφέρεται στην εμμονή του τιμώμενου ποιητή σε δύο εκ διαμέτρου αντίθετες τάσεις: στο μαρξιστικό όραμα από τη μια και στη μεταφυσική ενόραση από την άλλη, στη συνέχεια επιχειρεί την τεκμηρίωση της ιδεολογικής του συνέπειας, παρά την έντονη παρουσία μιας μεταφυσικής διάστασης στην έκφραση της βιοθεωρίας και της κοσμοθεωρίας του. Η Χριστίνα Ντουνιά καταγράφει την περιπετειώδη πορεία της κριτικής απέναντι στον αριστερό ποιητή Ρίτσο, χωρίζοντάς τη σε τρεις, κυρίως, περιόδους, που είναι: α) η υποδοχή της ποίησής του τη δεκαετία του '30, β) από την Κατοχή ώς το τέλος του Εμφυλίου και γ) από το 1956 στη δεκαετία του '60, οπότε και ανοίγει ο δρόμος προς την επανεκτίμηση.

Ο θεματικός άξονας της τρίτης ενότητας («Η ποιητική του Γιάννη Ρίτσου») παρέσχε στους εισηγητές προσφορότερο έδαφος για την επισήμανση και τον καλύτερο φωτισμό τής λιγότερο προβεβλημένης πλευράς της ποίησης του Ρίτσου· αυτής που σφυρηλατήθηκε από την υπαρξιακή, μεταφυσική και ποιητικά δραστική αγωνία του και που όχι μόνο ενισχύει τη δυνατότητα για μιαν επαναπροσέγγιση και επανεξέταση του έργου του -ακόμα κι αυτού που γράφτηκε υπό την πίεση «ιστορικοπολιτικών υστεροβουλιών»-, αλλά και συμβάλλει στη διαχρονικότητά του. Ετσι, η Ρούλα Κακλαμανάκη αναφέρεται στον μεταφυσικό Ρίτσο και ψηλαφεί στην ποίησή του τον υπαρξιακό τρόμο, την απελπισία και την αίσθηση της ματαιότητας. Η Ελλη Φιλοκύπρου μιλάει για μια ποιητική που ζυμώνεται με υλικά της ιδέας και της τραγικά υπαρξιακής αμφισβήτησής της. Ο Αλέξανδρος Αργυρίου αναζητά και εντοπίζει στον πρώιμο και στον όψιμο θεωρητικό λόγο του Ρίτσου -συγκεκριμένα στις αναφορές του σε ξένους ομοτέχνους του- φανερές ή σιωπηρές παρεκκλίσεις από τις δογματικές θέσεις, που απαιτούσαν τα έργα να κρίνονται από τις ιδέες τους. Ο Δημήτρης Κόκορης αναφέρεται στις συμπυκνωμένες εκδοχές ποιητικής στα ποιήματα των Μαρτυριών, εξαίροντας τον τρόπο με τον οποίο ταπεινά, καθημερινά αντικείμενα μετατρέπονται σε οχήματα υψηλόβαθμης συγκινησιακής δυναμικής, ενώ ο Ερατοσθένης Καψωμένος επισημαίνει την ανάγκη μιας επανεξέτασης του έργου του Ρίτσου, έξω από τα όποια ιδεολογικά και πολιτικά στερεότυπα, προκειμένου να προκύψουν διαυγέστερα τα στοιχεία στα οποία έγκειται ο πρωτοποριακός χαρακτήρας της ποίησης και της ποιητικής του.

Ολες οι εισηγήσεις -αν όχι όλες, πάντως οι συντριπτικά περισσότερες, ακόμη κι αυτές της τέταρτης ενότητας, που αναφέρονται στη σχέση του ποιητή με τον έξω κόσμο («τι βλέπουν οι άλλοι [οι ξένοι] στο έργο του, πώς το διαβάζουν και ποιοι, πώς το μιλούν στη γλώσσα τους»)- απαντούν στο καίριο ερώτημα πώς μπορεί να διαβάζεται σήμερα μια ποίηση που, όπως αυτή του Ρίτσου, άλλοτε ακούστηκε σαν εμβατήριο των καιρών και υψώθηκε σαν ιδεολογικό λάβαρο και άλλοτε βυθίστηκε στα έγκατα της υπαρξιακής αγωνίας, εκφράζοντας τον άλλοτε οδυνηρό και άλλοτε ευφρόσυνο αγώνα του ποιητή να κρατήσει καθαρό το πρόσωπό του -έστω και μέσα από προσωπεία- και αμόλυντη την ψυχή του. Ολες ή σχεδόν όλες οι εισηγήσεις αναζητούν ψήγματα σιωπής, νοήματα και χειρονομίες για μιαν «άλλη» επικοινωνία. Είναι φιλολογικότερες και στρέφονται προς τη χαμηλόφωνη ποίησή του, αναγνωρίζοντας ότι «η ησυχία είναι γονιμότερη από τον θόρυβο», προτείνοντας μιαν ανάγνωση με κριτήρια λογοτεχνικά και όχι ιδεολογικά, αφού, όπως λέει ο Παντελής Μπουκάλας, μια «προσεχτικότερη ανάγνωση της ποίησής του (του Ρίτσου) θα μας οδηγούσε στην ανακάλυψη ότι ούτε μονοφωνικά επικός υπήρξε ούτε αράγιστος: η ρητορική της αισιοδοξίας δεν αναίρεσε ποτέ τον ενδιάθετο καρυωτακισμό του».

• **Χρήστος Τριανταφύλλου, Ο ορκωτός λογιστής. Πίνακας εξωφύλλου: Τριαντάφυλλος Τριανταφύλλου, εκδόσεις Γαβριηλίδη, σ. 126, 9 ευρώ

Ο Χρήστος Τριανταφύλλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1991. Είναι φοιτητής του Τμήματος Ιστορίας - Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πρώτη του εκδοτική εμφάνιση το 2007, δεκαεξάχρονος μαθητής Λυκείου τότε, με τη συλλογή Το κρέας (Γαβριηλίδης).

Τι υποτίθεται ότι συμβαίνει στο βιβλίο; Μα, ο ισολογισμός της καθημερινότητας, το ισοζύγιο πληρωμών της πραγματικότητας και ο υπολογισμός εξόδων της πολιτικής. Επιπλέον, κατατίθενται φορολογικές δηλώσεις άκρατης μεταφυσικής, ανεπίτρεπτης ιστορικής αναδρομής και ευχάριστης αμπελοφιλοσοφίας. Ταυτόχρονα, συντάσσονται συμβόλαια λαϊκισμού, μεσσιανισμού και ευθυνοφοβίας, καθώς και εταιρικά πακέτα πατριδοκαπηλίας, ψευδοαυθεντίας και άμυαλης καταστροφής. Τέλος, δίδονται εγγυητικές επιστολές κινηματογραφικής μιζέριας, φαιδρής συμβατικότητας και ασυγχώρητου κυνισμού. Ολα γίνονται. Αλλά πάντα με στυλ.

Σ.Γ.

• ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 22 Ιαν

• ουαρίου 2010

Τιμούν τον ποιητή της Ρωμιοσύνης

Αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο, τον ποιητή του λαού και της επανάστασης, διοργανώνει στις 23 και 24 Γενάρη η «Δημοτική Αγωνιστική Συσπείρωση Κερατσινίου». Στο θέατρο «Αντώνης Σαμαράκης» (Μικράς Ασίας και Παπαναστασίου, Ταμπούρια) στις 23/1 (6.30μμ) θα μιλήσουν οι: Μαρία Πεσκερτζή («Η στράτευση της τέχνης και το πρόβλημα της διδασκαλίας της ποίησης του Γ. Ρίτσου»), Τάκης Τζαμαργιάς («Η μέθοδος της δραματοποίησης στο ποιητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου»). Θα ακολουθήσει προβολή dvd («Το Κερατσίνι μιλάει για τον Ρίτσο»). Η βραδιά θα κλείσει με μουσική. Στον ίδιο χώρο στις 24/1 (11π.μ.) θα παρουσιαστεί ένα οδοιπορικό, με τίτλο «Στον κόκκινο δρόμο της ζωής και της ποίησής του» μέσα από ένα λογοτεχνικό κείμενο, ποιήματα, χορό, τραγούδια. Κείμενο - αφήγηση: Βασίλης Κολοβός. Απαγγελία ποιημάτων: Μαρία Δημητρούκα. Στο χώρο θα λειτουργήσει έκθεση παιδιών, εμπνευσμένη από ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου.

• Η Επιτροπή Ειρήνης Γλυφάδας της ΕΕΔΥΕ και η Ομάδα Γυναικών Γλυφάδας της Ομοσπονδίας Γυναικών Ελλάδας διοργανώνουν εκδήλωση για 100 χρόνια από τη γέννηση του κομμουνιστή ποιητή Γ. Ρίτσου το Σάββατο 31 Γενάρη στις 6.00 μ.μ. στο θέατρο «Μελίνα Μερκούρη» (Αν. Ρωμυλίας 123, Ανω Γλυφάδα).

Κιβώτιο αλληλογραφίας

• ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ* Η ΑΥΓΗ: 27/12/2009

• ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ, Τροχιές σε Διασταύρωση. Επιστολικά Δελτάρια της εξορίας και γράμματα στην Καίτη Δρόσου και τον Άρη Αλεξάνδρου, πρλ. Καίτη Δρόσου, επιμ.-εισαγ.-σημ. Λίζυ Τσιριμώκου, εκδόσεις Άγρα, σ. 412

Ένα από το πιο ανθεκτικά σχήματα της μεταπολιτευτικής λογοτεχνικής κριτικής είναι η αναμφισβήτητη γοητεία των «αιρετικών ποιητών της αριστεράς», όχι μόνο για την αισθητική αξία του έργου τους αλλά κυρίως για την πολιτική σημασία της ποίησής τους: τη ρήξη, δηλαδή, με το δογματισμό και το «σοσιαλιστικό ρεαλισμό», την κριτική στην κομματική «αλήθεια», τον αποστασιοποιημένο αναστοχασμό της γραφής τους πάνω στην ιστορική πορεία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος. Οι καιροί, άλλωστε, ευνοούσαν την κατασκευή νέων δικαιωτικών μύθων και η ιδεολογική χρήση της λογοτεχνίας ήταν πάντα ένα προνομιακό όχημα για να χωρέσει το παρελθόν στο παρόν. Για την ανανεωτική αριστερά της εποχής, η «ποίηση της ήττας» και η «αιρετικότητα» εντάχθηκαν σε ένα ερμηνευτικό σχήμα τόσο ευρύ ώστε να χωράει σχεδόν τους πάντες και τα πάντα. Από τον Αναγνωστάκη ως τον Πατρίκιο και από τον Αλεξάνδρου ως τον Κατσαρό και τον Δούκαρη, η γοητεία της «αίρεσης» εξομάλυνε τις διαφορές στις ιδεολογικές αφετηρίες, τις κομματικές διαδρομές, τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις στην ποιητική ταυτότητα.

Μέσα σε αυτό το α-ιστορικό σχήμα, ο Άρης Αλεξάνδρου και ο Γιάννης Ρίτσος συμβόλιζαν, για καιρό, ο καθένας με το δικό του τρόπο, το δίπολο μιας μάλλον απλοϊκής ταξινόμησης: από τη μια μεριά ο «αιρετικός» συγγραφέας του άδειου Κιβωτίου, από την άλλη ο «μεγάλος» στρατευμένος ποιητής που απήγγειλε στίχους στις κομματικές φιέστες του ΚΚΕ. Φτωχή ακόμη σε τεκμήρια, η φιλολογική έρευνα της εποχής δρασκέλιζε τις αποστάσεις που χώριζαν το ένα άκρο από το άλλο είτε με την απλή επιλογή «στρατοπέδου» είτε την αόριστη επίκληση του ποιητικού μεγαλείου.¹ Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, ωστόσο, η σοδειά -αν και άνιση- κάλυψε το «μυθολογικό κενό» των μεταπολιτευτικών στερεοτύπων. Διαθέτουμε, σήμερα πια, μια επιβλητική διανοητική βιογραφία του Αλεξάνδρου φιλοτεχνημένη από το «μάστορα» Δημήτρη Ραυτόπουλο και πολυπληθείς κριτικές μελέτες για τον Ρίτσο. Μπορούμε, επομένως, να επιστρέψουμε στα πρόσωπα και στα κείμενα, αποκαθιστώντας τα πραγματολογικά δεδομένα και θέτοντας νέα ερωτήματα γύρω από τα ιδεολογικά συμφραζόμενα της ποίησης.

Ανάμεσα στις εκδόσεις που σημάδεψαν το φετινό επετειακό έτος Ρίτσου, η επιστολογραφία του ποιητή με την Καίτη Δρόσου και τον Άρη Αλεξάνδρου έχει εξαιρετική, αν όχι πρωτεύουσα, σημασία. Δεν είναι μόνο το ίδιο το τεκμηριωτικό υλικό που εντυπωσιάζει, (γράμματα από τρεις δεκαετίες: 1948-1978) με την καλαίσθητη τυπο-εκδοτική του μορφή∙ είναι κυρίως η πλαισίωση του υλικού αυτού από τον συγκινητικό και τολμηρό πρόλογο της Καίτης Δρόσου αλλά και από τη σχετική μελέτη της επιμελήτριας Λίζυ Τσιριμώκου, που αναδεικνύει τη διάρκεια μιας μακράς φιλίας, με όλες τις περιπλοκές και τις θερμοκρασίες των συναισθημάτων.

Στο κέντρο αυτού του επιστολικού κόσμου βρίσκεται η ίδια η εξορία, -κυριολεκτική και μεταφορική- ως καταστατική συνθήκη της ύπαρξης και της γραφής. Λήμνος- Μούδρος-Μακρόνησος-Αη-Στράτης: οδόσημα μιας πορείας που κατόρθωσε να μετατρέψει τη διωκτική εθνικοφροσύνη σε ένα πρωτότυπο εργαστήρι ποιητικής δημιουργίας. Μέσα στον κόσμο αυτό, ο Ρίτσος έχει κερδίσει ήδη το ρόλο του ποιητικού μέντορα αλλά και του φίλου. Ηλικιακά, τον χωρίζουν δεκατρία χρόνια από την Καίτη και τον Άρη. Απόσταση αρκετή για να δίνει συμβουλές στους εκκολαπτόμενους ομότεχνους, χωρίς διδακτισμό. Στην πραγματικότητα, και η ποίηση είναι κομμάτι -το πιο οργανικό ίσως- ενός κοινού πάθους: «Και τούτα τα βράδια γιομάτα αστέρια. Χτες είχαμε πανσέληνο. Σκεφτόμουνα στίχους και σένα». (Επιστολή Ρίτσου προς Καίτη Δρόσου, 11/06/49, σ. 153). Από αυτή την άποψη, η εξορία όχι μόνο δεν ανακόπτει το δημιουργικό οίστρο αλλά τον αυξάνει. Στον Αη-Στράτη, ωστόσο, μαζί με τις ποιητικές ανταλλαγές, μαζί με την πρωτοφανή σκληρότητα των εξωτερικών συνθηκών, εμφανίζονται και οι «ένδον» δαίμονες. Για κάποιους, σαν τον Αλεξάνδρου, έχει ήδη ξεκινήσει η πρώιμη αμφισβήτηση των κομματικών επιλογών, η άρνηση της εσωτερικής αυτολογοκρισίας, η συνειδητοποίηση των αδιεξόδων, το τέλος της «διατεταγμένης αισιοδοξίας». Η ρήξη του με τον Ρίτσο, δεν θα αργήσει να φανεί. «Ο Άρης με το διπλό του πένθος», γράφει στον πρόλογό της η Καίτη Δρόσου, «με τη θεληματική του ρήξη με τον Ρίτσο και τη δική μου σιωπή, ζει στη μοναξιά χωρίς κανένα ψυχικό αποκούμπι».

Θα μεσολαβήσουν πολλά χρόνια μέχρι το νήμα να ξαναπιαστεί, από το μόνο ασφαλές και σίγουρο μονοπάτι: τα βιβλία, τις αναγνώσεις, την ποίηση, τους φίλους τους «φανατικούς για γράμματα». Μετά την επιστροφή τους από τις εξορίες, εκεί, μέσα στο κλίμα της Αθήνας που υποδεχόταν τη «χαμένη άνοιξη» του '60, ο πάγος έσπασε: «Δεν ξέρω τι θα κάνεις εσύ, εγώ εξακολουθώ να συναντιέμαι με τον Ρίτσο», λέει η Καίτη στον Άρη. «Ε, τότε γιατί δε του λες να ΄ρθει; Πες του να ‘ρθει», απαντάει εκείνος, και ξαφνικά το μπαλκόνι της οδού Σπετσών γεμίζει από συζητήσεις ως τα ξημερώματα. Στα χρόνια που ακολουθούν, η ελάττωση του επιστολικού σώματος είναι αναμενόμενη, αφού ο λόγος της απουσίας γεμίζει πια από τη φυσική παρουσία των αγαπημένων φίλων.

Η αναθέρμανση της φιλίας δεν οδηγεί, βέβαια, στην αναίρεση των ιδεολογικών διαφορών. Η ποιητική πορεία του Αλεξάνδρου έχει ήδη πάρει το διακριτό δρόμο της, προετοιμάζοντας τη σύλληψη του Κιβωτίου. Ο Ρίτσος, με τη σειρά του, ξαναβρίσκεται ριγμένος στο αρχιπέλαγος της γραφής. Διορθώνει, σκίζει, πετάει, γράφει και τυπώνει ποιήματα. Η πίεση του χρόνου αυξάνει την παραγωγική του δραστηριότητα. Αποδέχεται τους όρους αυτούς, συχνά με μια εγωιστική αυταρέσκεια. «Βλέπετε, δεν μπορώ να νιώσω τη ζωή χωρίς την ποίηση», γράφει στην Καίτη και στον Άρη. Είναι η εποχή που το έργο του μεταφράζεται στα ρουμάνικα, στα τσέχικα, στα σλοβάκικα, στα γερμανικά. Η αναγνώριση είναι πια δεδομένη∙ τόσο δεδομένη που ακόμη και τα γράμματα προς την «Καιτούλα και τον Άρη» μοιάζουν με μια ακόμη λογοτεχνική άσκηση.

Η χούντα θα διακόψει βίαια την ανθρώπινη επαφή. Η Καίτη και ο Άρης θα βρεθούν στο Παρίσι. Ο Ρίτσος στη Γυάρο, στη Λέρο, και μετά στο Καρλόβασι της Σάμου. Στο κομμάτι αυτής της αλληλογραφίας, δίπλα στο διαρκές ενδιαφέρον για την υγεία, τη διάθεση αλλά και τον καθημερινό αγώνα των επιστολογράφων, τώρα προστίθεται και ένα καινούργιο στοιχείο : η ενθάρρυνση και η προτροπή του Ρίτσου προς τον Αλεξάνδρου για την ολοκλήρωση και την έκδοση του Κιβωτίου. Σχολιάζοντας τα σχετικά τεκμήρια, η Λίζυ Τσιριμώκου κάνει λόγο για την «ψυχική συγγένεια» και για την «ιδεολογική ομοφροσύνη» των δύο λογοτεχνών. Ωστόσο, όπως σημειώνει η επιμελήτρια, η θερμή συγκατάθεση του Ρίτσου οφείλεται κυρίως στο ότι ξαναβρίσκει, επιτέλους, έναν «ενεργό ομότεχνο». Ο Αλεξάνδρου δεν είναι πια ο μαθητής που ζητά την έγκριση για τις ποιητικές του ασκήσεις αλλά ο συγγραφέας ενός ώριμου μυθιστορήματος. Δίπλα στο συμβουλευτικού τόνο του δασκάλου και στον τρυφερό τόνο του φίλου που χαίρεται για τη δουλειά της Καίτης και του Άρη, ο Ρίτσος θα λειτουργήσει ως προνομιακός πρώτος αναγνώστης των έργων τους. Ειδικά για το Κιβώτιο, θα εντοπίσει αμέσως το μετεωρισμό της αφήγησης ανάμεσα στη συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα και την «άλλη» πραγματικότητα που γεννάνε οι εφιάλτες της καταπίεσης. Με τη σειρά του, ο Αλεξάνδρου, έχοντας επίγνωση της ποιότητας του μυθιστορήματος, αμφιβάλλει για τα νέα του σχέδια. Ο καιρός όμως έχει στενέψει. Μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου, στο παρηγορητικό γράμμα που στέλνει στην Καίτη, ο Ρίτσος προτείνει το μόνο πένθος που ταιριάζει∙ ένα πένθος ποιητικό: «Καιτούλα μου, μη σταματάς τη δουλεία ως την τελευταία μας στιγμή -ό,τι έχουμε, ό,τι μπορούμε- κι ας μείνει ό,τι μείνει στον κόσμο ή ας πάει στον αέρα. Εμείς μια φορά δε σταυρώσαμε τα χέρια -παλέψαμε, παλεύουμε, για ένα χαμόγελο όλο κι όλο, δικό μας κι άλλων- πλήρωση (ή κάλυμμα, έστω,) του κενού». (19/11/78, σ. 370).

Αν για την παραδοσιακή φιλολογική έρευνα οι επιστολές αποτελούσαν, έως πρόσφατα, μια συμπληρωματική πηγή που φώτιζε το «εργαστήρι του συγγραφέα», τα τελευταία χρόνια έχουν αναδειχθεί σε αυτόνομο είδος που φανερώνει τη διασταύρωση της ιδιωτικής με τη δημόσια σφαίρα. Οι επιστολές του Ρίτσου προς την Καίτη Δρόσου και τον Άρη Αλεξάνδρου επιβεβαιώνουν ακριβώς αυτή τη σύνθετη διαδικασία. Οι συγγραφικοί προβληματισμοί, ο βασανιστικός αγώνας για την κατάκτηση του «ύφους» και η κυοφορία του έργου απεικονίζονται σε τούτη την αλληλογραφία με ένα τρόπο μοναδικό. Η παρουσίαση της αλληλογραφίας από την Καίτη Δρόσου και τη Λίζυ Τσιριμώκου συμβάλλει στην αποκατάσταση μιας λογοτεχνικής και ιδεολογικής διαδρομής που δίνει έμφαση κυρίως στις αποχρώσεις. Ούτε ο Ρίτσος εμφανίζεται ως επικός απολογητής του σταλινισμού, ούτε ο Αλεξάνδρου διεκδικεί το ρόλο του αιρετικού ουτοπιστή. Αυτό που παρακολουθούμε είναι τροχιές που διασταυρώνονται, με μόνιμο κοινό παρονομαστή τη λογοτεχνία. Κάτω από τις γραμμές, μπορεί κανείς να μαντέψει μεταλλάξεις, σιωπές, ή ακόμη και συμφωνημένα υπονοούμενα: μετά την αρχική διαφωνία, η συζήτηση για την πολιτική δεν θα ανοίξει ξανά ποτέ με την αρχική της ένταση για να μη ραγίσει το γυαλί της φιλίας. Κι αυτή ακριβώς η υπόρρητη, αμοιβαία αποδοχή των ορίων γύρω από τη σχέση πολιτικής και φιλίας ήταν που κράτησε γεμάτο το κιβώτιο της αλληλογραφίας για τρεις ολόκληρες δεκαετίες.

*Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου διδάσκει Νεοελληνική Φιλολογία στο Παν/μιο Ιωαννίνων

1. Σημαντική εξαίρεση, η συμβολή της Χρύσας Προκοπάκη Η πορεία προς τη Γκραγκάντα, ή οι περιπέτειες του οράματος, Κέδρος, Αθήνα, 1981. Το βιβλίο άνοιγε ένα δρόμο που αποκαθιστούσε της σχέσης αισθητικής και ιδεολογίας στο έργο του Ρίτσου, χωρίς το παραμορφωτικό φίλτρο της πολιτικής εργαλειοποίησης.

Τόσο μακριά, τόσο κοντά...

• Συνέντευξη με τον Βασίλη Παπαβασιλείου* Η ΑΥΓΗ: 27/12/2009

Στον μίτο των λογοτεχνικών μεταγραφών του μύθου της Ελένης, η Ελένη του Γιάννη Ρίτσου εικονογραφεί τον εμπλουτισμό του μύθου μέσω της συνέχισής του. Εξιστορεί μιαν άλλη “αιχμαλωσία” του μυθικού προσώπου, ανάλογη με εκείνη που είχε γνωρίσει και στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου, όπου παρουσιάζεται γερασμένη να θρηνεί τη χαμένη ομορφιά της.

Ο Ρίτσος την παρουσιάζει γερασμένη, επίσης. Όπως και στην Ιλιάδα, η Ελένη του είναι εκείνη που έχει γνωρίσει πολλές περιπέτειες, εκείνη που εμφανίζεται σε εικόνες που εύκολα ανακαλούνται στη μνήμη. Ο λόγος του/της αναμoχλεύει πολλές και διαφορετικές αναμνήσεις και επιτρέπει να ακουστούν όλες οι συμφορές της. Ενορχηστρώνει γύρω από το όνομά της λέξεις και ιδέες που της προσδίδουν αναγνωρισιμότητα αλλά και το αντίστροφο. Ήδη από τον πρώτο στίχο, δηλώνει: Ναι, ναι - εγώ είμαι. Κάτσε λίγο. Κανένας πια δεν έρχεται. Κοντεύω να ξεχάσω τα λόγια -παραπέμποντας στο: τούνομα γένοιτ'αν πολλαχού, το σώμα δ'ου (το όνομα μπορεί να είναι παντού. Όχι όμως, και το σώμα, Ευριπίδης, Ελένη).

Στην ερμηνεία του Βασίλη Παπαβασιλείου, η αντίθεση ανάμεσα σε σώμα και όνομα (ένας ώριμος άνδρας υποδύεται το σύμβολο της γυναικείας ομορφιάς), προβάλλει ένα σκηνικό αποτέλεσμα που παίζει με το παράδοξο αυτής της χαμένης πια, μισητής(;) ομορφιάς. Το σώμα το ίδιο εμπλέκεται στο λόγο, σε αυτά που λέγονται, ορίζει την κατεύθυνση της ιστορίας προς τη μνήμη και οδηγεί στη δημιουργία συνάψεων σχετικών με τις τρέχουσες πολιτιστικές προσλαμβάνουσες.

«Στο θέατρο του Ρίτσου, ... το ανθρώπινο πάθος, είτε τη “γυναικεία” ψυχή αφορά είτε την “ανδρική”, φωτίζεται στοργικά και συνάμα ανελέητα ως έρμαιο μιας υπέρτερης διαπλοκής δυνάμεων, που φέρουν τα ωραία ονόματα Πόθος, Δόξα, Ομορφιά, και συνθέτουν το δίχτυ της Μοίρας μας», λέει ο Παπαβασιλείου.

Ο Claude Lévi-Strauss, που πέθανε πρόσφατα στα 100 του, πρότεινε τη διάκριση των κοινωνιών σε κοινωνίες “θερμές” και κοινωνίες “ψυχρές” ανάλογα με τη σχέση που έχουν με τους μύθους: οι πρώτες τους δέχονται, οι άλλες τους αρνούνται. Η διάκριση αυτή θα μπορούσε να έχει εφαρμογή και στη θεατρική μνήμη: μνήμη θερμή, μνήμη ψυχρή. Τόσο ο Ρίτσος όσο και ο Παπαβασιλείου υποστηρίζουν με το έργο τους γενικά αλλά και εν προκειμένω, την πρώτη κατηγορία, τείνουν να φέρουν κοντά το μακρινό. Να το ενσωματώσουν στο παρόν. Η μνήμη τους είναι “θερμή” γιατί σε κάθε περίπτωση αναφέρεται σε ένα άμεσο γεγονός. Ό,τι φαντάζει απόμακρο επιδιώκει να επαναεπενδυθεί μέσω του σώματος στο παρόν σηματοδοτώντας ταυτόχρονα την ιστορικότητα και τη δυναμική της ανάστασής του. Το αποτέλεσμα: Μια θεατρική πράξη που τρεφόμενη με υλικά μνήμης αρχαϊκής, προσβλέπει στην εγγύτητα και επανέρχεται διαρκώς ζωντανή ανοίγοντας δρόμους επικοινωνίας με τον σύγχρονο θεατή.

Για την ερμηνεία του στον “γυναικείο” μονόλογο η Ελένη από την Τέταρτη διάσταση του Γιάννη Ρίτσου, ο Βασίλης Παπαβασιλείου τιμήθηκε από την Ένωση Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών το 2001 με το Βραβείο Καλύτερης Ανδρικής Ερμηνείας “Κάρολος Κουν”.

Με εκείνη την παράσταση επέστρεψε το 2002 στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης, από τη σχολή του οποίου αποφοίτησε το 1975, και ξαναπάτησε τη σκηνή του Ορφέα Σερρών, στην οποία, μαθητής λυκείου ακόμη, είχε παίξει στο Κατά φαντασίαν ασθενής του Μολιέρου.

Το ίδιο έργο επέλεξε να ανεβάσει και πάλι φέτος για να τιμήσει την εκατονταετηρίδα από τη γέννηση του ποιητή αναπτύσσοντας όμως, πιο συστηματικά την προηγούμενη σκηνική εκδοχή του και «με την ελπίδα ότι συμβάλλει έτσι στην αναψηλάφηση του θεατρικού τουλάχιστον Ρίτσου, που παραμένει μια υπόθεση ερεθιστικά ανοιχτή. Όπως το ίδιο ισχύει βεβαίως για το σύνολο του έργου του».

ΣΙΣΣΥ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

* Ποια είναι η σχέση σας με τον Ρίτσο;

Η σχέση μου με τον Ρίτσο ήταν σχέση αναγνωστικού θαυμασμού ώς τη στιγμή που ο Θάνος Μικρούτσικος, ως επικεφαλής του Ελληνικού Φεστιβάλ, πριν από δέκα χρόνια, μου πρότεινε να παρουσιάσω στο χώρο της Πνύκας, υπό μορφή αναλογίου, μια σκηνική προσωπογραφία του ποιητή με τον τίτλο "Ο κύριος Γιάννης Ρίτσος". Ήταν το καλοκαίρι του 1999. Συνεργάτης μου επί σκηνής, αλλά και στη φάση της ανθολόγησης των κειμένων, ήταν ο Νίκος Σακαλίδης. Με δική του προτροπή, οφείλω να πω, όταν φτάσαμε στο κεφάλαιο "Ο θεατρικός Ρίτσος", αποφάσισα να συμπεριλάβω στο σώμα της παράστασης ένα δεκάλεπτο απόσπασμα από την Ελένη. Έτσι ξεκίνησαν όλα...

Δύο χρόνια αργότερα η Ελένη, πλήρης πια και ...μόνη της, έβλεπε το φως της σκηνής, χάρη στην αρωγή της ΕΡΤ, του Πανεπιστημίου Αθηνών και των ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου και Λάρισας. Ο Νίκος ήταν και πάλι εκεί...

* Και ο Ρίτσος δραματουργός;

Δεν ξέρω αν είμαι έτοιμος να αποδεχτώ τον όρο-χαρακτηρισμό "δραματουργός" για τον Γιάννη Ρίτσο (και αναφέρομαι κατεξοχήν, βέβαια, στα κείμενα της Τέταρτης διάστασης). Σκέφτομαι ότι η ονομασία γένους για το δράμα, στην αρχαία του εκδοχή, ήταν, πολύ απλά, "ποίησις". Προτιμώ να βλέπω, λοιπόν, τους αρχαιόθεμους αυτούς μονολόγους ως σκηνικές ποιητικές σπουδές. Τονίζω, μάλιστα, το "σκηνικές", γιατί ο όρος αυτός μας παραπέμπει στο "δεύτερο σώμα" του ποιητή: Ο Ρίτσος, ως γνωστόν, είχε βιώσει την εμπειρία του σανιδιού ως χορευτής και ηθοποιός. Ήταν επίσης κάποιος που ήξερε μουσική, έπαιζε πιάνο και ζωγράφιζε. Κάτω από την εργατική φόρμα του γραφιά (στην οποία αναφέρεται ο ίδιος) έπαλλε αυτό το "δεύτερο σώμα" - κι αυτός ο παλμός διατρέχει το σύνολο σχεδόν του έργου του. Πιο σωστά: αυτός ο τόνος της συναισθησίας ρυθμίζει ανά πάσα στιγμή την εκφορά του ποιητικού του λόγου.

Το σταθερό αυτό χαρακτηριστικό της ποίησης του Ρίτσου καθίσταται ανάγλυφο στην Τέταρτη διάσταση. Εκεί, πάγιοι κώδικες και εκφραστικοί τρόποι αιτούνται ευθέως τη σωματοποίησή τους, ζητούν να αναχθούν από το επίπεδο της γραπτής λέξης σ' αυτό της ζωντανής αναπνοής, προκειμένου να επιστραφούν, προς συμμερισμό, ως πλέγμα ήχων και εικόνων, στη μικρογραφία της ανθρώπινης κοινότητας που είναι η θεατρική σύναξη.

Δεν θα επιμείνω στο θέμα των ποιητικών μοτίβων. Ενδεικτικά μόνο θα υπογραμμίσω τη διάζευξη (και την αντιμεταχώρηση) των μεγεθών: τη νίκη του "ελάχιστου" επί του "μέγιστου", την υπερίσχυση του "ανώνυμου" εις βάρος των Ονομάτων. Κι αυτό δεν αντιστοιχεί σε μια φαντασιακή "εκδίκηση του ηττημένου", αλλά, μάλλον, στο στωικό πρόταγμα που διαπερνά τη στάση του Ρίτσου και που, σύμφωνα με τα λόγια του Γκαίτε, είναι: "Ευτυχία είναι η παρούσα στιγμή"!

* Τι είναι αυτό που σας ώθησε να επαναλάβετε την παράσταση μετά από τόσα χρόνια;

Η επανάληψη της Ελένης φέτος το καλοκαίρι αντιστοιχούσε σε μια τρίτη φάση του προσωπικού μου πειράματος με τον Ρίτσο. Ο ανοιχτός χώρος ήταν ένας κίνδυνος και μια πρόκληση. Σε αντίθεση με τον κλειστό, όπου εξ ορισμού πριμοδοτούνται τα πρόσωπα, η ψυχολογική ή ψυχολογίζουσα παράμετρος των σχέσεών τους, κτλ., στο ύπαιθρο το βάρος πέφτει αλλού. Θα τολμούσα να πω: στην αναμέτρηση της γλώσσας και των μορφών με τα άστρα και με άλλα στοιχεία της φύσεως και του κοινωνικοπολιτισμικού περιβάλλοντος... Επεξεργαστήκαμε, λοιπόν, μια "δεύτερη εκδοχή", που, πιθανόν, να προετοιμάζει μια "συνθετικότερη" τρίτη... Ποιος ξέρει; Όταν ξεκινούσε η Ελένη, οι συμβατικές μας υποχρεώσεις προέβλεπαν τριάντα παραστάσεις. Φτάσαμε αισίως τις 140 και ...η ζωή συνεχίζεται.

* Η Ελένη είναι ένας μύθος. Υπάρχουν μύθοι σήμερα -στη ζωή και στο θέατρο;

Αν μύθος είναι ο τρόπος να οικειοποιούμαστε το ανοίκειο και το εξωγενές ή, αντίστροφα, να κρατάμε σε απόσταση το οικείο, τότε, μολονότι ετοιμοπαράδοτος μύθος (ή μύθοι) δεν φαίνεται να υπάρχουν, τα ΥΛΙΚΑ του μύθου (ή των μύθων) είναι πάντα εδώ και κατεργάζονται τις ζωές μας (αλλά και το θέατρο που κάνουμε) εν αγνοία μας. Αλλιώς, ποιος θα άντεχε τη ζωή και το θέατρο;

* Έχετε δει μύθους να καταρρέουν;

Γενικώς, ο μύθος μόνον τότε ΦΑΙΝΕΤΑΙ: όταν καταρρέει. Γι' αυτό αναφέρθηκα πριν στα υλικά-θα μπορούσε κανείς να μιλήσει και για ΛΕΙΨΑΝΑ.

Φέρναν τη ζωή στα δυο στεγνά τους χέρια σαν ποτάμι...

• ΤΗΣ ΑΓΓΕΛΙΚΗΣ ΚΩΤΤΗ* Η ΑΥΓΗ: 27/12/2009

«Τράβηξαν ολόισια στην αυγή με την ακαταδεξιά του ανθρώπου που πεινάει,/ μέσα στ' ασάλευτα μάτια τους είχε πήξει ένα άστρο,/ στον ώμο τους κουβάλαγαν το λαβωμένο καλοκαίρι.// Από δω πέρασε ο στρατός με τα φλάμπουρα κατάσαρκα,/ με το πείσμα δαγκωμένο στα δόντια τους σα άγουρο γκόρτσι,/ με τον άμμο του φεγγαριού μες στις χοντρές αρβύλες τους/ και με την καρβουνόσκονη της νύχτας κολλημένη μέσα στα ρουθούνια και στ' αυτιά τους.// Δέντρο το δέντρο, πέτρα- πέτρα πέρασαν τον κόσμο/ μ' αγκάθια προσκεφάλι πέρασαν τον ύπνο./ Φέρναν τη ζωή στα δυο στεγνά τους χέρια σαν ποτάμι.

Ας προσέξουμε και πάλι τους πασίγνωστους αυτούς στίχους από τη Ρωμιοσύνη: οι μαχητές της ελευθερίας πέρασαν από τους δρόμους που περπατούσαν ανέκαθεν οι Έλληνες όταν κινδύνευε η πατρίδα, «με την ακαταδεξιά του ανθρώπου που πεινάει», «με το πείσμα δαγκωμένο στα δόντια τους». Το κυριότερο: «φέρναν τη ζωή στα δυο στεγνά τους χέρια σαν ποτάμι». Όπως μού είχε εξηγήσει ο ίδιος ο Γιάννης Ρίτσος, τα χέρια τους ήταν στεγνά, επειδή δεν κράτησαν τίποτα για τον εαυτό τους. Τα έδωσαν όλα.

Ψάχνοντας ένα ποίημα που να «εικονογραφεί» τον ποιητή τις μέρες της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, γιατί σ' αυτές θα αναφερθώ, η Ρωμιοσύνη, που γράφτηκε λίγο μετά, ξεπήδησε αυθόρμητα μέσα μου. Και μάλιστα, το συγκεκριμένο κομμάτι. Γιατί;

Νοέμβριος του 1942. Η Ελλάδα βρίσκεται υπό γερμανική κατοχή. Εκτός από τον πανταχού παρόντα θάνατο, οι Έλληνες έχουν να αντιμετωπίσουν τη μεγάλη πείνα. Οι Γερμανοί έχουν κατασχέσει ό,τι τρόφιμα υπήρχαν, ώστε να τραφούν οι στρατιές τους, αλλά και έχουν καταστρέψει τις σοδειές, για να γονατίσει ο λαός. Δεν το καταφέρνουν. Πολυμήχανοι, αποφασισμένοι, ανυπότακτοι, οι πρόγονοί μας θα πολεμούν μέχρι το τέλος τον κατακτητή απ' άκρη σ' άκρη της χώρας.

Ο Γιάννης Ρίτσος έχει την ηλικία του Χριστού, και «σταυρώνεται» από την κατάσταση της υγείας του. Η φυματίωση, που υποτροπιάζει διαρκώς, τον υποχρεώνει να μένει σχεδόν διαρκώς ξαπλωμένος. Ούτε συζήτηση για δουλειά. Τα πενιχρά οικονομικά του, χειροτερεύουν κι άλλο. Αν δεν ήταν ο Τάσος Φιλιακός και η Μιράντα Βούλγαρη, που τον φιλοξενούν στο σπίτι τους, στην οδό Παπαναστασίου 56 στα Θυμαράκια, όλα θα ήταν ακόμα πιο δύσκολα.

Είναι πειθαρχημένος ως προς τις ασκήσεις που πρέπει να κάνει για τη θεραπεία του. Είναι δυνατός ως προς τις στερήσεις. Παρηγορεί τον Τάσο που κάποιες φορές κλαίει από την πείνα, είναι πάντοτε η ψυχή της παρέας, γράφει ασταμάτητα (και τους διαβάζει γραφτά του, όπως θυμόταν ο αξέχαστος Ανδρέας Φραγκιάς) μετέχει αποφασιστικά στην Εθνική Αντίσταση μέσα από τις τάξεις του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου.

Η δραματική κατάστασή του φτάνει στ' αυτιά ανθρώπων με ευαισθησία. Έτσι, ο ηθοποιός Στέλιος Βόκοβιτς (με τον οποίο γνωρίζονταν από το θέατρο, όπως προκύπτει από το εξαιρετικό κείμενο του Θανάση Φωσκαρίνη στο περιοδικό Οδός Πανός), στέλνει μια επιστολή στον Αλέκο Λιδωρίκη. Ο Λιδωρίκης είχε τη στήλη του χρονογραφήματος στην εφημερίδα Ακρόπολις και ήταν, βέβαια, πολύ φημισμένος, όπως και ευαίσθητος.

Ο Βόκοβιτς περιγράφει την απελπιστική κατάσταση της υγείας του Ρίτσου και, με την αφορμή αυτή, κάνει έκκληση στον Δήμαρχο και «σε όσους μπορούν να ενισχύσουν αυτό το φως του Λόγου και της Νεότητας που τρεμοσβύνει». Την επομένη κιόλας, 22 Νοεμβρίου, ο Δήμαρχος Αθηναίων Αγγελος Γεωργάτος δηλώνει ότι αναλαμβάνει τη νοσηλεία του ποιητή και την οικονομική του ενίσχυση. Η πρώτη προσφορά, «εκ χιλίων δραχμών», έχει ήδη φτάσει από μέρους του κ. Παύλου Ιωάννου.

Το να ανοίγεται δημόσιος έρανος για τη σωτηρία σου, σε αναγνώριση της προσφοράς σου στα Γράμματα, και ενώ ακόμη είσαι νέος, δεν είναι κάτι που μπορεί να μη σε κάνει περήφανο. Κι όμως, ο Ρίτσος έχει μιαν άλλη περηφάνεια. Έχει, ακριβώς, «την ακαταδεξιά του ανθρώπου που πεινάει». Είναι αξιοπρεπής και θα το δείξει αμέσως.

Στο αρχείο του Αλέκου Λιδωρίκη, που με επιμέλεια φυλά η χήρα του Ζωζώ, υπάρχουν δύο σχετικά γράμματα του Ρίτσου, τα οποία έθεσε υπόψη μου η συνάδελφος Νινέττα Κοντράρου-Ρασσιά και την ευχαριστώ.

Το πρώτο από αυτά φέρει ημερομηνία 22 Νοεμβρίου (η αντίδραση είναι, επομένως, ακαριαία) και απευθύνεται στον Αλέκο Λιδωρίκη. Ο Ρίτσος, με λεπτότητα, και αφού ευχαριστεί τον χρονογράφο για την ευγενική του πρωτοβουλία, του υποδεικνύει ότι πέρασε το όριο του ιδιωτικού και του δημόσιου με τη δημοσίευση του προβλήματός του, που «δεν αφορούσε ειδικά στον ποιητή μα και στον άνθρωπο». Ευθύς αμέσως, τοποθετείται για τους λόγους που τον ωθούν να αντιδράσει, γράφοντας:

«Συχνά μέχρι τώρα έχουμε δει αρκετούς καλλιτέχνες να επιδεικνύουν φιλάρεσκα τα ράκη της δυστυχίας τους για να προκαλέσουν τη συμπάθεια του κόσμου, κι άλλους να περιφέρουν τη φτώχεια τους και την αρρώστεια τους σαν τον δίσκο της επετείας για να κερδίσουν λίγα νομίσματα οίκτου ή λίγα αληθινά νομίσματα. Δεν θα 'θελα, κι ούτε θα μπορούσα, να μοιάσω μ' αυτούς. Και μόνον η ιδέα πως θα με νομίσουν όμοιόν τους, με αγανακτεί.»

«Δεν θα μπορούσα» συνεχίζει «να δεχτώ καμμιά προσφορά κινημένη απ' τον οίκτο για την αρρώστεια μου, παρά μόνον απ' την αναγνώριση της κάποιας, οποιασδήποτε, αξίας του έργου μου. Κι αυτό πάλι θα μου ήταν δυνατό να το δεχτώ, μόνον αν προερχόταν από έναν επίσημο οργανισμό κρατικό (Υπουργείο ή Δήμο) που, νομίζω, έχουν κάποια υποχρέωση να ενισχύουν και να υπηρετούν εκείνους που υπηρετούν πνευματικά τη χώρα μας.»

Στο υστερόγραφο σημειώνεται η παράκληση να μη δημοσιευθεί η επιστολή, αλλά μια απλή δήλωση «που να λέει πως ο κ. Γιάννης Ρίτσος αρνείται να δεχτεί μια οποιαδήποτε ιδιωτική προσφορά». Αυτό δεν θα γίνει, και ο ποιητής θα επανέλθει με νέα επιστολή, η οποία φέρει ημερομηνία 24 Νοεμβρίου 1942 και απευθύνεται στον διευθυντή της εφημερίδας. Αφού ευχαριστήσει τον Στέλιο Βόκοβιτς και τον Αλέκο Λιδωρίκη για την πρωτοβουλία, καθώς και όσους έχουν ήδη καταθέσει τον οβολό τους, και δηλώσει τη βαθιά του συγκίνηση, ο Ρίτσος ξεκαθαρίζει και πάλι πως του είναι απολύτως αδύνατον να δεχθεί οποιαδήποτε ιδιωτική προσφορά «όσο ευγενική και καλοπροαίρετη κι αν είναι».

Κατόπιν, ο άνθρωπος που ήδη από τα 21 του αισθανόταν «σαν τον εντολοδόχο, τον υπεύθυνο ενός κόσμου», κάνει μια πρόταση που δείχνει το αληθινό ενδιαφέρον του για τους δοκιμαζόμενους συναδέλφους του. Γράφει: «Θάθελα να προτείνω, αν συμφωνούν, βέβαια, και οι αγαπητοί μου φίλοι που έχουν προσφέρει ωρισμένα ποσά, να διατεθούν τα συγκεντρωμένα στα χέρια σας χρήματα για την 'Επιτροπή ενισχύσεως και προστασίας πνευματικών αξιών της χώρας μας' κι ακόμη, αν το εγκρίνετε και σεις, να συνεχιστεί ο έρανος για την πιο πάνου 'Επιτροπή'».

Πράγματι, στις 25 Νοεμβρίου η δήλωση δημοσιεύεται, μαζί και η έκκληση να συγκεντρωθούν χρήματα για την επιτροπή. Ο Ρίτσος συνεχίζει, όταν μπορεί να περπατήσει, να τρώει ξινισμένο πληγούρι μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη στην αυλή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, όπου μοιραζόταν το συσίτιο, να συζητά μαζί του ώρες ατέλειωτες και να τρέφεται με έναν γίγαντα, ένα σαλιγκάρι, μια πηρουνιά χόρτα χωρίς καμιά διαμαρτυρία - το αντίθετο. Θα μιλά και για ποικιλία πρωτόγνωρη! (οι αφηγήσεις είναι αληθινές και έγιναν από τον ίδιον και από τον Τάσο Φιλιακό). Ακόμη και αν ξέπεσε η οικογένειά του, είχε παραμείνει Αρχοντόπουλο. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, αυτό ακριβώς ήταν που τον έδενε περισσότερο με τον Κόσμο.

*Η Αγγελική Κώττη είναι φιλόλογος

Γυναίκες συγγραφείς για τον Ρίτσο

• ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΠΑΛΟΥΡΔΟΥ* Η ΑΥΓΗ: 27/12/2009

(Θέλοντας να απεγκλωβιστώ από την τετριμμένη αναφορά ενός επετειακού αφιερώματος για τον εορτασμό του έτους Γιάννη Ρίτσου, αποπειράθηκα ένα στιγμιοτυπικό σεργιάνι, στη γυναικεία δοκιμιακή, κριτική και ποιητική εκδοτική ματιά. Έτσι όπως αυτή αποτυπώνεται στα διάφορα κατά καιρούς βιβλία που κυκλοφόρησαν, τόσο για το ογκώδες -αδιάβαστο στο σύνολό του- και πολύπλευρο έργο του, όσο και τον αναμφισβήτητα μαρτυρικό και πολύπαθο βίο του.)

Αναγνωστικά, αν δεν λαθεύω, το σύνολο έργο του Ρίτσου απαντάται με αμφίσημες κριτικές συνδηλώσεις και αναλύσεις, καθ’ όλη την έκταση των διαφόρων ερμηνειών του. Ίσως με μοναδική εξαίρεση τους 17 θεατρόμορφους δραματικούς μονολόγους που συναπαρτίζουν την μεγαλόπνοη σύνθεση της Τέταρτης Διάστασης. Όπως καθοριστικός και βεβαίως σημασιολογικός είναι ο διαδραματικός ρόλος της αριστερής ιδεολογίας μέσα στην καθόλα πολυσχιδή δημιουργία του, και ο προσωπικός του, ιδιαίτερος τρόπος πρόσληψης και διάδοσης των αξιών, των αρχών και των θεσφάτων της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Αν και εξακολουθεί να προκαλεί αναγνωστική και κριτική αμηχανία, η οικειοθελής του παραίτηση από τις καθημερινές μικροχαρές της ζωής και τις μικροελπίδες της, στο όνομα του κομμουνιστικού χρέους και κομματικού καθήκοντος, για μεγάλο χρονικό διάστημα του βίου του, ζώντας μάλιστα με επισφαλή υγεία. Στο όνομα του κοινωνικού αγώνα και της αγωνιστικής κομματικής προβολής, ο Ρίτσος θυσίασε εκούσια τη ζωή του, και αυτοπεριόρισε το καλλιτεχνικό του εύρος. Δεν αυτομόλησε ποτέ από τις αρχές που έθεσε ο ίδιος στον εαυτό του. Όπως μας αφήνει μια αφυγάδευτη πικρή γεύση -εκ των ιστορικών και πολιτικών υστέρων-το γεγονός, ότι αυτός, ο σπουδαίος λαϊκός βάρδος της κοινωνικής αλλαγής και δικαιοσύνης, εγκλώβισε ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής του πνοής μέσα στο υμνητικό προπαγανδιστικό πλαίσιο μιας ορισμένης ιστορικής περιόδου. Σίγουρα, ιστορικά και πολιτικά, της πιο καταστροφικής για το αριστερό κίνημα, φιλοδοξώντας, με το ταλέντο του έργου του, να εξωραΐσει την πολιτική και ιδεολογική ασχήμια της σταλινικής περιόδου.

Το θέμα όμως της αποδοχής και πρόσληψης αυτής της περιόδου από τους αριστερούς καλλιτέχνες είναι ένα ακόμα ανοιχτό ερώτημα. Και είναι αναμφισβήτητο γεγονός, ότι, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον αριστερό διανοητή, η ελληνική εκδοχή του κομμουνιστικού κόμματος προσπορίστηκε, μέχρι ποιητικής αφυδάτωσης, το κατατεθέν κεφάλαιο της δημιουργίας του και αξιοποίησε, μέχρι ιδιοτελών εσχάτων, τους τόκους της ατομικής του ένταξης και δραστηριότητας. Ο Ρίτσος είναι ο προεξάρχων ιδεολογικός προπαγανδιστής, από όλη τη μεγάλη ομάδα των αριστερών διανοουμένων της γενιάς του, την περίοδο πριν και μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ενώ άλλοι τόλμησαν και διαφοροποιήθηκαν επί τα βελτίω, και για το έργο τους και για το βίο τους, εκείνος έμεινε αταλάντευτος, μη εξαργυρώνοντας τους οραματικούς του σκοπούς. Και μόνο δραματικά και με αρκετή δόση νοσταλγίας στη μεταθανάτια συλλογή Αργά, πολύ αργά μέσα στη νύχτα βλέπουμε να ατενίζει τον κόσμο με κάποια θλίψη και ίσως μια κάποια ματαιότητα του εγχειρήματος, της πολύχρονης στράτευσής του. Αλλά ίσως αξίζει να πούμε, ότι ένα ποιητικό σύμπαν σαν και αυτό του Γιάννη Ρίτσου, χωρίς το ανεξέλεγκτο ιδεολογικό και πολιτικό του στίγμα, μπορεί να ήταν ένα Αμλετικό σύμπαν χωρίς το φάντασμά του.

Οι σύντομες αυτές σκέψεις ήρθαν στον νου μου καθώς ξαναδιάβασα το ευρείας δοκιμιακής τεχνογνωσίας και άκρως κατατοπιστικό σύγγραμμα της Αγγελικής Κώττη, Γιάννης Ρίτσος ένα σχεδίασμα βιογραφίας, από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σε δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση. Ένα εύληπτο και καλογραμμένο βιβλίο, που μαζί με εκείνα των άλλων θηλυκών ερμηνευτικών θεάσεων που αναφέρω παρακάτω, αποτελεί το ζωτικό μας σύνδεσμο στην κατανόηση του έργου του ποιητή και μας βοηθά να αντιληφθούμε τις εσωτερικές του ορισμένες φορές ανακολουθίες, τις πάμπολλες τεχνικές και υφολογικές επιχωματώσεις του, τις φοβερά κουραστικές επαναλήψεις του, να αναγνωρίσουμε καθαρότερα τόσο τα εξωτερικά όσο και εσωτερικά του κριτήρια, αλλά και να ιχνομυθίσουμε το αναμφισβήτητο ανθρωποκεντρικό κοσμοείδωλό του και τον αδιαφιλονίκητο πατριωτικό εθνοκεντρισμό του.

Η γυναικεία θεώρηση και ερμηνευτική του ποιητικού φαινομένου του Μονεμβασιώτη ποιητή έχει μακρά προϊστορία. Αρχίζει από την Αλεξάνδρα Αλαφούζου, η οποία στο αριστερών αντιλήψεων περιοδικό Νέοι Πρωτοπόροι τχ. 10/1934, μιλώντας για την έκδοση της συλλογής Τρακτέρ, με μια μηχανιστική αντίληψη για το τι είναι προλεταριακή λογοτεχνία και προβάλλοντας τις προσωπικές της θέσεις, σχολιάζει αρνητικά την παρουσία του, κάνοντάς του αφελείς υποδείξεις, μέσα από σκυθρωπά διανοητικά μοντέλα, ενός αριστερού προσκοπικού πατριωτισμού. Σίγουρα η πρώτη αυτή συντροφική ερασιτεχνική κριτική δεν είναι η μόνη αρνητική θέση για το έργο του, που δέχτηκε εντός και εκτός των τειχών του ιδεολογικού του περιβάλλοντος. Έκτοτε, αρκετές γυναικείες φωνές, παράλληλα με εκείνες των αντρών ομοτέχνων τους, ερασιτεχνικά ή επαγγελματικά σε διάφορα έντυπα, αφιερωματικούς τόμους, βιβλία, μίλησαν για τη δημιουργία του, ανέλυσαν την ποιητική του τεχνοτροπία, διαμερισματοποίησαν την άπλετη θεματολογία του, σχολίασαν τις πολιτικές του θέσεις, ακολούθησαν τον βηματισμό της ατομικής του πορείας, μελετώντας τις αυτοβιογραφικές του μαρτυρίες. Από τη Χρύσα Λαμπρινού-Προκοπάκη, που πρωτοασχολήθηκε σοβαρά και με ευσυνειδησία με το έργο του στο περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης τχ. 10/1964, με το αξιοπρόσεκτο κείμενο «Για την Τριλογία του Γιάννη Ρίτσου», εξετάζοντας και χωρίζοντας το έργο του σε περιόδους, ακολουθώντας μια ερευνητική σαφή μεθοδολογία την οποία ακολούθησε και στις επόμενες μελέτες της, έως την Γεωργία Λαδογιάννη και το κατατοπιστικό κείμενό της «Οι γειτονιές του κόσμου-η ποιητική του κοινωνικού οράματος» στο περιοδικό Θέματα Παιδείας τχ. 37-38/2009, που μιλά για την σύμπλευση της ποιητικής και της κοινωνικής συνείδησης. Από την οπτική της Έλλης Παππά, που γράφει για «Τα Συντροφικά τραγούδια, στις ρίζες του ποιητικού λόγου» στο περιοδικό Κομμουνιστική Επιθεώρηση τχ. 2/1982 και αλλού, έως τα διάφορα κείμενα της ποιήτριας και δοκιμιογράφου Έλενας Χουζούρη, στο περιοδικό Πάνθεον τχ. 674/1979, η λέξη τχ. 47/1985 και αλλού. Από την ακριβομίλητη και ακριβοθώρητη κριτικό και δοκιμιογράφο Νόρα Αναγνωστάκη, που σε σύντομη αναφορά της για τη συλλογή Χειρονομίες στο Χρονικό 1973, σημειώνει εύστοχα: «Χρόνια ροκανίζουν αρκετές γενιές την ποίηση του Ρίτσου και τρέφονται όσο δεν το φαντάζονται καλά...», έως την μάλλον λησμονημένη και χειραφετημένη Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, η οποία έχει γράψει αρκετά αξιόλογα κείμενα για τον ποιητή (δες ενδεικτικά περ. Τομές τχ. 4/1975. Από τις προσωπικές οφειλές της πεζογράφου Μάρως Δούκα σε κείμενά της (περιοδικό Αντί τχ. 23/1975, έως την δοκιμιακά λειτουργική φωνή της Σόνιας Ιλνίσκαγια, που του αφιερώνει αρκετές σελίδες στο γνωστό μελέτημά της Η μοίρα μιας γενιάς (Κέδρος 1976) αλλά και σε πολλά άλλα σκόρπια κείμενά της (δες αρκετά τεύχη του περιοδικού Θέματα λογοτεχνίας τχ. 3,10,22 και αλλού). Από την συγγραφέα Αγγελική Βόρνινγκ και τις κριτικές της στο περιοδικό Διαβάζω τχ. 48/1981, στο Αντί τχ. 280/1985, έως την ποιήτρια Αθηνά Παπαδάκη, που στην Αυγή, 27/10/1981, μιλά για το Όνειρο καλοκαιρινού μεσημεριού και τις αναφορές στο έργο της Μέλπω Αξιώτη (Ποιήματα τόμος Στ') ως τις αναφορές της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου για τον ελληνικό υπερρεαλισμό στο περιοδικό Ηριδανός τχ. 4/1976, και άλλων γυναικείων φωνών, η πορεία της θηλυκής ερευνητικής και αναλυτικής ματιάς για το έργο και την διαδρομή του ποιητή είναι μακρά, σταθερή, και εξακολουθητική και μετά το βιολογικό του τέλος.

Κρατώντας τις ισορροπίες του φύλου, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι από το 1957 στον τόμο τον καλοκαιρινό του περιοδικού Καινούργια Εποχή υπάρχει το υποδειγματικό και ενδιαφέρον κείμενο του Αλέξανδρου Αργυρίου, το οποίο κατά κάποιον τρόπο προσδιορίζει και το μελλοντικό ερευνητικό στίγμα των επόμενων μελετητών. Αρκετά αργότερα οι αυτοτελείς μελέτες των: Παντελή Πρεβελάκη 1981, Γιώργου Βελουδή 1984, Κώστα Τοπούζη 1979, Δημήτρη Κόκορη 2003, και άλλων. Και θα πρέπει να προσμετρηθούν και τα διάφορα αφιερώματα των περιοδικών, εφημερίδων, καθώς και εκείνα των εκδόσεων Διογένης 1975, Κέδρος 1984, του διεθνούς συνεδρίου Μουσείο Μπενάκη-Κέδρος 2008, και των Πρακτικών του 14ου Συμποσίου Ποίησης 1996, όπου οι γυναικείες θεωρήσεις έρχονται να συνοδοιπορήσουν με εκείνες των αντρών στην έρευνα και κατανόηση της Ρίτσιας δημιουργίας.

Το βιβλίο σταθμός και υποδειγματικής πληροφοριακής υποδομής, όσον αφορά την σύναξη κειμένων για τον ποιητή, είναι αυτό της Αικατερίνης Μακρυνικόλα, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989 (έκδ. Σχολή Μωραΐτη 1993), που έρχεται να συμπληρώσει την προηγούμενη συνεργασία της ερευνήτριας με τον Γιώργο Π. Σαββίδη, Εργογραφία και Χρονολόγιο Εργογραφίας Γιάννη Ρίτσου, Κέδρος 1981. Ένα επαγγελματικής ευσυνειδησίας πόνημα με αναμφισβήτητο, αποτελεσματικό, κατορθωτό μεγαλόπνοο σχεδιασμό. Επιστεγαστικό, με ακρίβεια του πληθωρικού δημιουργικού όγκου του δημιουργού. Το οποίο με την ορθή συμμετρία των αναφορών του, την τεράστια λημματογραφική καταγραφή του, τον πολύπλευρο πλούτο των πηγών του, βοηθά να αναδυθεί ο ανεξερεύνητος και ανεξάντλητος θησαυρός των κειμένων για τον ποιητή, έως τον θάνατό του περίπου. Η ορθά οργανωμένη μεθοδολογία του, η άψογη πληρότητά του, η επιστημονική του εγκυρότητα, η φιλολογική του επάρκεια, η λημματική του σαφήνεια, το εύρος των πηγών του, η αναγνωρίσιμη οργάνωση του υλικού, όλα αυτά παράγουν έναν θαυμαστό μόχθο και ένα εργαλειακό μοντέλο για κάθε ερευνητή ή μελετητή του έργου του Ρίτσου.

Το δεύτερο βιβλίο το οποίο αποτελεί σημαντική βιωματική πηγή για τον βίο του ποιητή είναι αυτό της αδελφής του Λούλας Ρίτσου-Γλέζου, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου, Κέδρος 1981, σε καταγραφή της αφήγησης και επιμέλεια Μιχάλη Δημητρίου. Το 133 σελίδων βιβλίο είχε πρωτοπαρουσιαστεί σε συνέχειες στην εφημερίδα Το Βήμα της Κυριακής το 1978. Τρία χρόνια μετά την απόπειρα βιογραφίας από τον Ζεραρ Πιερά, στις 4/3/1975 στην ίδια εφημερίδα. Το βιβλίο της αδελφής του μας είναι πολλαπλά πολύτιμο, γιατί φωτίζει εκ των έσω, με τον άδολο και συγκινησιακό τρόπο μιας γυναικείας απλής φύσης, τα κυριότερα και σημαντικότερα συμβάντα που σημάδεψαν τα δυο αδέλφια και την οικογένειά τους. Σκαλί σκαλί ανηφορίζουμε μαζί τους τον ηρωικό τους Γολγοθά, και με το λαγαρό ύφος της συγγραφέως και την οικεία σε εμάς καθημερινή της γλώσσα λειτουργούμε μαζί τους στις διάφορες στιγμές της ζωής τους. Διακρίνουμε τις αντίξοες ξόβεργες της Μοίρας και πώς αυτές μετατρέπονταν σε ποιητικό αποτέλεσμα. Στεκόμαστε αλληλέγγυοι απέναντι στην κομματική του στράτευση, που ίσως να επέχει ασύνειδα τον ρόλο της διαλυμένης οικογένειας και την χαμένη ασφάλειά της για την παιδική και εφηβική ψυχή του. Ο κομματικός συντροφικός ηρωισμός με λανθάνοντα τρόπο έχει αντικαταστήσει την χαμένη παιδική και εφηβική αθωότητα και τις δεκάδες επακόλουθες ψυχικές στερήσεις της. Και μπορεί να είναι δόκιμη η θέση ότι στην κατεστραμμένη αυτή ελληνική οικογένεια των αρχών του προηγούμενου αιώνα έχουμε μια ανάλογη περίπτωση της οικογένειας Καραμάζωφ, τηρουμένων των σχετικών αναλογιών φυσικά. Από το βιβλίο αυτό αντλούν όλοι οι μεταγενέστεροι μελετητές του ποιητή.

Είναι ακόμα αναγκαία η αναφορά σε δύο ακόμα βιβλία, που συμπληρώνουν την προσωπική εικόνα του ποιητή και ξεκαθαρίζουν τα κενά της προσωπικής του πορείας. Αυτό του ίδιου του ποιητή Γλυκειά μου Λούλα σε επιμέλεια Δέσποινας Γλέζου (Νέα Σύνορα 1997), όπου έχουμε την επιστολική γραφή του της περιόδου 1949-1952 και όπου ξεπροβάλει ο αδελφικός λυρισμός και η αισθησιακή φλόγα των συναισθημάτων των. Καθώς και του ίδιου πάλι, Τροχιές σε διασταύρωση, επιστολικά δελτάρια της εξορίας και γράμματα στην Καίτη Δρόσου και του Άρη Αλεξάνδρου (Άγρα 2008), σε επιμέλεια-εισαγωγή-σημειώσεις Λίζυς Τσιριμώκου. Όπου ο καλαίσθητος αυτός τόμος περιέχει ενσωματώνει τους τόπους εξορίας του ποιητή, τις συντροφικές στωικές συμβουλές του, τον παραινετικό του λόγο προς τους αγαπημένους φίλους, την ακοίμητη καρτερικότητά του, και διακρίνουμε για άλλη μια φορά την άοκνη εργατικότητά του. Το τρίτο βιβλίο, που με σοβαρή, σταθερή και διεισδυτική ματιά εξετάζει προβλήματα ερευνητικής προσέγγισης του έργου του, είναι αυτό της Χρύσας Προκοπάκη, Η πορεία προς τη Γκραγκάντα ή οι περιπέτειες του οράματος, Κέδρος 1981. Η ανιχνευτική αυτή μελέτη θα πρέπει να συνεξεταστεί με τις άλλες χρήσιμες και καίριες μελέτες της δοκιμιογράφου, τις οποίες έχει δημοσιεύσει κατά καιρούς σε διάφορα έντυπα (δες Θεατρικά Τετράδια, τχ. 2/1980, περιοδικό Συνέχεια τχ. 1/1973 και αλλού). Θα πρέπει ακόμα να επισημανθεί και η άρτια ποιητική της ανθολόγηση και επιμέλεια στην Ανθολογία Γιάννη Ρίτσου, Κέδρος 2000. Ένα τιτάνιο έργο υψηλής καθαρότητας ποιητικής επιλογής, όπου με περισσή φροντίδα και αγάπη η Προκοπάκη κορφολογεί τους πιο εύχυμους ανθούς της ποιητικής αλτάνας του Ρίτσου.

Και είναι εύστοχη η παρατήρησή της όταν αναφέρει ότι «Αν κάποιος θα 'θελε να διαβάσει την Ιστορία του αιώνα, θα την έβρισκε ακέραια στην ποίηση του Ρίτσου». Τα μελετήματα της Προκοπάκη τα διακρίνει πάντα όχι μόνο το στοχαστικό βάθος της σκέψης της αλλά και ο απέραντος σεβασμός που τρέφει για τον ποιητή. Η συγγραφέας προσηλωμένη με πάθος στο στόχο της μας μιλά για τις σημαντικές ταλαντώσεις που βλέπουμε στο έργο του Ρίτσου. Ο λόγος της φωτίζει τους σε τακτά και συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα της ιστορίας κεντρικούς σημειακούς πυρήνες της ποιητικής του αναφοράς. Μας υποδείχνει τους νοηματικούς του κροσσούς συμβολής της εικονογραφικής του περιγραφής. Μας προσφέρει, με τον πυκνό αλλά όχι δυσνόητο στοχασμό της, ό,τι πιο ουσιαστικό και καίριο υπάρχει μέσα στο έργο που εξετάζει. Μας δίνει το καθρέφτισμα της ψυχής του ποιητή μέσα από τις διαδοχικές του ποιητικές αναβασίες. Ορισμένες φορές, ο δικός της λόγος γίνεται η συνείδηση της φωνής του ίδιου του ποιητή και της ποιότητάς του. Οτιδήποτε ίσως λιγοστεύει η ποιητική του απεραντολογία έρχεται να το καλύψει ο ερμηνευτικός της λόγος.

Το τέταρτο βιβλίο που κυκλοφορεί είναι αυτό της Σοφίας Μπαρδάνη-Σημαντή, Δοκιμές στην Τέταρτη Διάσταση, Γρηγόρης 2004. Η εκπαιδευτικός ασχολείται με τρία από τα δεκαεπτά έργα της σύνθεσης. Και σίγουρα δεν ακολουθεί τις εύστοχες και νοηματικά προϋποθετικές ράγες του Βαγγέλη Κάσσου, στη δική του μελέτη, Η Τέταρτη Διάσταση (μια ανάγνωση), Σμίλη 1991. Το πέμπτο βιβλίο είναι αυτό της συντρόφου του Βασίλη Ρώτα και συγγραφέως Βούλας Δαμιανάκου, Τιμιότατο να 'σαι έλληνας, νάσαι Γιάννης Ρίτσος, (Επικαιρότητα 1991). Επικαιρικά αδιάφορα κειμενάκια με αφορμή το θάνατό του από την προσωπική της σκοπιά. Η ποιήτρια Φαίδρα Ζαμπαθά Παγουλάτου, το 1992, μας προσφέρει το έκτο βιβλίο. Είναι μια μακρόσυρτη ποιητική σύνθεση 38 σελίδων, με τον τίτλο Εις μνήμη Γιάννη Ρίτσου. Ο προσωπικός και νοσταλγικός τόνος της ποιήτριας κυριαρχεί στη σύνθεση. Με τον ιδιαίτερο συναισθηματικό της λόγο εκφράζει τις ατομικές της σκέψεις για την γνωριμία της μαζί του και με το έργο του. Η ιδεολογική συντροφική της ζεστασιά καλύπτει την ποιητική κατάθεση. Είναι νομίζω η πρώτη ποιητική εκδοτική κατάθεση για τον ποιητή.

Το 2002 κυκλοφορεί το έβδομο αυτόνομο γυναικείο μελέτημα για τον ποιητή. Η δίγλωσση εργασία της Άμυ Μιμς, Ο Ρίτσος του Εικονοστασίου, όπου μέσα από τα 27 ψηφιδωτά κεφάλαιά της ψηφίδα την ψηφίδα παρουσιάζεται πίσω από κάθε προσωπείο και εικόνα του έργου του Ρίτσου το καθαρό πολιτικό στίγμα του λόγου του, σε όλο το τεχνοτροπικό του εύρος. Μια μελέτη που απευθύνεται και σε αγγλόφωνο αναγνωστικό κοινό, με φροντίδα και επιμέλεια και στις δυο προσφερόμενες σε εμάς γλωσσικές εκδοχές της. Το όγδοο βιβλίο που εξετάζουμε ανήκει στη γνωστή ποιήτρια, δοκιμιογράφο και πολιτικό Ρούλα Κακλαμανάκη, η οποία ασχολείται συχνά και συστηματικά με το έργο του ποιητή. Και κατά καιρούς μας έχει προσφέρει αξιόλογες εργασίες, που φωτίζουν θεματικές του ενότητες. Το 1999 από τις εκδόσεις Πατάκη μας δίνει το Γιάννης Ρίτσος η ζωή και το έργο του. Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη, που σπονδυλώνουν την συνολική εικόνα του ποιητικού του κάδρου. Η Πειραιώτισσα μελετήτρια συνδέει τις διάφορες φάσεις του βίου του με εκείνες του έργου του. Και στέκεται σε σημαντικούς σταθμούς της ιδιαίτερης πορείας του. Το ιδεολογικό υπόβαθρο του ποιητικού του λόγου δίνεται μέσα από την καθαρή γυναικεία γραφή και το χαμηλό ύφος της γυναικείας φωνής της. Παρατηρεί τον κοινωνικό ψυχισμό του και τις αλλαγές του στην προσπάθειά του να μετατρέψει το ατομικό Είναι σε συλλογικό. Με τον τρόπο αυτό εκφράζει και την δική της συγγραφική συναντίληψη του κόσμου και της εποχής μας. Η επικαιρική πολιτική χροιά της γραφής της προς το τέλος της μελέτης ίσως υπερτερεί της γενικότερης ερευνητικής της κατάθεσης.

Τέλος, κυκλικά και συσσωρευτικά λειτουργώντας, επαναμνημονεύω το αφετηριακό βιβλίο αυτής της μελέτης που στάθηκε η εργασία της Αγγελικής Κώττη, Γιάννης Ρίτσος - ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Ελληνικά Γράμματα 2009. Ένα πραγματικά εξαίρετο και σοφά οργανωμένο, άρτιο και κατατοπιστικότατο σχεδίασμα βιογραφίας, χωρισμένο σε έντεκα κεφάλαια, σταθμούς της προσωπικής πορείας του ποιητή, τα οποία φέρουν τον τίτλο τους από στίχους γνωστών ποιητικών του συνθέσεων. Η Κώττη επιστρατεύει όλες τις δυνάμεις της, με μεράκι και σεμνό πάθος, για να αναδείξει την ίδια την φωνή και παρουσία του ποιητή και όχι να την παρουσιάσει μέσα από την δική της. Στέκεται με σεμνότητα απέναντι στα γεγονότα που τον σημάδεψαν. Κρατά διακριτική στάση σε στιγμές που έπρεπε να πάρει ο ποιητής κρίσιμες αποφάσεις. Η ιδεολογική της συγγένεια δεν υπερκαλύπτει τον μεθοδολογικό της συγγραφικό οραματισμό. Η ταυτότητα του Ρίτσου ξεχωρίζει σε όλες τις κρίσιμες φάσεις της ζωής του, και η συγγένεια με το έργο του μας αποκαλύπτεται αβίαστα. Το άφθονο υλικό που εξετάζει η συγγραφέας πλημμυρίζει τους ζωικούς χυμούς του δικού της λόγου.

Η Κώττη, και πολύ σωστά, ούτε αγιοποιεί ούτε απομυθοποιεί τον Γιάννη Ρίτσο και το έργο του. Συνβηματίζει μαζί του με σεμνότητα και διακριτική παρατηρητικότητα. Ο φωτισμός της ζωής του δεν είναι μια προβολή των ατομικών της επιθυμιών για τη ζωή και το έργο του, αλλά η αλήθεια της ιστορικής πορείας ενός πραγματικά ηρωικού ανθρώπου. Οργανώνοντας το κυρίαρχο ερμηνευτικό μοντέλο με το οποίο η Κώττη σκιαγραφεί το βίο του Ρίτσου, συνειδητοποιούμε τον ορθό τρόπο με τον οποίο οφείλουμε να προβάλουμε τις ιδιαίτερες στιγμές ενός δημιουργού. Μας φανερώνει μια αλήθεια τόσο σημαντική όσο η ίδια η ανάγνωση του έργου, που είναι η προσαρμογή του δικού μας βλέμματος στην θέληση του ίδιου του ποιητή και όχι η εκβιαστική του αναθεώρηση. Μια προϋπόθεση και αναγκαία και ικανή. Κάτι που με τη μελέτη της μας το διδάσκει η Αγγελική Κώττη.

*Ο Γιώργος Μπαλούρδος είναι συγγραφέας

Ο μοντερνιστής Ρίτσος

• ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΠΛΑΝΑ* Η ΑΥΓΗ: 27/12/2009
  

Ας αφήσουμε στην άκρη επιτέλους τον κοινωνικό αγωνιστή Γιάννη Ρίτσο. Ας μην σκιάσουμε την εικόνα της ποίησής του με το καλοπροαίρετο αίτημα για έναν ακόμα εθνικό ποιητή, όπως κάποτε σκιάστηκε από την κακόβουλη αναγκαιότητα ενός αντεθνικού ποιητή. Αυτά τα πράγματα έχουν κριθεί, για όσους διαθέτουν κρίση. Ας θεωρήσουμε τις προκαταλήψεις, που συνεχίζουν να τριγυρίζουν το έργο του, ως αυτό που είναι: αστειότητες. Έγραφε πολύ, το έργο του είναι άνισο, έβαλε την πολιτική στην ποίηση, αφηνόταν εύκολα σε συναισθηματισμούς, δεν καταδίκασε τον σταλινισμό, άργησε να ωριμάσει ποιητικά, και ποιος ξέρει τι άλλο, κατά τη διάθεση και το έργο των απολογητών τής -επί του παρόντος λιγότερο επιζήμιας για τα συμφέροντά τους- ιστορικής στιγμής. Και αυτά τα πράγματα έχουν κριθεί, για όσους διαθέτουν κρίση.

Ας ασχοληθούμε επιτέλους με αυτό που κατ' ουσίαν υπήρξε: ένας καταιγιστικός ποιητής, ο οποίος αφομοίωσε την ενέργεια της θύελλας του μοντερνισμού και την διοχέτευσε στην ελληνική γλώσσα, με φιλόδοξες προθέσεις και εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Ο Γιάννης Ρίτσος εμφανίστηκε επίσημα στα γράμματα το 1934 με τη συλλογή Τρακτέρ, που περιείχε ποιήματα γραμμένα ανάμεσα στο 1930 και την χρονιά της έκδοσης. Ο τίτλος του βιβλίου ήταν για τα ποιητικά δεδομένα της εποχής μια καινοτομία σκανδαλιστική. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για τον πρώτο μοντερνιστικό τίτλο βιβλίου, μετά το Θείο Τραγί του Γιάννη Σκαρίμπα, ενός πρωτοπόρου συγγραφέα με τον οποίον είχε από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 στενή σχέση ο Ρίτσος. Προφανώς, ο τίτλος Τρακτέρ είναι φουτουριστικός. Γνωρίζουμε πως το ιταλικό καλλιτεχνικό κίνημα του φουτουρισμού απέρριπτε οτιδήποτε παλιό, το ίδιο το παρελθόν με την αφόρητη στασιμότητά του. Οι φουτουριστές λάτρευαν την αναπτυσσόμενη τεχνολογία, ως αντιστάθμισμα στη συναισθηματική φυσιογραφία των συμβολιστών. Γι' αυτό τα καλλιτεχνήματά τους έσφυζαν από στρεβλά γεωμετρικά σχήματα, που διαπλέκονταν, δημιουργώντας ρευστές μορφές. Η ρευστότητα, ιδίως, και η λατρεία της τεχνολογίας, συνέδεσαν τον ιταλικό φουτουρισμό με τον ρωσικό. Οι Ρώσοι καλλιτέχνες υπήρξαν ακόμα πιο προκλητικοί απέναντι στο παρελθόν και ακόμα πιο τολμηροί στις γραμμές τους. Ωστόσο, τα έργα τους είχαν ένα στοιχείο δραστικά ανθρωπιστικό, σε αντίθεση με το υποκρυπτόμενο στη λατρεία του ήρωα θεολογικό στοιχείο του ιταλικού φουτουρισμού. Για τους Ρώσους πρωτοπόρους, η τεχνολογία είχε χαρακτήρα εργασιακό, χωρίς ωστόσο να μπορούν ν' αποφασίσουν αν η Ιστορία δρομολογείται από το δημιουργικό υποκείμενο ή από την οργανωτική επιβολή του εργοταξίου.

Ο φουτουρισμός του Γιάννη Ρίτσου -που αποτελεί την πρώτη πηγή και το πρώτο συστατικό στοιχείο της ποίησής του- χαρακτηρίζεται από έναν ιδιότυπο μελλοντισμό, ο οποίος καλύπτει τη ρωγμή που συντηρούσε η αμηχανία των Ρώσων. Ο Ρίτσος πλήρως ενήμερος -όπως δείχνει το έργο του- των προβλημάτων της έκφρασης σε μια ιστορική περίοδο μεταμόρφωσης των ιδεών, συλλαμβάνει την εξέχουσα σημασία της ρευστότητας ως δυναμικού πεδίου, που εκτείνεται μεταξύ των αποτελεσμάτων της δημιουργικής εργασίας του παρελθόντος και των αιτημάτων του δημιουργικού υποκειμένου, καθώς προσβλέπει στο μέλλον. Το παρελθόν υφίσταται εντός των προταγμάτων του μέλλοντος. Η αξιολόγηση του παρελθόντος και του μέλλοντος έχει χαρακτήρα πρακτικό, «οικιακό» θα μπορούσαμε να πούμε - ενθυμούμενοι τη θεμελιακή για τον υπαρξισμό θέση του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Στον Ρίτσο, η Ιστορία δεν έχει αφηρημένο χαρακτήρα. Τα γεγονότα δεν αντλούν την αξία ή απαξία τους από κάποιο λίγο ως πολύ καθορισμένο σχήμα ορθολογικής ανάπτυξης, όπως υπαινίχθη ο Μαρξ και δήλωσε απερίφραστα ο Βέμπερ, παραμένοντας εντεύθεν των συνόρων της θεολογίας της Ιστορίας. Δεν υπάρχει πια καμιά «ανθρωπότητα» χρεωμένη με την ιστορική εντελέχεια. Ούτε, φυσικά, κανένα αφηρημένο «έθνος». Υπάρχει μόνον ο κόσμος και οι κάτοικοί του. Η κατοίκηση του κόσμου πραγματοποιείται με τις καθημερινές δραστηριότητες. Η συνείδηση του κατοικείν συνίσταται στην εμπειρία των αντικειμένων, που φέρουν τα σημάδια της ήδη κατατεθειμένης πνευματικής και σωματικής εργασίας. Το μέλλον θα έρθει κυρίως ως φυσική απόρροια όσων οι άνθρωποι ενέθεσε στον περιβάλλοντα κόσμο. Από αυτή την άποψη, ο Ρίτσος διαβάζει την ποίηση του Καρυωτάκη σαν να ήταν μια ολοκληρωμένη μοντέρνα ποίηση, η οποία αντιπαραθέτει το καθημερινό υποκείμενο, που απλά θέλει να ζήσει, στο υποκείμενο μιας επίπλαστης παρακμής – όχι μιας πραγματικής παρακμής, που δεν υπήρξε ποτέ. Οι εικόνες του Καρυωτάκη (ξεχαρβαλωμένες κιθάρες, περίεργες αντένες, πρόσωπα βουβά μέσα σε εικόνες, τερέν του παραδείσου) δεν είναι εικόνες παρακμής, αλλά εικαστικές μεταμορφώσεις της εικόνας του κόσμου ενώπιον της συνολικής ριζοσπαστικοποίησης των αρχών του 20ού αιώνα. Οι μεταμορφώσεις αυτές εξάγουν από την ιστορική μνήμη το πλέον εμμενές στοιχείο της: την καθημερινή δραστηριότητα που κρυσταλλώνεται σε γλωσσικά σχήματα. Κάποτε ξεχαρβαλωνόμαστε, κάποτε στήνουμε αντένες, για ν' ακούσουμε τα ανήκουστα, κάποτε λέμε κοίτα πώς σε κοιτάζει η μάνα σου από τη φωτογραφία, κάποτε λέμε πως ο παράδεισος είναι για τους εκλεκτούς. Η συλλογική μνήμη της γλώσσας αποκαλύπτει το σχήμα του κόσμου. Ο Ρίτσος παρέλαβε από αυτό το σημείο τον Καρυωτάκη και προχώρησε αντιλαμβανόμενος τον φουτουρισμό ως διαμόρφωση του μέλλοντος στη βάση του συλλογικού βιώματος που καταδεικνύει η γλώσσα. Γι' αυτό ο τίτλος του πρώτου βιβλίου του είναι Τρακτέρ. Γιατί το άκουσμα και μόνο αυτής της λέξης στρέφει τη σκέψη μας στον οδηγό, και σαν να βλέπουμε μπροστά μας την υγρή γη κολλημένη στα ελαστικά: μια εικόνα καθόλου άσχετη με την σχεδόν ντανταϊστική καρυωτακική εικόνα των οπαδών του θεού, που παίζουν κρίκετ στα τερέν του παραδείσου...

Να μια φουτουριστική εικόνα από το «Τρακτέρ»: Υπεραξίας υδρατμοί τυφλώνουμε το φως·/ στον ανθοκάλυκα της γης βόσκει μονάχα η κάμπη·/ πέτρα του κόσμου ο εγκέφαλος κι απόμεινε κουφός/ στον ύμνο του ήλιου που γελούν οι σμαραγδένιοι κάμποι.

Τεχνική ανάπτυξη (οι υδρατμοί της υπεραξίας είναι η καπνιά των εργοστασίων βεβαίως) άνθρωπος και ανθρώπινο περιβάλλον (μια στυλιζαρισμένη αποπροσωποποίηση της γης -ανθοκάλυκας/κάμπη) περιέρχονται σε μιαν εφιαλτική κατάσταση, όπου η έδρα της συνείδησης αδυνατεί να επιτελέσει το στοιχειώδες ενέργημα της πρωτογενούς απόλαυσης του οίκου της. Είναι φανερή η παρουσία του Καρυωτάκη στον λυρικό -και γι' αυτό ειρωνικό- τύπο «κάμπη», αλλά και στην αντίθεση ανάμεσα σε μια παράδοξη εικόνα καταστροφής και μια τυπικά «ποιητική» εικόνα της φύσης. Αλλά στον Ρίτσο αυτού του τετράστιχου, το αδιέξοδο (εμπρός ένα μέλλον τολμηρών ιερεμιάδων - πίσω ένας στυλιζαρισμένος συμβολιστικός μαρασμός του κόσμου) της ίδιας της εικόνας. Η ρευστότητα διεκδικεί ρόλο. Καθώς η κάμπια έρχεται να συμβληθεί με τους κάμπους και το φως με την κωφότητα, η διαλεκτική σύλληψη του πραγματικού ανοίγει άπειρες οπές στο σώμα των ιδεών.

Το πρώτο αυτό στοιχείο, η φουτουριστική τεχνική, θα ακολουθήσει τον ποιητή μέχρι και τα τελευταία του έργα. Οι εφαρμογές κυμαίνονται, από την σχεδόν αυτόματη ενόραση (τα ψάρια που βγάζουν το κεφάλια τους από το νερό σαν μικροί ασημένιοι ρόμβοι) και τον εικαστικό συνειρμό (ο γλόμπος του κρατητηρίου, με τον οποίον πιάνει κουβέντα, και ο οποίος αιωρείται εφιαλτικά ασάλευτος, όπως εκείνος ο τρομερός γλόμπος στην Γκουέρνικα του Πικάσο), μέχρι τον κατεξοχήν ποιητικό κρύσταλλο: «Στη γωνιά της κάμαρας, ένα αλέτρι συλλογισμένο περιμένει τ' όργωμα», γράφει στο Καπνισμένο Τσουκάλι, ένα έργο στο οποίο τα μοντερνιστικά εγχειρήματα τελούνται με μιαν άνεση σχεδόν παρεξηγήσιμη. Αυτή η εικόνα, παρά την αναφορά της στην κλειστή αγροτική κοινωνία της παράδοσης, δείχνει πως η ποιητική φαντασία του Ρίτσου είναι ένα μέρος όσων συνέβησαν μετά το 1990 στην παγκόσμια τέχνη. Η παρατήρηση πως το αλέτρι, λόγω σχήματος, μπορεί να θυμίζει άνθρωπο σε βαθύ στοχασμό, απαιτεί ουσιαστική γνώση της λογικής των καλλιτεχνικών κινημάτων της avant-garde. Σαν να λέμε, χρειάζεται φαντασία κυβιστική, κονστρουκτιβιστική, βορτικιστική, φουτουριστική, υπερρεαλιστική, για να «δει» αυτή τη μεταφορά. Επιπλέον, το αλέτρι που περιμένει το όργωμα, διαθέτει μια ρευστότητα (μέσα στην στοχαστικότητά του) που θυμίζει το θρυλικό γλυπτό του Ιταλού φουτουριστή Umberto Boccioni Μοναδικές Μορφές Συνέχειας στον Χώρο (μια μορφή που τρέχει, με όλα τα μέλη της ρευστά, σαν παρμένα από τον άνεμο), λέει αυτό που επεσήμανε ο Μάρτιν Χάιντεγκερ για τον πίνακα του Βαν Γκογκ που απεικονίζει ένα ζευγάρι αρβύλες σ' έναν αχυρώνα: «Αυτές οι αρβύλες δεν είναι αρβύλες, είναι ο μόχθος του αγρότη».

Και, ξαφνικά, εκεί που ο μοντερνιστής Ρίτσος -έστω και στο προαποφασισμένο περιβάλλον της επιλεγόμενης εισόδου του μοντέρνου στην Ελλάδα- φαίνεται να προσανατολίζεται σταθερά προς την ρωσική avant-garde, εκδίδει τον Επιτάφιο, ένα μοιρολόγι σε ομοιοκατάληκτα δίστιχα. Βέβαια, καθώς οι ποιητές εκείνης της εποχής συναγωνίζονταν ποιος είναι ο πιο μοντέρνος, ο Επιτάφιος θεωρήθηκε μια υποχώρηση προς την παράδοση. Ο Ρίτσος δεν φάνηκε ν' ανησυχεί. Και σωστά δεν ανησύχησε. Το μοιρολόγι αυτό απέδειξε πως η ποιητική κατάρτιση του δημιουργού του ξεπερνούσε κατά πολύ την κατάρτιση οποιουδήποτε άλλου ποιητή της γενιάς του. Τρομερή επιδεξιότητα στον χειρισμό του ρυθμού, απόλυτη γνώση της γραμματικής του δημοτικού τραγουδιού, απλή στα σχήματά της θεατρικότητα και λεπτομερής επεξεργασία των συναισθημάτων, είναι μόνο μερικές από τις αρετές του συνθέματος αυτού, που κατεργάζεται κάθε ισχυρό εκφραστικό στοιχείο, από τον Ερωτόκριτο και το δημοτικό τραγούδι μέχρι τον Σολωμό και τον Βάρναλη. Παράλληλα, εγκαθιστά τα λεκτικά σχήματα και τη συναισθηματική διαύγεια της λαϊκής ποιητικής δημιουργίας στο κέντρο της συνείδησης του μοντερνιστή Ρίτσου, σχηματίζοντας τη δεύτερη πηγή, το δεύτερο συστατικό στοιχείο της ποίησής του. Δεν υπήρξε εκφραστικό σχήμα του δημοτικού τραγουδιού που να μην το αξιοποίησε σε έργα ακραιφνούς μοντερνισμού -παρά το παραδοσιακό, ας πούμε, θέμα τους- όπως η Ρωμιοσύνη.

Ιδού τρεις δημοτικοί στίχοι: Οι κλέφτες επροσκύνησαν και γίνηκαν ραγιάδες,/ κι άλλοι φυλάγουν πρόβατα κι άλλοι βοσκούνε γίδια,/ κι ένα μικρό κλεφτόπουλο δεν θέ' να προσκύνηση.

Και ιδού τρεις στίχοι από τη Ρωμιοσύνη: Με τόσα φύλλα να σου γνέφει ο ήλιος καλημέρα,/ με τόσα φλάμπουρα να λάμπει ο ουρανός,/ και τούτοι μες στα σίδερα και κείνοι μες στο χώμα...

Γνήσια λαϊκή αμεσότητα σ' ένα ποίημα ουλτραϊστικό. Γιατί, αν ξεχάσουμε, ως οφείλουμε, τους κακόβουλους κοινωνικούς αυτοματισμούς που σωρεύτηκαν στη μεγάλη φήμη του, θα πρέπει να παραδεχθούμε πως η μοντέρνα ποίησή μας δεν διαθέτει πολλά ποιήματα με τόσο πρωτοποριακή εικονοπλασία. Ο Ουλτραϊσμός, λοιπόν, ο γιγαντισμός, αποτελεί την τρίτη πηγή, το τρίτο συστατικό στοιχείο της ποίησης του Ρίτσου. Η λατρεία των πρωτοπόρων ποιητών του 20ού αιώνα για τον γιγαντισμό χαρακτηριζόταν από μια ευρύτητα σπάνια για ποιητική τεχνική. Ο Μαγιακόφσκι στη Ρωσία, ο Λόρκα στην Ισπανία, Ο Νερούντα στη Λατινική Αμερική, ο Απολινέρ στη Γαλλία. Ποιητές που δεν επικοινωνούσαν απαραίτητα μεταξύ τους, θέλησαν να εξοικειώσουν τον αναγνώστη με τον γιγάντιο χαρακτήρα του κόσμου, αφού στο εξής οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν να ζήσουν παρά μέσα στην τρικυμία της απελευθέρωσης των δυνάμεων της φύσης και της σκέψης.

Ο Ρίτσος έχει διαφορετικό χρώμα από τους ποιητές αυτούς. Μόνο με τον Νερούντα έρχεται κοντά, καθώς κάποιο στοιχείο εντοπιότητας, σύνδεσης του τοπίου με την ελευθερία της συνείδησης, χαρακτηρίζει -για ιστορικούς λόγους- τόσο τη βαλκανική όσο και τη λατινοαμερικανική ευαισθησία και τη Λατινική Αμερική. Ο Μαγιακόφσκι διογκώνει τα στοιχεία του κοινωνικού περιβάλλοντος και της φύσης, τους δίνει ψυχή, για να έρθει σε σύγκρουση μαζί τους. Ο Λόρκα τα μεγαλώνει, για να εντοπίσει μέσα τους το ανθρώπινο στοιχείο, ενώ ο Απολινέρ για να τα ειρωνευτεί, όταν παρομοιάζει τον Πύργο του Άιφελ με βοσκοπούλα, που βγάζει στη βοσκή τα μεταλλικά πρόβατά της.

Ο Ρίτσος, ποιητής με ανάλογη δύναμη και -κυρίως- χειραφέτηση από το ιδεοληπτικό μόρφωμα της ελληνοχριστιανικής παράδοσης, παρουσιάζει τη δική του εκδοχή του γιγαντισμού. Ο ήλιος μας γνέφει καλημέρα με όλα τα φύλλα των δέντρων. Ο ουρανός λάμπει με φλάμπουρα. Τεράστια σε μέγεθος φυσικά στοιχεία, εκφράζονται μέσω μικρών αντικειμένων. Ο Ρίτσος χωράει το τεράστιο μέσα στο ελάχιστο, για να διογκώσει το συναίσθημα που μας προσφέρει. Αν όλος ο ήλιος βρίσκεται μέσα σε ένα φύλλο, τότε η αίσθηση της λιακάδας είναι μεγάλη όσο το σύμπαν. Τρομερή επινόηση. Επινόηση μοναδική σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην ελληνική γλώσσα, μόνο ο Σολωμός κατάφερε να επινοήσει μερικά τέτοια πράγματα.

Φουτουρισμός, λοιπόν, λαϊκό τραγούδι και γιγαντισμός, είναι οι τρεις πηγές και τα τρία συστατικά στοιχεία της ποίησης του Γιάννη Ρίτσου. Μα δεν σταμάτησε ποτέ να αφομοιώνει, να επεξεργάζεται, αλλά και να επινοεί ποιητικά σχήματα. Μόνο τα μικρά ποιήματά του, με το στοιχείο του παραλόγου, φτάνουν να κάνουν έναν ολοκληρωμένο ποιητή τού μετά το 1968 κόσμου, χωρίς να λείπουν και οι εκπλήξεις, που ακόμα και σήμερα διαθέτουν πολλά πρωτοποριακά στοιχεία, εκθέτοντας όλους εμάς που προσπαθούμε να γράψουμε ποίηση ταιριαστή με την εποχή μας.

*Ο Γιώργος Μπλάνας είναι ποιητής