JAMES JOYCE: Συγγραφέας, ποιητής, αλλά και φίλος της μουσικής

Κάθε χρόνο στις 16 Ιουνίου, στο Δουβλίνο, οι φίλοι του ιρλανδού συγγραφέα James Joyce έχουν καθιερώσει να γιορτάζουν τη ζωή και το έργο του με την ημέρα που ονόμασαν Bloomsday, από το όνομα του ήρωα του Οδυσσέα Λεοπόλδου Μπλουμ.

Αυτή η γιορτή σταδιακά επεκτάθηκε και σε άλλες μεγάλες πόλεις στον υπόλοιπο κόσμο.

Αυτή η ένωση δημιουργήθηκε από τους φίλους του ιρλανδού συγγραφέα και ποιητή τον Φεβρουάριο του 1947 στο Μανχάταν και πρώτο μέλος της ήταν ο Τ.S. Eliot.

Ο James Augustine Aloysius Joyce (2 Φεβρουαρίου 1882 - 13 Ιανουαρίου 1941) ήταν ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα.

Το δημοφιλέστερο έργο του είναι το μυθιστόρημα Οδυσσέας (Ulysses) (1922), ένα πραγματικά μυθικό βιβλίο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, που τόσα πολλά χρόνια μετά τη δημιουργία του συνεχίζει να αποκτά νέους αναγνώστες, παρά τις συχνά γριφώδεις σελίδες του, που οδηγούν αρκετούς σε απογοήτευση και απελπισία, με συνέπεια από φόβο να μην ολοκληρώνουν την ανάγνωσή του.

Μέσα στα 18 κεφάλαια του βιβλίου του ο συγγραφέας περιγράφει μία μέρα στο Δουβλίνο από τη ζωή του κεντρικού ήρωα, Λεοπόλδου Μπλουμ. Αυτή η ημέρα είναι η 16η Ιουνίου, γι' αυτό και γιορτάζεται από τους φίλους του.

Τα υπόλοιπα έργα του είναι:

• Οι Δουβλινέζοι (Dubliners) (1914), μια συλλογή διηγημάτων όπου ο Joyce παρουσιάζει και αναλύει την κοινωνία του Δουβλίνου.

• Το Πορτρέτο του Καλλιτέχνη (Α Portrait of the Artist as a Young Man) (1916), ένα μυθιστόρημα στο οποίο ο συγγραφέας περιέχει αυτοβιογραφικά στοιχεία.

• Οι Εξόριστοι (Exiles) (1918), θεατρικό έργο.

• Οι Φανερώσεις (Finnegans Wake) (1939).

• Στήβεν ο Ηρωας (Stephen Hero), το οποίο γράφτηκε το 1904-06, αλλά εκδόθηκε το 1944 μετά τον θάνατό του.

• Το Giacomo Joyce, που γράφτηκε το 1907, αλλά εκδόθηκε το 1968.

• Επίσης εκδόθηκε το James Joyce's Letters to Sylvia Beach, 1921-1940 (1987).

• Τέλος, έγραψε τις ποιητικές συλλογές Chamber Music (1907), Pomes Penyeach (1927) και Collected Poems (1936).

Καλλιτέχνες που επηρεάστηκαν στα τραγούδια τους από τον Οδυσσέα του James Joyce είναι οι Franz Ferdinand, που έγραψαν πρόσφατα το Ulysses για το τελευταίο τους άλμπουμ και όπως δήλωσε ο τραγουδιστής τους Alex Capranos, μία κόπια του βιβλίου επάνω στο τραπέζι του σπιτιού του ήταν αρκετή για να οδηγήσει το συγκρότημα στο να γράψει αυτό το τραγούδι, που είναι επηρεασμένο επίσης και από τον Ομηρο.

Η Kate Bush έχει επηρεασθεί από τον Οδυσσέα στο τραγούδι της Sensual World από το ομώνυμο άλμπουμ του 1989. Συγκεκριμένα αναφέρεται στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου και στη Molly Bloom. Ηθελε μάλιστα να χρησιμοποιήσει ακριβώς αυτά που λέει η Molly στο βιβλίο, αλλά οι δικαιούχοι του συγγραφέα δεν της έδωσαν την άδεια, έτσι έκανε τη δική της παραλαγή στο κείμενο.

Το Rejoyce των Jefferson Airplane από το άλμπουμ τους After Bathing At Baxter's είναι επίσης επηρεασμένο από τον Οδυσσέα.

Η Eveline των Nickel Creek από το άλμπουμ του 2005 Why Should The Fire Die είναι επηρεαμένη από μία μικρή ιστορία του Joyce.

Ο Syd Barrett, που ήταν παλαιότερα μέλος των Pink Floyd και πέθανε πριν από μερικά χρόνια, είχε γράψει το Golden Hair για το πρώτο προσωπικό του άλμπουμ The Madcap Laughs το 1970, χρησιμοποιώντας στην αρχή του μερικούς από τους στίχους του ιρλανδού συγγραφέα και ποιητή, συγκεκριμένα το Poem V από το Chamber Music του 1907. Ποιήματα του Joyce μελοποίησε και η ελβετίδα πιανίστρια Susanne Abbuehl στο άλμπουμ της Compass, που κυκλοφόρησε στην εταιρεία ECM το 2006.

Ο Αμερικανός ρομαντικός συνθέτης του περασμένου αιώνα Samuel Barber έγραψε τα εννέα τραγούδια, που ήταν βασισμένα σε αποσπάσματα από ποιήματα του Joyce.

Από τη γενιά των Stockhausen και Cage, ο Luciano Berio, ένας από τους πιο ταλαντούχους Ιταλούς συνθέτες της μουσικής avant-garde χρησιμοποίησε τον Joyce ως έμπνευση για διάφορες συνθέσεις του.

Ο Γάλλος μοντερνιστής συνθέτης και μαέστρος Pierre Boulez ανέφερε συχνά τον Joyce ως πηγή έμπνευσης στις συχνά πολύπλοκες συνθέσεις του.

Ο John Cage έγραψε τα Wonderful Widow και Nowth βασισμένος σε αποσπάσματα από το Finnegans Wake για το έργο του Roarotorio.

Ο νικητής του βραβείου Pulitzer για το 1980 αμερικανός νεο-ρομαντικός συνθέτης David Del Tredici έχει γράψει τα Four Songs On Poems Of James Joyce αξιοποιώντας τα Ι Hear an Army, Night Conjure-Verse και Syzyrgy.

Οι αμερικανοί συνθέτες Ross Lee Finney (από τους μαθητές του Alban Berg), Alfred Heller μελοποίησαν ολόκληρο τον κύκλο ποιημάτων Chamber Music, μέρος από τον ίδιο κύκλο μελοποίησε και η επίσης Αμερικανίδα Elizabeth Lauer.

Από τους μεγαλύτερους Ιάπωνες συνθέτες, ο Toru Takemitsu, έγραψε το Α Way a lone Ι και ΙΙ, εμπνεόμενη από την αρχή και το τέλος του Finnegans Wake.

Από τους μοντέρνους καλλιτέχνες, επηρεασμένοι από τον Joyce είναι μεταξύ άλλων οι Dream Theater, η προοδευτική μπάντα του χέβι μέταλ, που όταν παίζουν στις συναυλίες τους το ορχηστρικό κομμάτι τους Eve, διαβάζει ο τραγουδιστής τους αποσπάσματα από το Portrait of the Artist as a Young Man. Ενα άλλο τραγούδι τους με τίτλο Six Ο'Clock από το άλμπουμ Awake περιλαμβάνει στίχους από το Finnegans Wake.

Αναφορές στον Ιρλανδό συγγραφέα και ποιητή κάνουν σε τραγούδια και άλμπουμ τους ονόματα όπως οι: Van Morrison, που τον αναφέρει στα Somewhere In England και Τοο Long In Exile, ο Lou Reed στο Magic And Loss και στο My House, όπου κάνει σαφή αναφορά στον Οδυσσέα, ο Jimmy Buffet στο If It All Falls Down, το συγκρότημα των Libertines στο What Α Waster, τελευταίο τραγούδι από το πρώτο τους άλμπουμ Up The Bracket, οι Pogues, που έχουν βάλει σε εξώφυλλο δίσκων τους φωτογραφία του Joyce μαζί με τα μέλη τους.

Αυτό που ίσως δεν είναι ευρύτερα γνωστό, είναι το ότι ο James Joyce είχε μία πολύ καλή φωνή τενόρου, ενώ παράλληλα ήταν καλός πιανίστας και θα μπορούσε να κάνει, όπως αναφέρουν οι παλαιότεροι, καριέρα ως μουσικός ή τραγουδιστής. Το 1904 μάλιστα είχε τραγουδήσει μαζί με τον, διάσημο επίσης, ιρλανδό τενόρο John McCormack, ενώ αρκετά αργότερα, όταν πια είχε καθιερωθεί ως συγγραφέας, βοήθησε στην προώθηση ενός άλλου ιρλανδού τενόρου, του John Sullivan. Συνήθιζε μάλιστα να γράφει μουσική για όλα σχεδόν τα ποιήματα που έγραφε και είχε μελοποιήσει αποσπάσματα από τα βιβλία του.

Από τους σημαντικότερους συγγραφείς του περασμένου αιώνα που συνέβαλαν με το έργο τους στην αλλαγή της γλώσσας που χρησιμοποιούμε καθημερινά και του τρόπου σκέψης μας, ο Joyce ήταν αυτός που είχε τα τελευταία 100 χρόνια τη μεγαλύτερη σχέση με τη μουσική χάρη στην αξιοποίηση του έργου του από διάφορους μουσικούς.

• Από τον Κώστα Ζουγρή, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 29 Μαΐου 2009

Η συνύπαρξη λόγου και εικόνας στην τέχνη του βιβλίου

The Guardian, Η Καθημερινή, Παρασκευή, 5 Σεπτεμβρίου 2008

Οταν ο Τζέιμς Τζόις έμαθε ότι ο Ανρί Ματίς επρόκειτο να εικονογραφήσει τον «Οδυσσέα», ζήτησε από ένα φίλο του να ανακαλύψει όσα οπτικά στοιχεία μπορούσε, τα οποία θα ανακαλούσαν την ατμόσφαιρα του Δουβλίνου του 1904, όταν διαδραματίζεται το βιβλίο του. Ωστε να βοηθηθεί ο Ματίς στη δουλειά του που γνώριζε καλά τη γαλλική μετάφραση του «Οδυσσέα», αλλά ποτέ του δεν είχε δει το Δουβλίνο. Τελικά, στοιχεία δεν βρέθηκαν ο Ματίς έκανε μόνος τη δουλειά του, πολύ διαφορετική από ό, τι ο Τζόις είχε φανταστεί. Οταν ειπώθηκε στον Ματίς ότι οι εικόνες του ελάχιστα ή καθόλου είχαν να κάνουν με το βιβλίο του Τζόις, απάντησε ότι είχε στο μυαλό του την «Οδύσσεια» του Ομήρου. Και ο Τζόις, όταν τις είδε, είπε ότι η κόρη του Λουτσία, είναι καλύτερη ζωγράφος.

• Παράλληλοι δρόμοι

Το περιστατικό εικονογραφεί κάτι άλλο, την άβολη σχέση συγγραφέων και ζωγράφων. Για τους πρώτους το κείμενο είναι ιερό και απαραβίαστο και οι εικόνες σκοπό έχουν μόνο να το ακολουθούν. Για τους δεύτερους το κείμενο δεν είναι παρά μια αφορμή μόνο για την ανάπτυξη της φαντασίας τους. Οι εικόνες τους δεν έχουν καμιά υποχρέωση να ακολουθούν τυφλά τα λόγια.

Ομως, κείμενο και εικονογράφηση αναπτύχθηκαν μαζί. Και όταν συγγραφείς και ζωγράφοι εμπνέονται από το ίδιο θέμα και το προσεγγίζουν από τη δική του, διαφορετική από τον άλλο, κατεύθυνση ο καθένας, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι πολύ πλούσια για τη φαντασία του αναγνώστη. Η αρμονία αυτή έχει σπάνια επιτευχθεί. Ενα παράδειγμα είναι τα «τραγούδια της αθωότητας και της ωριμότητας» του Γουίλιαμ Μπλέικ, αλλά εκεί ο Μπλέικ είχε ο ίδιος εικονογραφήσει τον εαυτό του.

Οι σχέσεις των δύο δεν είναι κατ’ ανάγκην εχθρικές. Ο Γκαίτε είχε ενθουσιαστεί με την εικονογράφηση του «Φάουστ» από τον Ντελακρουά (1828) παρ’ ότι ο Γάλλος ζωγράφος ήταν κατά πολύ νεότερός του. Ο Ντελακρουά είχε αποδώσει το έργο του με ζωντάνια και φαντασία. Οπως οι λιθογραφίες αργότερα, του Μανέ στο «Κοράκι» του Εντγκαρ Αλαν Πόου σε μετάφραση Μαλαρμέ, όπου ο ζωγράφος σχεδόν επανεφευρίσκει το ποίημα. Παρόμοια μπορεί να πει κανείς για τον Ντορέ στον «Δον Κιχώτη» ή τον Ομπρι Μπίρνστλεϊ στον Οσκαρ Γουάιλντ.

Ο 20ός αιώνας έφερε μια ριζική αλλαγή, το «βιβλίο του ζωγράφου» –livre d’ artiste– όπου τον πρώτο λόγο έχει ο ζωγράφος. Αυτό είναι και το θέμα μιας διαφωτιστικής έκθεσης στο Μουσείο Αλβέρτου και Βικτώριας στο Λονδίνο, με τίτλο «Η τέχνη του βιβλίου».

Κατά γενική ομολογία, όπως γράφει ο Μπλέικ Μόρισον στον «Γκάρντιαν», τα βιβλία τούτα είναι, περισσότερο από ζωγραφικές εικονογραφήσεις λογοτεχνικών κειμένων, έργα τέχνης τα ίδια. Το κείμενο έχει ρόλο ως έμπνευση, αλλά σ’ αυτά πρωταρχικό ρόλο παίζει το έργο και η φήμη του ζωγράφου. Ενα από τα πρώτα δείγματα του είδους, είναι το αδημοσίευτο όσο ζούσε Noa Noa του Γκογκέν, στο οποίο ο ζωγράφος καταγράφει και ζωγραφίζει τις εντυπώσεις του από την Ταϊτή. Ενα άλλο από τα πρώτα δείγματα είναι το αφιέρωμα του Τουλούζ-Λοτρέκ στην Παριζιάνα ηθοποιό του ελαφρού μουσικοθεάτρου Ιβέτ Ζιλμπέρ, με κείμενο του δημοσιογράφου Γκιστάβ Ζεφρουά. Το είδος καθιέρωσε ο έμπορος τέχνης Αμπρουάζ Βολάρ, ο οποίος παρήγγειλε και δημοσίευσε τέτοια έργα του Μπονάρ, του Ρουό, του Πικάσο, του Σαγκάλ κ. ά. Ακολούθησαν ο Ντανιέλ Ανρί Κανβάιλερ και ο εκδότης Αλμπέρ Σκιρά.

Τον δρόμο μακρύτερα ακόμη από το κείμενο, ακολούθησαν οι υπερρεαλιστές. Στο Parler Seul του Μιρό, δεν υπάρχει καμιά προφανής σχέση μεταξύ των αφαιρετικών σχεδόν, με έντονα χρώματα, σχημάτων του Μιρό και του κειμένου του Τριστάν Τζαρά. Οπως λέει και ο τίτλος, ο κάθε καλλιτέχνης, μιλάει μόνος του. Αυτά τα έργα είχαν το μειονέκτημα ότι ήταν πολύ ακριβά κι έτσι μόνο συλλέκτες μπορούσαν να τα αγοράσουν. Στην αρχή τουλάχιστον. Στη συνέχεια υπήρξαν εξαιρέσεις. Στη δεκαετία του 1960, ο Αμερικανός ζωγράφος Eduard Ruscha, φιλοτέχνησε μια σειρά μικρών βιβλίων σε μη αριθμημένες εκδόσεις, με σκοπό να πωλούνται φτηνά σε σούπερ μάρκετ, τα οποία περιείχαν ασπρόμαυρες φωτογραφίες με τυπικά αμερικανικά θέματα, βενζινάδικα, πάρκινγκ, πισίνες, γνωστούς ουρανοξύστες. Υστερα ο Ντίτερ Ροθ και ο Σολ Λεβίτ (επίσης στην έκθεση) συνέχισαν το παράδειγμα του Ruscha και γεννήθηκαν μικρές, ανεξάρτητες εκδόσεις οι οποίες ενσωμάτωναν ζωγραφική σε ποστ καρντ ή παμφλέτες, επιδιώκοντας να υπονομεύσουν το κατεστημένο και να πραγματοποιήσουν το «μουσείο χωρίς τοίχους» του Αντρέ Μαλρό.

Μια τέτοια «δημοκρατία» έφεραν οι εκδόσεις «Πένγκουιν» και πλέον μόνο τα βιβλία των ιδιωτικών ζωγράφων ήταν σε αστρονομικές τιμές. Ομως μερικοί από αυτούς βρήκαν τρόπο να συνδυάσουν την τέχνη τους με το βιβλίο δίχως να υποτιμήσουν εκείνη ούτε να υπερεκτιμηθεί το άλλο. Σχετικά θα πρέπει να αναφερθούν οι εκδόσεις Enitharmous όπου σημειώθηκαν μερικές πολύ ενδιαφέρουσες συζεύξεις ζωγράφων και συγγραφέων, ποιητών, όπως του Χόκνεϊ με τον Καβάφη, του Χάουαρντ Χότζκιν με την Σούζαν Ζόνταγκ, και της Λουίζ Μπουρζουά με τον Αρθρουρ Μίλερ.