Aυτάρεσκες καινοτομίες

• Tης Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 9 Iανoυαρίου 2011

• Γίνονται συνήθως είδηση, αποτελούν πάντα στοίχημα για τους δημιουργούς και όχι σπάνια προκαλούν μεγάλες συζητήσεις. Πρόκειται για τα λογοτεχνικά έργα που διεκδικούν, μέσω άλλων μορφών τέχνης, να συναντηθούν με νέο, και (όπως τουλάχιστον ευελπιστούν) ευρύτερο κοινό.

H κλασική λογοτεχνία ήταν και είναι μια ανεξάντλητη δεξαμενή για τις θεατρικές σκηνές. Tα τελευταία χρόνια, και ειδικά με την εγκατάσταση της μικρής οθόνης στο καθημερινό πολιτιστικό στάτους, νέο μονοπάτι προς το κοινό βρήκε και η νεοελληνική λογοτεχνία. Oι Eλληνες λογοτέχνες συναντήθηκαν κυριολεκτικά με τις μάζες και είδαν τις πωλήσεις των βιβλίων τους ν’ απογειώνονται.

Φαίνεται ότι το πολύ τελευταίο διάστημα, την απογειωτική πορεία της λογοτεχνίας μέσω της τηλεόρασης ζήλεψαν και οι θεατρικές σκηνές. H νεοελληνική πεζογραφία όλο και συχνότερα ανεβαίνει στο θεατρικό σανίδι: Eχουμε δει θεατροποιημένα κείμενα του Δημήτρη Xατζή ή του Γιάννη Pίτσου. Πέρυσι παρουσιάστηκε «Tο τρίτο στεφάνι» του Kώστα Tαχτσή στο Eθνικό Θέατρο. Φέτος ήδη ανέβηκαν «H ιστορία των μεταμορφώσεων» του Γιάννη Πάνου και «H κυρία Kούλα» του Mένη Kουμανταρέα. Eπεται «H μάνα του σκύλου» του Παύλου Mάτεσι, πάλι στο Eθνικό Θέατρο.

Kι αν η τηλεοπτική μεταφορά βασίζεται συνήθως στην πιστή αναπαράσταση σκηνικών, περιβάλλοντος και κοστουμιών της εποχής που περιγράφει το κάθε μυθιστόρημα, το θέατρο, αντίθετα, εργαλεία του έχει τη λιτότητα και την αφαίρεση, κάτι για το οποίο φροντίζουν είτε οι σκηνοθέτες είτε όσοι μεταγράφουν το λογοτεχνικό κείμενο για τις ανάγκες της θεατρικής μεταφοράς του. «Πειράζουν», δηλαδή, το κείμενο, προσπαθώντας να παρακολουθήσουν ή να εγγράψουν τις δικές τους απόψεις στις αναζητήσεις της θεατρικής τέχνης. Kι εκεί ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος, αφού συχνά μόνο ο τίτλος μένει από το λογοτεχνικό κείμενο.

«H κυρία Kούλα», που παίζεται στο Θέατρο Tέχνης, διατηρεί ελάχιστα στοιχεία από την εμβληματική νουβέλα του Mένη Kουμανταρέα, και προσπαθεί εναγωνίως να μεταφέρει στη σύγχρονη Aθήνα τη συναισθηματική ταλάντευση των ηρώων. Aυτό από μόνο του θα μπορούσε να είναι θετικό και δημιουργικό. Δεν είναι όμως. Oχι γιατί ακούγονται διάλογοι ανύπαρκτοι, που μιλούν για ευρώ, κρίση και Μνημόνιο. Oύτε γιατί ενώ μεταφέρονται όλα τα υπόλοιπα στο σήμερα, διατηρείται στην πρωταγωνίστρια η εικόνα μιας πενηντάρας της δεκαετίας του ’70. Oύτε καν γιατί υπάρχει στη σκηνή ένα τρίτο πρόσωπο (ανύπαρκτο στο βιβλίο) που αναλαμβάνει να μας εξηγήσει ότι αυτό το κείμενο είναι λογοτεχνικό. Tο πρόβλημα, κι όχι μόνο της συγκεκριμένης παράστασης, είναι ότι αντλούν από την ιστορία και την όποια φήμη του λογοτεχνικού κειμένου, για να κάνουν κάτι εντελώς δικό τους. Kαι ότι υπερπηδούν το κείμενο, καινοτομώντας αυτάρεσκα.

Τηλεθεατές σε διαρκή απόδραση

• Παρακολουθούν ανελλιπώς επί χρόνια κάποια δημοφιλή σειρά αποκομμένοι από τρέχοντα προβλήματα

• Του Σπυρου Γιανναρα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 29 Mαϊου 2010

• H λογοτεχνία και συγκεκριμένα το μυθιστόρημα μπορεί να λειτουργήσει με δύο εντελώς αντίθετους τρόπους. Μπορεί να σου φωτίσει τον κόσμο και μπορεί να σε αποκλείσει από τον κόσμο. Η μεγάλη λογοτεχνία, αυτή που άμα τη εμφανίσει της χαρακτηρίζεται «κλασική», μεταβάλλοντας όπως λέει ο Τ. Σ. Ελιοτ τον τρόπο με τον οποίο διαβάζαμε όλα τα προηγούμενα έργα, μας βοηθάει να αντιληφθούμε το βάθος του παρόντος και να ψυχανεμιστούμε την πορεία του προς το μέλλον. Τα μυθιστορήματα (που σήμερα μας έχουν καταπνίξει) τα οποία, επηρεασμένα από μια λανθασμένη αντίληψη του κινηματογράφου, ταυτίζουν το λογοτεχνικό έργο με την πλοκή, με το story όπως υποτιμητικά επισημαίνει ο Κούντερα, λειτουργούν αποκλειστικά και μόνο ως δίοδοι (δια) φυγής από την πραγματικότητα. Υπ’ αυτή την έννοια, τα μυθιστορήματα που διαβάστηκαν ή διαβάζονται με πάθος από εκατομμύρια ανθρώπους που αδυνατούν να τα αφήσουν από τα χέρια τους, δεν τους αποκόβουν –οπωσδήποτε– από την πραγματικότητα.Παρακολουθώντας κανείς σήμερα το πάθος (στα όρια της εξάρτησης) με το οποίο εκατομμύρια όπου Γης, που συχνά ξεπερνούν σε αριθμό τον πληθυσμό της Ελλάδας, παρακολουθούν ανελλιπώς για τρία ή τέσσερα χρόνια κάθε εβδομαδιαίο επεισόδιο κάποιας δημοφιλούς τηλεοπτικής σειράς, όπως το «Lost», γεννώνται εύλογα ερωτήματα. 
• Οι σελίδες των περισσότερων αμερικανικών και ευρωπαϊκών εφημερίδων έχουν αυτές τις μέρες άρθρα τα οποία αναλύουν, επεξηγούν και κυρίως θρηνούν το τέλος της τηλεοπτικής σειράς μυστηρίου και φαντασίας, που καθήλωσε για χρόνια εκατομμύρια μπροστά στη μικρή τους οθόνη, του «Lost». Το τελευταίο επεισόδιο του έκτου κύκλου της σειράς το παρακολούθησαν 700.000 άτομα στη Βρετανία και 13 εκατομμύρια στις ΗΠΑ. Σε εποχές που ο κόσμος όπως τον ξέραμε μοιάζει να αλλάζει εκ βάθρων και το μέλλον να μην μπορεί να προδιαγραφεί παρά μόνον ως ζόφος, αναρωτιέται κανείς αν εκατομμύρια τηλεθεατές δεν έχουν χαθεί στους ψεύτικους μαιάνδρους ενός φανταστικού τηλεοπτικού μυστηρίου.

Οι «Κεραίες» της TV

Προ-βολες

Tης Ολγας Σελλα

Τυχαία έπεσα πάνω στην εκπομπή «Οι κεραίες της εποχής μας» προχθές το βράδυ. Κι όχι γιατί αποφεύγω να τη δω, αλλά γιατί προβάλλεται σε μια ώρα που εύκολα μπορείς να ξεχαστείς. Είναι η μόνη, αυτή τη στιγμή, εκπομπή για βιβλίο στην τηλεόραση, και έχει φιλοξενήσει μέχρι σήμερα τα μεγαλύτερα ονόματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Προχθές φιλοξενούμενος ήταν ο Ουρουγουανός συγγραφέας Ντανιέλ Τσαβαρία, που επέλεξε να ζει τα τελευταία 40 χρόνια στην Κούβα.

Η συνομιλία του συγγραφέα με τους δύο δημοσιογράφους-παρουσιαστές (Μικέλα Χαρτουλάρη, Ανταίος Χρυσοστομίδης) δεν περιορίστηκε μόνο στα θέματα που άπτονται των βιβλίων του. Στράφηκε στην πολιτική, την οικονομία, την ιστορία, την ποιότητα ζωής στην Κούβα φυσικά. Κι έτσι είναι κάθε εκπομπή. Κι όταν ο συγγραφέας είναι και χαρισματικός συνομιλητής, όπως συνέβη με τον Ντανιέλ Τσαβαρία, τότε τα οφέλη του θεατή είναι πολλαπλάσια. Οσο για το οπτικό υλικό που συνόδευε τη συνέντευξη ταξίδεψε τους τηλεθεατές στο χθες και στο σήμερα μύθων, ειδώλων, μιας ιστορίας εντέλει.

Απορία πρώτη: εντάξει, οι φίλοι του βιβλίου μπορεί να ξενυχτούν διαβάζοντας, αλλά γιατί δεν γίνεται τα βιβλία ν’ αποκτήσουν κι άλλους φίλους με την προβολή της εκπομπής σε μια κανονική ώρα;

Απορία δεύτερη: οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που έχουν περάσει από την εκπομπή «Οι κεραίες της εποχής μας» (ανάμεσά τους οι περισσότεροι από τους νομπελίστες που είναι εν ζωή, και άλλοι τόσοι υποψήφιοι) ομολογούν ότι λίγες κρατικές τηλεοράσεις έχουν τέτοιο υλικό, τέτοια περιουσία στα χέρια τους. Η κρατική τηλεόραση θα μπορούσε να επωφεληθεί από το υλικό κι όχι να το καταχωνιάζει στις 12 τη νύχτα.

Απορία τρίτη: κι αν δεν είναι εφικτό να λειτουργήσει ανταγωνιστικά, γιατί δεν εκμεταλλεύεται το υλικό για την εγχώρια αγορά. Η αναπαραγωγή της εκπομπής σε dvd και η διάθεσή τους θα έβρισκαν πολλούς αποδέκτες, αφού είναι σίγουρο ότι έχουμε χάσει πολλά επεισόδια.

Τελικά, με ποιους τρόπους προωθείται η ανάγνωση;

Αλλο καλό βιβλίο, άλλο καλή TV

Tης Mαριαννας Tζιαντζη, Η Καθημερινή, Σάββατο, 25 Oκτωβρίου 2008

Το λογοτεχνικό βιβλίο δεν έχει ανάγκη τα σίριαλ για να καταξιωθεί και να αγαπηθεί. Αλλοι παράγοντες (οικονομικοί, εκπαιδευτικοί, ευρύτεροι πολιτισμικοί) παίζουν πολύ πιο καθοριστικό ρόλο στη διάδοσή του. Ωστόσο, η τηλεόραση έχει ανάγκη τη λογοτεχνία, όχι για να επιμορφώσει και να εξευγενίσει τους τηλεθεατές, αλλά γιατί το βιβλίο μπορεί να σταθεί η αφορμή για να γραφτούν καλά σενάρια, για να παραχθεί καλή τηλεόραση, όπως συνέβη πέρυσι με το «10» και ελπίζουμε ότι θα επαναληφθεί φέτος με τα «Ματωμένα χώματα».

Αν συγκεντρώναμε και παρακολουθούσαμε όλες τις ελληνικές σειρές, από τον «Χριστό ξανασταυρώνεται» του 1975 μέχρι σήμερα, που έχουν στηριχτεί σε κάποιο μυθιστόρημα, δεν θα μαθαίναμε πολλά για την ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά θα σχηματίζαμε μια αρκετά διαφωτιστική εικόνα για την πορεία της ελληνικής τηλεόρασης, για την τεχνολογική της εξέλιξη στους τομείς της σκηνοθεσίας, της ερμηνείας, της φωτογραφίας, των κοστουμιών και των σκηνικών, της μουσικής, της ίδιας της μυθοπλασίας.

Ας μην περιμένουμε από τα σίριαλ να είναι «πιστά» στο πρωτότυπο. Ο σκηνοθέτης και ο σεναριογράφος μπορούν να αλλάζουν τον τόπο και τον χρόνο, να καταργούν χαρακτήρες του βιβλίου και να εισάγουν άλλους, να συμπυκνώνουν χρονικές περιόδους, να αξιοποιούν το μοντάζ, την αργή κίνηση, το close-up, τη διαιρεμένη οθόνη (split screen) για να δημιουργήσουν ένταση, να προκαλέσουν συγκίνηση και να περιγράψουν σχέσεις και καταστάσεις με διαφορετικούς αλλά όχι λιγότερο εύγλωττους τρόπους από ό, τι ο πεζός λόγος. Κάθε μεταφορά ενός λογοτεχνικού βιβλίου για καλό; Οχι, αφού πολλές τέτοιες απόπειρες απέτυχαν όχι γιατί «πρόδωσαν» το βιβλίο, αλλά γιατί δεν συμμορφώθηκαν με τους κανόνες της τηλεοπτικής αφήγησης ή δεν είχαν τη δύναμη να ορίσουν νέους ή γιατί το ίδιο το βιβλίο δεν μπορούσε να «μεταφραστεί» στη γλώσσα των εικόνων. Ομως, το πεδίο παραμένει ανοιχτό. Η «Λυγερή» και η «Τρισεύγενη» ζουν ανάμεσά μας και θα μπορούσαν να αποκτήσουν σύγχρονη τηλεοπτική λαλιά αρκεί κανείς να έχει μάτια να τις δει και δύναμη να τις αλλάξει κρατώντας την ουσία τους και όχι την παλιά μορφή τους.

ΣΤΗ ΜΙΚΡΗ ΜΑΣ ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ...

• Αισθητά βελτιωμένος είναι ο νέος κύκλος της εκπομπής «Βιβλία στο κουτί» (ΕΤ1) που προβάλλεται κάθε Τετάρτη τα μεσάνυχτα, λες και βιβλιόφιλοι είναι μόνον όσοι πάσχουν από αϋπνία. Το βιβλίο στην τηλεόραση είναι είδος σχεδόν εξωτικό και, επομένως, οι λιγοστές σχετικές εκπομπές πρέπει να θεωρούνται πολύτιμες. Μια εκπομπή για το βιβλίο πετυχαίνει όταν καταφέρνει να την αγαπήσουν ακόμα και οι μη συστηματικοί αναγνώστες. Π.χ., την εκπομπή του Ηλία Μαμαλάκη την απολαμβάνουν και άτομα που δεν ξέρουν να τηγανίσουν ένα αβγό - και ούτε πρόκειται να μάθουν. Προκειμένου μια εκπομπή για το βιβλίο να γίνει ελκυστική, δεν αρκεί η λογιοσύνη των συντελεστών της, αλλά χρειάζεται και ένας πειστικός «βιβλιομάγειρας», ικανός να μεταδώσει τον ενθουσιασμό του στον τηλεθεατή. Οι παρουσιαστές της εκπομπής (οι καλλιεργημένοι και έμπειροι δημοσιογράφοι Κατερίνα Σχινά, Βαγγέλης Χατζηβασιλείου και Μανώλης Πιμπλής), όπως και η σκηνοθέτις της, η δίκαια παινεμένη Πένυ Παναγιωτοπούλου, φαίνεται να γνωρίζουν ότι ο τηλεθεατής δεν είναι σαν τον πειθαρχημένο ακροατή που βγαίνει από το σπίτι του και πηγαίνει σε μια αίθουσα για να παρακολουθήσει μια διάλεξη... [Μαριάννα Τζιαντζή, Η Καθημερινή, 23/5/2008]

Θα έλεγα ότι εν πολλοίς συμφωνώ. Ωστόσο, η εκπομπή που παρουσιάζουν «οι καλλιεργημένοι και έμπειροι δημοσιογράφοι» δεν απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Κι αυτό αποδεικνύεται ίσως από τα νούμερα τηλεθέασης. Αν είχε τηλεθέαση η εκπομπή θα την έβαζαν σε ώρα που όλη η οικογένεια είναι στημένη μπροστά στο μαγικό κουτί. Η τηλεόραση είναι, όπως γνωρίζουν, «μέσο μαζικής επικοινωνίας». Συνεπώς δεν ισχύουν οι προδιαγραφές που βάζουν για την οργάνωση της εκπομπής και οι οποίες (προδιαγραφές) είναι ίδιες μ' εκείνες που «βολεύουν» την οργάνωση ενός εντύπου ή σελίδων μιας εφημερίδας.

Το βιβλίο στην τηλεόραση είναι είδος κατατρεγμένο! Αυτοί που αγαπούν το βιβλίο και ενδιαφέρονται να μάθουν γι' αυτό, δεν περιμένουν την τηλεόραση να τους ικανοποιήσει τις επιθυμίες τους. Οι μεγάλες εφημερίδες και τα καθ' ύλην αρμόδια περιοδικά (λογοτεχνικά κ.ά.) ενημερώνουν σε μεγάλο βαθμό. Μια εκπομπή για το βιβλίο στην τηλεόραση πρέπει να κάνει προσπάθειες να κλείσει το χάσμα και όχι να το μεγαλώσει μεταξύ του βιβλίου και του κοινού. Και αναφέρομαι στο ανυποψίαστο κοινό και όχι στο υποψιασμένο το οποίο παρακολουθεί τα σχετικά με τα ΓΡΑΜΜΑΤΑ από τις πολιτιστικές σελίδες της εφημερίδας που αγοράζει ή από το περιοδικό το οποίο ενδεχομένως αγοράζει σε τακτά διαστήματα (Η Λέξη, Το Δέντρο, Διαβάζω, Εντευκτήριο κ.ά.).

Μπορούν οι υπεύθυνοι της εκπομπής να αποδείξουν ότι πολλαπλασίασαν το βιβλιόφιλο κοινό; Η εκπομπή λειτουργεί ως ένα «πολιτιστικό» άλλοθι για τη διεύθυνση της ΕΡΤ. Δηλαδή, έχει εκπομπή ΚΑΙ για το βιβλίο! Οι συντελεστές της εκπομπής που αναφέρει η Μ. Τζιαντζή είναι αξιόλογοι και ως άνθρωποι και ως επαγγελματίες - δεν ξέρω όμως αν είναι «επαγγελματίες» της τηλεόρασης. Και να πάω σ' ένα άλλο ζήτημα που έχει μια κάποια σημασία: Ποιος είναι ο στόχος της εκπομπής; Κάνω το ερώτημα διότι δεν έτυχε ν' ακούσω ή να διαβάσω.

Κάποτε έκανα μια καθημερινή «εκπομπή» τριών λεπτών περίπου στην ΕΡΤ, με τον τίτλο «ΜΕ ΤΗ ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ». Έβγαινε ο συγγραφέας και μιλούσε ο ίδιος για το βιβλίο του. Δείχναμε το πρόσωπό του και το εξώφυλλο του βιβλίου του. Πέρασαν από την «εκπομπή» αυτή δεκάδες συγγραφείς. Θεωρούσα ότι τουλάχιστον στο κρατικό «μέσο», όλοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης κι επιπλέον όλοι όσοι προχωρούν στο εγχείρημα της έκδοσης ενός βιβλίου ή τουλάχιστον οι περισότεροι, αξίζουν την προβολή.

Τα κριτήρια της ποιότητας ενός έργου δεν είναι ίδια για όλους. Με ποια λογική θα δεχτώ ότι, λόγου χάρη, το μυθιστόρημα του Κούρτοβικ είναι αξιοπρόσεκτο και το δικό μου δεν είναι ούτε για... ξεφύλλισμα; Ο Κούρτοβικ (εκτιμώ τη δουλειά του και δεν έχω κάτι προσωπικό) είναι εξαιρετικός κριτικός. Αυτό φτάνει κι εκεί, άλλωστε, δείχνει να έχει επίδοση, αν και πολλές φορές έχουμε διαφορετική άποψη. Θέλω να πω ότι δεν μπορεί και στην τηλεόραση να ανακυκλώνεται η ίδια νοοτροπία που τη βρίσκουμε διάχυτη στις εφημερίδες...

Θα ήθελα πράγματι να ήξερα τα στοιχεία ενός απολογισμού της συγκεκριμένης εκπομπής («Βιβλία στο κουτί»). Πόσοι συγγραφείς έχουν μιλήσει, μεταφραστές, εκδότες κ.λπ. Και το λέω αυτό διότι έκανα μια λογοτεχνική απόπειρα και κατάλαβα ότι είμαι περιορισμένος πλέον στις καταδικασμένες περιπτώσεις των ελληνικών γραμμάτων. Άλλο τι σκέφτομαι εγώ για τον εαυτό μου ή πώς βλέπω το επίπεδο της νεοελληνικής λογοτεχνίας... Βεβαίως ποτέ δεν θα δεχόμουν ότι είμαι ένας άσημος συγγραφίσκος που αγωνιά να δει τ΄όνομά του να φιγουράρει σε λίστες και στις σελίδες όπου οι κριτικοί παρουσιάζουν εκείνα που θα βάλουν σε λίστες! Έλεγε ο Ρίλκε ότι «ένα έργο είναι ωραίο όταν έχει γεννηθεί από μια ανάγκη»!

Πάντως έχω αρχίσει να πιστεύω ακράδαντα ότι ο χώρος της λογοτεχνίας μας είναι περικυκλωμένος από την ασυδοσία των "χαρισματικών" και ορισμένων ελαφροσυνείδητων κριτικών, οι οποίοι δίχως ενδοιασμούς αναγορεύουν κάποιους σε θαυματοποιούς και άλλους σε καταστροφείς...

Θα επανέλθω