Ορχάν Παμούκ, Τόμας Πίντσον και κομαντάντε Μάρκος

• Η ΑΥΓΗ: 23/01/2011

Τις τελευταίες δεκαετίες, τόσα και τόσα έργα θεωρίας της λογοτεχνίας επιμένουν να μας μιλούν για τον «θάνατο του συγγραφέα». Δηλαδή, επιμένουν να διερευνούν τη λογοτεχνική συνθήκη, αποδομώντας έωλες βεβαιότητες για τον «οδηγητικό» ρόλο τού «αθάνατου» συγγραφέα. Δεν τον αντιμετωπίζουν πια ως δημιουργό ενός έργου εκ του μηδενός, κατ' εικόνα και ομοίωση του υπερφυσικού Δημιουργού, αλλά τον εντάσσουν σ' ένα ατελείωτο πλέγμα επιρροών, επιδράσεων, διακειμενικών εξαρτήσεων, ιστορικών και πολιτισμικών μορφοποιήσεων, δηλαδή μέσα στη διαδρομή της τέχνης, μέσα στην ίδια τη ζωή.

Ζει ο συγγραφέας; Ζει ο αρχηγός; Ζει και βασιλεύει ο συγγραφέας, μας λέει ο Ορχάν Παμούκ, «πέθανε» μας λέει ο Τόμας Πίντσον, «πέθανε» και ο πολιτικός αρχηγός προσθέτει ο κομαντάντε Μάρκος...

Επιπλέον, τόσοι και τόσοι θεωρητικοί επιμένουν να εξετάζουν τη λογοτεχνική συνθήκη, ώστε να προσδιορίσουν τις κοσμοϊστορικές αλλαγές που έχουν συμβεί τις τελευταίες δεκαετίες στη σχέση του αναγνώστη με το λογοτεχνικό κείμενο. Γιατί τώρα πια ο αναγνώστης δεν μετέχει στην αναγνωστική συνθήκη όπως παλιά: π.χ., η φαντασία του μαθητή δεν ασκείται και δεν εκπαιδεύεται στη δημιουργία αφηγηματικών εικόνων μέσα στο σύμπαν ενός διηγήματος ή ενός μυθιστορήματος, αφού καθημερινά ζει μέσα σε έναν αφόρητο καταιγισμό ηλεκτρονικών εικόνων.

Τέλος, όλοι μας έχουμε ήδη την εμπειρία της αλλαγής της σχέσης του αναγνώστη με τον ίδιο τον συγγραφέα. Γιατί τώρα ο αναγνώστης δεν «φαντάζεται» τον συγγραφέα, δηλαδή δεν φτιάχνει ένα κάποιο προφίλ του, ένα κάποιο στίγμα του, μέσα από τα βιβλία του, άντε και με την επικουρία κάποιας φωτογραφίας, αν υπάρχει, ή έστω ενός πίνακα που τον περιγράφει, αλλά είναι πλέον θεατής, «γνωρίζει» τον συγγραφέα μέσω της «ζώσας» επαφής μαζί του, δηλαδή μέσω της επαφής με μια θλιβερή περσόνα του, είτε αυτή περιφέρεται στο facebook είτε σε εκδηλώσεις αυτοπαρουσίασης.

Όμως, τι κι αν όλα αυτά συμβαίνουν; Δεν τρέχει τίποτα. Έτσι απεφάνθη, σύμφωνα με το πολιτιστικό ρεπορτάζ, ο Νομπελίστας Ορχάν Παμούκ: «Ο ρόλος του συγγραφέα δεν έχει αλλάξει. Νιώθω πως κάνω ό,τι έκανε ο Ντίκενς∙ μιλάω για τις ζωές των ανθρώπων και πειραματιζόμενος με αυτό ψυχαγωγώ τους αναγνώστες μου».

Η ομολογία αυτή έλαβε χώρα στο κατάμεστο Μέγαρο Μουσικής, ενώπιον 1500 θεατών, με οικοδεσπότη τον πρόεδρο του ΕΚΕΒΙ (και «εκδότη» των βιβλίων του Παμούκ). Έλαβε χώρα λοιπόν υπό τους κοσμικότερους οιωνούς, στον κατάλληλο χώρο, με τον αναγνώστη να μη συμμετέχει πλέον στην αναγνωστική-λογοτεχνική συνθήκη, ολοκληρώνοντάς την, αλλά να είναι απλώς το «κοινό», εμπρός στο οποίο ο συγγραφέας αυτοπαρουσιάζεται και το ψυχαγωγεί (ο Παμούκ ήταν «απολαυστικός και οικείος», σημειώνει το ρεπορτάζ). Εκεί, επιπλέον, ο συγγραφέας αποφαίνεται, δίνοντας υπόσταση και νόημα σε αυτή τη συνεύρεση, εμπεδώνοντας αυτή τη συνθήκη, δηλαδή τη σχέση εξουσίας που συνεπάγεται. Μια σχέση εξουσίας του συγγραφέα-ταγού με το κοινό του, η οποία, ναι, όντως, είναι τόσο παλιά, μπαγιάτικη, κρατάει τουλάχιστον από τον 19^ο αιώνα, αλλά ανανεώνεται συνεχώς, ώστε να ενσωματώνει και να διαχειρίζεται τα εκάστοτε κυρίαρχα στερεότυπα, τις τρέχουσες ανάγκες. Μόνο με αυτή την έννοια λοιπόν ο συγγραφέας «ζει», απτόητος και αειθαλής...

Ως ήταν φυσικό, στην εν λόγω συνεύρεση του Τούρκου Νομπελίστα με το αθηναϊκό κοινό, ο συγγραφέας δεν μίλησε για το τι κομίζει εις την τέχνη, δηλαδή για τα αισθητικά του αιτούμενα. Δεν μίλησε για τον μεταλλασσόμενο κοινωνικό ρόλο της τέχνης την οποία θεραπεύει (τι άλλο να πει, αφού αυτός και τα βιβλία του απλώς «ψυχαγωγούν» τους αναγνώστες). Δεν μίλησε για τον κοινωνικό ρόλο ενός «διάσημου συγγραφέα» (αφού αν δεν είσαι «διάσημος» δεν υπάρχεις), ο οποίος σήμερα, αναιρώντας όλη τη διαδρομή της νεωτερικότητας, επιστρέφει στα παλιά, στα πολύ παλιά, όχι βέβαια στα παλάτια αλλά στα ιδρύματα, επιστρέφει για να καταλήξει γελωτοποιός, όχι φυσικά του βασιλιά, αφού με αυτόν τελειώσαμε, αλλά του φιλοθεάμονος κοινού. Ο Ορχάν Παμούκ ξέρει να υπάρχει μέσα σε αυτή τη συνθήκη, ξέρει να τη διαχειρίζεται, και ήδη το έχει κάνει με επιδεξιότητα στα βιβλία του, παριστάνοντας τον ανυποψίαστο (αλλά πάντως «ενημερωμένο», αφού «πειραματίζεται»).

Αυτός ο συγγραφέας λοιπόν ζει και βασιλεύει, και θα συνεχίσει, ερήμην όμως της τέχνης την οποία υποτίθεται πως «υπηρετεί», ερήμην και της θεωρίας της. Γιατί τη σύγχρονη λογοτεχνία, καθώς και τη συνθήκη μέσα στην οποία αυτή η λογοτεχνία συνεχίζει να επιβιώνει και να εξελίσσεται, ως τέχνη και όχι ως καταναλωτικό σκηνικό, δεν θα τα συναντήσει κανείς στα βιβλία του Παμούκ και σε παρόμοιες εκδηλώσεις. Όμως αυτή η λογοτεχνία υπάρχει, και κανείς δεν δικαιούται να την αγνοεί. Βρίσκεται, από κάθε άποψη, στον αντίποδα της λογοτεχνίας του Παμούκ και των εκδηλώσεων του Μεγάρου, είναι δε ουσιωδώς ανατρεπτική.

Μία από τις εμβληματικές της μορφές, στην εποχή μας, είναι ο συγγραφέας Τόμας Πίντσον (Το τελευταίο του μεταφρασμένο βιβλίο, Ενάντια στη μέρα, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη). Κανείς δεν ξέρει πού ακριβώς ζει ο Πίντσον (πιθανώς στο Μεξικό, ίσως στην Καλιφόρνια, μάλλον στη Νέα Υόρκη...), πώς είναι (μια δυο θολές, νεανικές φωτογραφίες του υπάρχουν μόνο), δεν δίνει συνεντεύξεις, πόσο μάλλον διαλέξεις σε Μέγαρα, δεν υπάρχει παρά μόνο μέσα από τα βιβλία του. Αλλά και σ' αυτά «δεν υπάρχει» ως συγγραφέας, αφού στη λογοτεχνία του Πίντσον ο συγγραφέας υποχωρεί, δίνοντας χώρο στον αναγνώστη, παρέχοντάς του τρόπους να μετάσχει στη δίνη της ιστορίας, μέσα από τα κενά και τα χάσματα, μέσα από την απουσία «ολοκληρωμένης αφήγησης» και «ολοκληρωμένων χαρακτήρων», μέσα από την απουσία ό,τι άλλου αποτελούσε κάποτε τη λογοτεχνία που βαυκαλιζόταν για την αυτάρκειά της, που έφτιαχνε ένα απόλυτα δομημένο, αρραγές σύμπαν, που διαμόρφωνε τέλειους ήρωες-πρότυπα, προς μίμηση ή προς αποφυγή, που εμπέδωνε την ανάλογη πειθαρχία. Ο Πίντσον δεν αφηγείται «επαρκώς» την ιστορία, δεν σου δίνει μια έτοιμη εικόνα του κόσμου και της ζωής, δεν σέβεται τη χρονικότητά τους, αλλά ανασύρει, φωτίζει, ανασυγκροτεί και προβάλλει άπειρες και αντιφατικές ψηφίδες, δίνοντάς σου τη δυνατότητα να μπεις στην επικράτεια της πραγματικότητας, να οριστείς μέσα σε αυτήν, ως υποκείμενο και όχι ως οπαδός. Αυτό υπηρετεί η ανοικτή μορφή των βιβλίων του, αυτή τη μορφή μας προσφέρει ως αισθητική πρόταση, δηλαδή έναν τρόπο για να δούμε τον κόσμο και τη ζωή, έναν τρόπο που υπονομεύει τις σχέσεις εξουσίας που επί αιώνες αναπαράγει και εμπεδώνει η κλασική αφήγηση, ακόμα κι όταν υπερασπίζεται τις πιο ανατρεπτικές ιδέες.

Ναι, αλλά εδώ ένας καλοπροαίρετος αναγνώστης θα αναρωτηθεί: λογοτεχνία δεν κάνουν σήμερα, τόσο ο Παμούκ όσο και ο Πίντσον; Συγγραφείς δεν είναι και οι δύο; Μήπως ο τρόπος που τους αντιπαραθέτω, και μάλιστα με τον πλέον απόλυτο τρόπο, είναι αυθαίρετος; Άλλωστε, η Βικιπαίδεια τους χαρακτηρίζει, και τους δύο, ως «μεταμοντέρνους» συγγραφείς. Πώς διατείνομαι ότι βρίσκονται στον αντίποδα;

Το ερώτημα είναι της ίδιας τάξης με μια σειρά από άλλα ερωτήματα: κομμουνιστική δεν είναι η κινέζικη κοινωνία, όπως πρωτόγονα κομμουνιστικό δεν είναι το εγχείρημα των Ζαπατίστας στην επαρχία Τσιάπας; Σοσιαλιστική κυβέρνηση δεν έχουμε στην Ελλάδα, και μάλιστα κυβέρνηση αντιεξουσιαστών, σύμφωνα με δήλωση του επικεφαλής της, άρα και οι υπουργοί δεν θα πρέπει να είναι κάτι σαν τους αντιεξουσιαστές των Εξαρχείων; Αυτή είναι μια προφανής, αλλά και πολύ ισχυρή απάντηση στο ερώτημα. Μια απάντηση που τη δίνει και την επικυρώνει η μαζική συναίνεση ενός δισεκατομμυρίου Κινέζων προς το καθεστώς τους, τη δίνει η αδιαφορία της «πολιτισμένης» μεξικάνικης κοινωνίας για όσα «πρωτόγονα» συμβαίνουν στην επαρχία των Τσιάπας, τη δίνει η ψήφος εμπιστοσύνης υπέρ των αντιεξουσιαστών-σοσιαλιστών πριν από λίγο καιρό στις δημοτικές εκλογές, τη δίνει η μαζική προσέλευση στο Μέγαρο Μουσικής προχθές. Όπως έχει γράψει ο Πίτσον, «αν σε καταφέρουν να κάνεις λάθος ερωτήσεις, δεν χρειάζεται να ανησυχούν για τις απαντήσεις»...

Όποιος λοιπόν θέλει, και αντέχει, βολεύεται με αυτή την απάντηση, διαβάζει Παμούκ και απολαμβάνει τον «ζώντα» συγγραφέα live στο Μέγαρο. Όποιος δεν θέλει, ή δεν αντέχει, μάλλον θα δυσκολευτεί. Γιατί η μέθεξη της τέχνης είναι δύσκολο, κοπιαστικό και επικίνδυνο πράγμα - όσο και η ιδιότητα του πολίτη, όσο και η υπόθεση της αριστεράς, όσο εν γένει η υπόθεση της χειραφέτησης, σε όλες τις πτυχές της ζωής.

Η μέθεξη της τέχνης είναι τόσο δύσκολο πράγμα, όσο και η εξαντλητική διερεύνηση των σχέσεων εξουσίας σε μια μεξικάνικη επαρχία, οι απολύτως σύγχρονες απαντήσεις που επιχειρήθηκαν να δοθούν, σε όλες τις πτυχές της έννοιας της πολιτικής και της χειραφέτησης, από τους Ζαπατίστας και τον κομαντάντε Μάρκος, ο οποίος, τόσα χρόνια τώρα, επιμένει να μην προβάλλει το πρόσωπό του, όπως ακριβώς και ο Πίντσον, απλούστατα γιατί και ο πολιτικός αρχηγός, ιδιαίτερα ο λατινοαμερικάνος βολονταριστής ήρωας, που στη συνέχεια έγινε κονκάρδα και κάθε λογής καταναλωτικό προϊόν ή χολιγουντιανό είδωλο, «έχει πεθάνει», μαζί με τον συγγραφέα...

Η συνέπεια του Τόμας Πίντσον

• ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΑΡΑΓΚΟΥ*Η ΑΥΓΗ: 23/01/2011

Υπάρχουν δημιουργοί που αποπειρώνται στο έργο τους να περιλάβουν ολόκληρο τον κόσμο, να κατασκευάσουν όχι τόσο έναν καθρέφτη της πραγματικότητας, όσο ένα αυτοτελές, ταυτόχρονα όμως ελεγχόμενο σύμπαν, που να μπορεί να παραπέμπει στις εμπειρίες μας και, συνάμα, να παράγει νέες. Υπάρχουν και άλλοι, που δεν επιδιώκουν να «στήσουν» ένα μικρό σύμπαν, όσο να κατανοήσουν μικρές πτυχές της ανθρώπινης φύσης, οι οποίες, με την κατάλληλη επεξεργασία, μπορούν να αναχθούν στο γενικό.

Είναι δύσκολο να ενταχθεί ο Thomas Pynchon σε μία από τις δύο κατηγορίες, των οποίων τα όρια είναι ούτως ή άλλως συγκεχυμένα, και απομένει στην κρίση του αναγνώστη να τις διακρίνει κατά την ανάγνωση ενός έργου. Αν κοιτάξουμε την έκταση που καταλαμβάνουν τα μυθιστορήματα του αμερικανού συγγραφέα μέσα στο χρόνο, θα συμπεράνουμε ότι ο Pynchon έχει πλάσει έναν σύμπαν που περιλαμβάνει μια εναλλακτική εκδοχή του 20ού αιώνα, με σημαντικές προσθήκες από τον 19ο και τον 18ο. Αν εξετάσουμε, όμως, τις εμμονές του (όχι τα θέματά του, καθώς αυτά είναι ο ορισμός του κυκεώνα), θα δούμε ότι εντοπίζονται σχετικά εύκολα, γιατί διατρέχουν όλα τα μυθιστορήματά του. Οι σχολιαστές του δαιδαλώδους έργου του μελέτησαν αυτές τις εμμονές ήδη από την εποχή του Ουράνιου Τόξου της Βαρύτητας που του εξασφάλισε μια σημαντική θέση ανάμεσα στους πεζογράφους του μεταμοντερνισμού.

Το παράδοξο είναι ότι αν επικεντρωθούμε στον αιώνα που πέρασε θα διαπιστώσουμε ότι ο Pynchon έχει κατορθώσει ο ίδιος να πείσει το κοινό του για την εικόνα που αναδύεται από τη γραφή του, χρησιμοποιώντας αυτές ακριβώς τις εμμονές, όπως η επίδραση της ποπ κουλτούρας, οι απεριόριστες δυνατότητες της επιστήμης και της τεχνολογίας και η αέναη μάχη ανάμεσα στον εξουσιαστή και τον εξουσιαζόμενο. Ό,τι αποτέλεσε ο Thomas Mann για το μοντερνισμό, με την επιμονή του στην υψηλή τέχνη και την αντιπαλότητά της προς τη ζωή, τον ίδιο ρόλο έχει αναλάβει ο Pynchon, στο μεταμοντέρνο πεδίο, όπου οι διαχωρισμοί μεταξύ υψηλής και λαϊκής κουλτούρας εξαφανίζονται υπό την πίεση της εμπορευματοποίησης, όπως θα έλεγε ο Fredric Jameson.

Η συνέπεια του Pynchon ως προς την αφηγηματική μετουσίωση των εμμονών του καθίσταται εντυπωσιακή, αν σκεφτούμε ότι διαρκεί πενήντα ολόκληρα χρόνια, από τη συγγραφή του V. έως την έκδοση του τελευταίου έργου του, το Inherent Vice, ενός από τα λίγα βιβλία σοβαρής λογοτεχνίας (για την οποία στην Αμερική υπάρχει ξεχωριστή κατηγορία) που πρώτευσε σε λίστες ευπώλητων μυθιστορημάτων, αν και η υποδοχή του από την κριτική υπήρξε διχασμένη. Το ίδιο συνέβη και με τον συρμό της διαδικτυακής γνώμης, η οποία καταγράφει (συνήθως ανώνυμα ή ψευδώνυμα), τις αντιδράσεις του αναγνωστικού κοινού. Το κάθε ένα από τα μυθιστορήματα του Pynchon, αν σταθούμε σε αυτά που εκτυλίσσονται στον 20ό αιώνα, κατορθώνει και συμπληρώνει ένα μικρό κομμάτι του παζλ, και όλα μαζί δίνουν μια συνολική εικόνα για την πορεία της ανθρωπότητας μέσα σε αυτά τα εκατό χρόνια.

Αν πάρουμε το παράδειγμα των επιστημονικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων, θα έρθουμε αντιμέτωποι με ένα συγγραφέα, ο οποίος συνδυάζει την οξυδέρκεια στη διάγνωση των καταστάσεων του παρελθόντος, αλλά και τη διορατικότητα σε σχέση με αυτό που πρόκειται να έρθει στο μέλλον. Το μήνυμα του Pynchon είναι σχετικά απλό: η τεχνική πρόοδος έχει πάρει τη θέση της μαγείας και ικανοποιεί την ανάγκη των ανθρώπων για το θαυμαστό, μόνο που στην πορεία αυτό το «χάρισμα» ανακαλύπτεται από τα κέντρα εξουσίας και τίθεται στην υπηρεσία της χειραγώγησης των ατόμων. Ο Pynchon αποκαλύπτει αυτή την πραγματικότητα σταδιακά, καθώς τα έργα του προχωρούν προς τη σύγχρονη εποχή. Η ματιά του είναι στραμμένη πάντα σε εκείνα που τα μάτια των άλλων δεν βλέπουν, γιατί δρουν υπόγεια: ο αθώος και γεμάτος τεχνολογικά θαύματα κόσμος του Ενάντια στη Μέρα, όπου ο καπιταλισμός προσπαθεί να ανακαλύψει τον τρόπο να τα εκμεταλλευθεί, η παράνοια της εμπόλεμης Ευρώπης στο Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας, με την τεχνολογία και την πληροφορία να αποτελούν όχι μόνο τις πραγματικές αιτίες του πολέμου, αλλά και το πεδίο μάχης για τα κράτη και τις πολυεθνικές, η περιπλάνηση στον ψεύτικο κόσμο των φαντασιώσεων της σύγχρονης Αμερικής, όπως καταγράφεται στο Inherent Vice και το Vineland, όπου οι άνθρωποι βρίσκονται παγιδευμένοι σε έναν κόσμο ελεγχόμενο από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο γίνεται φανερή η συνέπεια του Pynchon. Τα μυθιστορήματά του καλύπτουν ολόκληρο τον εικοστό αιώνα, περνώντας από τη μία περίοδο στην άλλη, πηγαίνοντας προς το μακρινό ή το κοντινό παρελθόν, τηρώντας όμως για κάθε εποχή την ίδια γραμμή στη λογοτεχνική του επινοηματικότητα. Οι ίδιες έννοιες που κυκλοφορούν στο Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας πριν από σαράντα χρόνια συνεχίζουν να περιφέρονται και στο Ενάντια στη Μέρα, που εκδόθηκε το 2006. Βέβαια τώρα τα αφηγηματικά συστατικά είναι έτσι διαμορφωμένα, ώστε να ταιριάζουν στις ανάγκες του καινούργιου έργου.

Ο Pynchon θεωρεί ότι η ανθρώπινη φύση μετασχηματίζεται από τις αλλαγές που επιβάλλονται σε αυτήν εξαιτίας της επιστημοτεχνικής προόδου. Η εκτεταμένη έρευνα για κάθε μικρή λεπτομέρεια που θα εισχωρήσει στις σελίδες των κειμένων του (λαμπρό παράδειγμα τα ζαχαρωτά που ήταν διαθέσιμα στο, βομβαρδισμένο από τους Ναζί και τους υπερηχητικούς πυραύλους τους, Λονδίνο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου) αναδεικνύεται περισσότερο όταν εξιχνιάζει το παρελθόν. Η αντίδρασή του, όμως, για τις συνέπειες των «μυστικών» που κυριαρχούν σε μια εποχή, τον κάνουν να μοιάζει με προφήτη χωρίς θεό· οι προβλέψεις του για την επίδραση των ηλεκτρονικών υπολογιστών, που εμφανίζονται ήδη στη Συλλογή των 49 στο Σφυρί αλλά αναλύονται εκτενέστερα στο Vineland, δεν απέχουν πολύ από τη σημερινή πραγματικότητα. Η μόνη διαφορά είναι ότι η τώρα κοινωνία είναι ακόμη αισιόδοξη για την απεριόριστη ελευθερία του Διαδικτύου, ενώ ο ίδιος έβλεπε σε αυτή ένα μέλλον γεμάτο οργουελικούς εφιάλτες...

Είναι αλήθεια ότι ο Pynchon, ενώ αισθάνεται πιο άνετα να κινείται αφηγηματικά στη σύγχρονη εποχή (μια περίοδο που περιλαμβάνει εκατό περίπου χρόνια), βλέπει στην ανθρώπινη ιστορία μια συνέχεια και διαπιστώνει ότι κάθε περίοδος ακολουθεί την ίδια κυκλική πορεία με όλες τις άλλες. Ό,τι είναι η επιστήμη και η τεχνολογία για τον εικοστό αιώνα, υπήρξε και η εποχή του ορθού λόγου για τον 18ο αιώνα στο Mason & Dixon, όσο κι αν ακούγεται παράδοξο να αποδίδουμε μαγικές ιδιότητες σε μια περίοδο που αντιστάθηκε στην υπερφυσική ερμηνεία του κόσμου. Ο Pynchon, όμως, όπως και ο Arthur C. Clarke, ψάχνει για κάτι που να μοιάζει μαγικό, όχι να είναι. Ο συγγραφέας καλεί τον αναγνώστη να αναστείλει τη δυσπιστία του και να απολαύσει το θαυμαστό κόσμο της λογοτεχνίας, προτού προσπαθήσει να ανακαλύψει αλήθειες για την ανθρώπινη φύση, οι οποίες θα προκύψουν ως εμπειρίες της ανάγνωσης.

*Ο Γιώργος Μαραγκός είναι υποψήφιος διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου,

Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού

Τόμας Πίντσον: Ο μύθος του αόρατου συγγραφέα

Τόμας Πίντσον: κάθε βιβλίο του είναι γεγονός αλλά, αν και 70 χρόνων πια, υπάρχει μόνο μια εφηβική φωτογραφία του

Σημεία αναφοράς. Της ΒΙΚΗΣ ΤΣΙΩΡΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 24/09/2008

Κάθε νέο βιβλίο του Τόμας Πίντσον, του «αόρατου» Αμερικανού συγγραφέα, αποτελεί από μόνο του ένα γεγονός, λογοτεχνικό αλλά όχι μόνο. Το τελευταίο του βιβλίο «Against the Day», που έγραψε το 2006 και μεταφράστηκε αυτό τον μήνα στα γαλλικά, επανέφερε στην επικαιρότητα τον μύθο αυτού του ιδιόρρυθμου συγγραφέα, ο οποίος τα τελευταία πενήντα χρόνια έχει δώσει μόνο έξι μυθιστορήματα, αλλά καθόλου αμελητέα!

Μυθιστορήματα-ποταμοί, επικά, περίεργα και ανατρεπτικά. Στα ελληνικά έχουν μεταφραστεί τα πέντε από αυτά: τα τέσσερα από τις εκδόσεις «Χατζηνικολή»: «Μέισον και Ντίξον», «Βραδείας καύσεως», «Το Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας», «Βάινλαντ»· το πέμπτο: «Η συλλογή των 49 στο σφυρί» από τις εκδόσεις «Υψιλον».

Ποιος είναι ο Πίντσον; Ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε και μέχρις στιγμής κανείς βιογράφος του δεν έχει αναλάβει την πρωτοβουλία να μας ενημερώσει.

Αλλά ούτε και ο ίδιος βοηθάει. Αποφεύγει κάθε επαφή με τον Τύπο και κάνει μηνύσεις σε όποιον τολμήσει να τον πλησιάσει με μια φωτογραφική μηχανή ή κάμερα.

Γνωρίζουμε πως γεννήθηκε το 1937 στο Glen Cove του Long Island και μόνο μια φωτογραφία του από την εφηβική του ηλικία έχει δημοσιευτεί. Μία εμφάνισή του στην τηλεοπτική σειρά Simsons, με το πρόσωπο σκεπασμένο με σακούλα, δεν είναι αρκετή για να σχηματίσουμε μια γνώμη για το πώς είναι αυτός ο μυστηριώδης 70χρονος, σήμερα, συγγραφέας. Οι φήμες δίνουν και παίρνουν: Μήπως άραγε δεν είναι άλλος από τον μεγάλο Αμερικανό και ακριβοθώρητο επίσης συγγραφέα Σάλινγκερ ή μήπως να είναι προϊόν κάποιας συλλογικής συγγραφικής ομάδας;

Ορισμένοι συγγραφείς, όπως παλαιότερα ο Μπέκετ ή ο Σιοράν επιλέγουν να ζήσουν στη σιωπή ή εξαφανίζονται όπως ο Πίντσον, ο πάπας -όπως τον ονομάζουν- της μεταμοντέρνας αμερικανικής λογοτεχνίας.

Ο μύθος για το πρόσωπο του επιβεβαιώνεται και από τον αριθμό των σελίδων που πλημμυρίζουν το Ιντερνετ σχετικά με το πρόσωπο και το έργο του.

Ένας τόμος με κείμενα μεγάλων συγγραφέων, με τίτλο «Απέναντι στον Πίντσον», μεταξύ των οποίων οι Ντε Λίλο, Ελφρίντε Γέλινεκ , Πιερ-Ιβ Πετιγιόν, ο μεταφραστής του στα γαλλικά Κλάρο και ο σκιτσογράφος και κομίστας Ζακ Σμιθ -ο οποίος φιλοτέχνησε τις σελίδες του «Ουράνιου Τόξου της Βαρύτητας», σε ένα καταπληκτικό άλμπουμ- προσπαθεί να δώσει υπόσταση στον συγγραφέα.

Η Γέλινεκ, μεταφράστρια του Πίντσον στα γερμανικά, γράφει γι' αυτόν: «Λίγοι συγγραφείς είναι εκείνοι που τα κείμενά τους μπορούν να δημοσιευθούν το ίδιο άνετα στο "Scientific American", όσο και στο "New Yorker".

Ορισμένα δοκίμια για τον Πίντσον διαβάζονται σαν επιστημονικές εργασίες πάνω στα μαθηματικά και ίσως να είναι -καθώς ο Πίντσον παίρνει τις μεταφορές του από την κλασική φυσική και τη χημεία όπως άλλοι συγγραφείς δανείζονται από την κλασική μυθολογία».

Τα αγαπημένα θέματά του είναι η παρακμή, η παράνοια, η εντροπία, ο ρατσισμός, η αποικιοκρατία, η απάτη της τεχνικής (ο Πίντσον άρχισε την επαγγελματική του καριέρα ως μηχανικός στην εταιρεία Μπόινγκ), οι δολοπλοκίες, οι σκοτεινές δυνάμεις, δηλαδή όλα αυτά στα οποία ο Πίντσον οφείλει τον χαρακτηρισμό του «παρανοϊκού συγγραφέα».

Αυτές ακριβώς τις έννοιες συναντάμε στο «Against the Day», είναι δύσκολο όμως να συνοψίσει κανείς τις 1.200 σελίδες:

Ένας από τους άξονες του μυθιστορήματος είναι η ζωή του Webb, ενός αναρχικού μεταλλωρύχου, που δολοφονήθηκε από πληρωμένους φονιάδες για λογαριασμό ενός πάμπλουτου ανθρώπου, του Vibe.

Στοιχειωμένα από τον θάνατο του πατέρα τους, τα παιδιά του Webb ορκίζονται να πάρουν το αίμα του πίσω. Αρχίζει έτσι ένα ιλιγγιώδες ταξίδι με τη μορφή ψευτορομάντζου (που όμως δεν είναι) περιπετειών, το οποίο οδηγεί τον αναγνώστη από το Κολοράντο στη Βενετία, από το Σικάγο στην Αγγλία περνώντας από το Μεξικό: ένα αφήγημα ανά τον πλανήτη όπου συναντάμε συνδικαλιστές σε αγώνες με το μεγάλο κεφάλαιο, νεαρούς αστροναύτες που λες και έχουν βγει από σελίδες διηγημάτων του Ιουλίου Βερν, καουμπόηδες και χιλιάδες άλλα καταπληκτικά πρόσωπα, μεταξύ των οποίων και σκυλιά που διαβάζουν μυθιστορήματα του Χένρι Τζέιμς....

Μέσα από τις γραμμές περνούν σκέψεις για το χρόνο, την Ιστορία και το φως -πανταχού παρόν στο μυθιστόρημα, (εξ ου και ο τίτλος), μέχρι την τελική πτώση που ανοίγεται στην ουράνια φωτεινότητα και τη συγχώρηση.

Ενας άλλος συντελεστής του έργου «Απέναντι στον Πίντσον», ο Πέρσιβαλ Εβερετ, προειδοποιεί τον αναγνώστη: «Το να διαβάζεις Πίντσον είναι σαν να ασχολείσαι με τη σπηλαιολογία. Μπορεί να χαθείς, να βραχείς, να πρέπει να κρατάς τον δικό σου φακό και να βρεις τη δική σου έξοδο».