Κονωνικές συγκρούσεις και Διαφωτισμός στη Σμύρνη

• Αντιπαραθέσεις των Ελλήνων στα προεπαναστατικά χρόνια

• Του Μιχαλη Mερακλη *, Η Καθημερινή, 04/10/2009
  

Γιωργος Kαραμπελιας, Κοραής και Γρηγόριος ο Ε΄. Κοινωνικές συγκρούσεις και Διαφωτισμός στην προεπαναστατική Σμύρνη (1788-1820). Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2009

Γράφει ο συγγραφέας στην Εισαγωγή του βιβλίου του: «Το δάνειο από τη Γαλλική Επανάσταση σχήμα των ταξικών στρατοπέδων και συμμαχιών, καθώς και ένας δυτικόστροφος «προοδευτισμός», αδυνατούν να ερμηνεύσουν την ελληνική πραγματικότητα. Η αδυναμία τους καταδεικνύεται με ενάργεια μέσα από την αποτυχία τους να ερμηνεύσουν μια σειρά από επεισόδια που σημειώθηκαν στη Σμύρνη από τα μέσα του 18ου αιώνα, το 1761, έως την κορύφωσή τους, το 1819-20, λίγο πριν από την έκρηξη της Επανάστασης.

Η Σμύρνη, και οι αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της ελληνικής κοινότητας, στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, συνιστούν έναν μεγεθυντικό φακό για τον προεπαναστατικό ελληνισμό, ιδιαίτερα δε για την υφή του Ελληνικού Διαφωτισμού και τις σχέσεις του με τις ανώτερες τάξεις, την Εκκλησία και τα λαϊκά στρώματα. Εξ άλλου σε αυτές αναμείχθηκε και ο καταγόμενος από τη Σμύρνη Κοραής, και ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, δηλαδή οι δύο εμβληματικότερες μορφές του διπόλου, Εκκλησία και Διαφωτισμός, της προεπαναστατικής Ελλάδας».

Ο γαλλικός Διαφωτισμός τοποθετείται στον 18ο αιώνα. Αλλά στην (τουρκοκρατούμενη τότε) Ελλάδα μετατίθενται τα ιστορικά του όρια, γενικά, ανάμεσα στο 1750-1850 (είναι η άποψη και του Κ. Θ. Δημαρά) · έτσι εισχωρεί βαθιά και στον 19ο αιώνα, που είναι ο αιώνας του Ρομαντισμού (και του Ρομαντισμού), ώστε ο ελληνικός Διαφωτισμός να συνδυάζει, εκ των πραγμάτων δύο καταρχήν αντίθετα ή και αντιφατικά στοιχεία: Ορθό λόγο και συναίσθημα.

• Ημιαποικιακό κέντρο

Ως ένα ιδιαίτερα αναπτυγμένο αστικό κέντρο η Σμύρνη (τη χαρακτηρίζει ο Καραμπελιάς «επιτομή του μεταπρατισμού» και «μεγάλο ημιαποικιακό κέντρο της Μεσογείου»), με εντυπωσιακή αύξηση του ελληνικού πληθυσμού της (από τις 10.000, το 1717, έφτασε τις 60.000 έναν αιώνα μετά), παρουσιάζει μια έντονη κοινωνική-ταξική διαστρωμάτωση. Η πόλη περιλαμβάνει και έναν σημαντικό αριθμό «διανοουμένων, τόσο παραδοσιακών, ιερέων και ανθρώπων της εκκλησίας, όσο και μοντέρνων - «διαφωτιστών» - ασφαλώς δε δεν λησμονούμε τις διασυνδέσεις (προπάντων της Σμύρνης) με τη Δύση.

Μέσα σε εξήντα χρόνια (από το 1761 έως το 1819) έλαβαν χώρα πέντε μείζονες κοινωνικές ταραχές. Αυτή του 1788, «των όχλων εξεγερθέντων κατά των προυχόντων» είχε ως αφετηρία δυσβάστακτους φόρους, που επέβαλε η τουρκική κυβέρνηση για να αντιμετωπίσει τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1787. Οι «εσναφλήδες» (οι συντεχνίες) έχοντας μαζί τους τα λαϊκά στρώματα, απαιτούν λογοδοσία από τους άρχοντες για την οικονομική διαχείριση και νέα διοίκηση, με δική τους συμμετοχή.

Ανάλογο χαρακτήρα έλαβε και η σύγκρουση των χρόνων 1809-1810, εξ αφορμής της ίδρυσης στη Σμύρνη ενός νέου σχολείου, του κοινοτικού «Φιλολογικού Γυμνασίου», προς την οποία θα αντιταχθεί σφόδρα η «Ευαγγελική Σχολή». Ο Καραμπελιάς υποστηρίζει με πειθώ πάλι, πως δεν ήσαν οι (ανύπαρκτες) ιδεολογικές διαφορές αιτία της σύγκρουσης. «Εδώ (…) παρεμβαίνει ένας νέος παράγοντας -η σημασία του οποίου έχει συστηματικά αποσιωπηθεί- ότι δηλαδή η Ευαγγελική Σχολή τελούσε υπό την προστασία της Αγγλίας. Η Ευαγγελική Σχολή στηριζόταν επίσης και από το γαλλικό προξενείο (…). Ηταν τόσο λυσσαλέα και επίμονη η επέμβαση της Αγγλίας -η οποία ήθελε να διατηρήσει το εκπαιδευτικό μονοπώλιο στη Σμύρνη- (…), ώστε ενεπλάκη ενεργά στη διαμάχη, συκοφαντώντας μάλιστα τον Κούμα και τη νέα σχολή ως» πολιτικούς ανατροπείς», ενώ κατέφυγε στην Υψηλή Πύλη, η οποία εξέδωσε βεράτι υπέρ της Ευαγγελικής Σχολής!».

• Φιλολογικό Γυμνάσιο

Το 1819 πραγματοποιείται η κορυφαία σύγκρουση πριν από την Επανάσταση. Κλείνει το Φιλολογικό Γυμνάσιο· και το κλείσιμό του τοποθετείται στο επίκεντρο της κρίσης. Για τον συγγραφέα, στην πραγματικότητα, πίσω από το σχήμα της σύγκρουσης της «προόδου» με τη «συντήρηση», υποκρύπτεται μια σύγκρουση μεταξύ των λαϊκών στρωμάτων (των συντεχνιών) και της μεγαλοαστικής τάξης του διεθνούς εμπορίου και ορισμένων λογίων.

Τον Μάρτιο της χρονιάς εκείνης θα γίνονταν κοινοτικές εκλογές. Οι συντεχνίες στρέφονται εναντίον των «πλουσίων» και διεκδικούν εκλογή των δημογερόντων από τον «κοινό λαό» και έλεγχο των οικονομικών από τη νέα δημογεροντία. Το «Φιλολογικό Γυμνάσιον» (ο διευθυντής του Κωνσταντίνος Οικονόμος, διαφωτιστής, εν ταυτώ όμως και μυστικοσύμβουλος των εμπόρων και τοκογλύφος) προκαλεί εχθρότητα στο λαϊκό αίσθημα, που τον ταυτίζει «με την κυρίαρχη κοινωνική ομάδα των μεγαλεμπόρων, ενώ η ενδυνάμωση των συντεχνιών θα οδηγήσει στην προσωρινή ανατροπή των κοινωνικών ισορροπιών στη Σμύρνη». Ας σημειωθεί ότι η «διοίκησις», δηλαδή οι Τούρκοι, παρενέβη εναντίον των «οχλοκρατικών» εκδηλώσεων των εσναφλήδων. Δηλαδή, οι Τούρκοι είναι εναντίον των συντηρητικών, υπέρ των προοδευτικών…!

• Κυρίαρχοι και ραγιάδες

Τόσο περίπλοκα και εύθραυστα είναι λοιπόν τα πράγματα, ώστε το να ερμηνεύονται όλα με βάση το δίπολο προοδευτικό-συντηρητικό αποτελεί άρνηση της ίδιας της ιστορίας. Κι αυτό συμβαίνει, γιατί επιχειρείται, όπως λέει ο Καραμπελιάς, και μια «μετάθεση», που αφορά «την υποκατάσταση της αντίθεσης του ελληνικού γένους με την οθωμανική κατοχή» με τη δήθεν «αντίθεση προόδου και Εκκλησίας». Ομως: «κοτζαμπάσηδες, φαναριώτες, αρχιερείς, καλόγεροι, μεγαλέμποροι, εσναφλήδες, αγρότες, ναύτες και καπεταναίοι, κλέφτες και αρματολοί, βρίσκονταν όλοι στη διάκριση των Οθωμανών και, πέρα από τις ταξικές και κοινωνικές αντιθέσεις των Ελλήνων, τα κύρια στρατόπεδα ορίζονταν ανάμεσα στους Οθωμανούς κυρίαρχους και τους Ελληνες ραγιάδες».

Αυτό κράτησε ώς το τέλος, ώς το 1922, όταν τους κύκλωσε όλους η καταστροφή, «έστω και αν άλλοι έχαναν τη ζωή τους, και άλλοι ίσως μόνο το βιός τους». Η ταύτιση του Διαφωτισμού με την πρόοδο και της συντήρησης με τη δεισιδαιμονία, την οποία δήθεν υπέθαλπε η Εκκλησία, είναι μια κατασκευή, κατά την ταπεινή μου γνώμη, πλασμένη ερήμην της Ιστορίας, την οποία γράφουν, και εκείνη την εποχή, πολυσύνθετα οικονομικά συμφέροντα και διαφέροντα αφενός, εθνικές και θρησκευτικές αντιθέσεις αφετέρου (υπάρχουν στο βιβλίο πολύ σημαντικές σελίδες και για τους Νεομάρτυρες, που απαρτίζουν ένα απαραγνώριστο κεφάλαιο της εθνικής αντίστασης).

* Ο κ. Μιχάλης Μερακλής είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα ιδανικά του Διαφωτισμού

Επίκληση για σταθερές ηθικές αξίες στον σημερινό αβέβαιο κόσμο

Ιnternational Herald Tribune

Είναι πάρα πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς για θέματα όπως η ηθική, με τρόπο που να κρατάει την προσοχή αυτού του φαντάσματος που λέγεται «μέσος αναγνώστης». Η Susan Neiman όμως έχει ήδη γράψει ένα τέτοιο βιβλίο, Evil in Modern Thought, το οποίο έτυχε θερμής υποδοχής και από το κοινό και από τους κριτικούς. Η συγγραφέας, νυν διευθύντρια του Κέντρου Αϊνστάιν στο Βερολίνο, μπορεί να μιλάει με σοβαρότητα δίχως υπεραπλουστεύσεις και ταυτόχρονα να βλέπει τη ζωή όπως είναι. Αλλά και πώς θα μπορούσε να είναι, πώς θα έπρεπε να είναι, εάν το ανθρώπινο γένος δεν είχε απομακρυνθεί από κάποιες θεμελιώδεις αξίες.

Πίστη με ποιότητα

Το τωρινό βιβλίο της Moral Clarity (467 σελ., 27 δολάρια, εκδ. Harcourt), όπως και το προηγούμενο, υπεραμύνεται αυτών των αξιών οι οποίες, καθώς πιστεύει η συγγραφέας, βρίσκονται σχεδόν υπό εξαφάνιση στην πολιτική ατζέντα. Είναι οι αξίες εκείνες που ανέδειξε ο Διαφωτισμός και στοχαστές, όπως ο Ντέιβιντ Χιουμ, ο Ανταμ Σμιθ και ιδιαίτερα ο Ζαν Ζακ Ρουσό και ο Ιμάνουελ Καντ.

Ο Διαφωτισμός της Νάιμαν, όπως γράφει ο καθηγητής της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ Σάιμον Μπλάκμπερν, στη «Χέραλαντ Τρίμπιουν», δεν είναι αφελής. Δεν είναι η αλόγιστη λατρεία της ύλης, της επιστήμης, της τεχνολογίας που τόσο εξερέθισε τους ρομαντικούς στον καιρό τους και εξακολουθεί να ερεθίζει τους σημερινούς απογόνους τους. Ο Διαφωτισμός αυτός δεν είναι η άκριτη πίστη στη δύναμη του ανθρώπου για γνώση και πολύ λιγότερο, στη μοιραία πορεία του για τελειότητα.

Επιπλέον, δεν είναι η ανώτερη έκφραση της ελευθερίας ούτε αντίσταση στην εξουσία, μήτε η ανακάλυψη της ανοχής – όλα τούτα δεν είναι παρά μια ιδεολογία χλωμή, ανίκανη να παρασύρει τους ανθρώπους από τις προλήψεις και τους σκοταδισμούς που τους υπόσχονται πολύ περισσότερα.

Διαφωτισμός για τη Νάιμαν είναι τέσσερις ουσιαστικές αξίες: η ευτυχία, ο ορθός λόγος, ο σεβασμός και η ελπίδα. Η «ηθική καθαρότης» του τίτλου του νέου βιβλίου της δεν είναι η τέχνη (και τεχνική) της ανεύρεσης λύσεων στα προβλήματα που θέτει η ζωή, αλλά είναι ο τρόπος να προσβλέπουμε σε μια ζωή εμπνεόμενη από τις τέσσερις αυτές αξίες.

Στο ιδιαίτερα ολισθηρό θέμα της ελευθερίας, ακολουθεί το δόγμα του Καντ και την συντάσσει με την ανθρώπινη ικανότητα διάκρισης ή δημιουργίας πολλών μορφών πράξης. Ελευθερία, στη σφαίρα της δράσης, δεν σημαίνει ότι είμαστε αναγκασμένοι να ακολουθούμε μια οδό και έναν τρόπο πράξης σε μια δεδομένη στιγμή, αλλά ότι έχουμε δυνατότητα επιλογής. Οι μελετητές της ανθρώπινης συμπεριφοράς λένε ότι επιλέγουμε ό, τι μας ευνοεί ή είναι πλησιέστερο στη φύση μας – ένας δίνει φιλοδώρημα σε έναν σερβιτόρο που δεν πρόκειται να ξαναδεί ποτέ στη ζωή του γιατί έχει μεγαλόψυχη φύση. Υπάρχει όμως και εκείνος που δίνει το φιλοδώρημα για τον ακριβώς αντίθετο λόγο, γιατί έτσι δείχνει μεγαλόψυχος ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι. Και οι δύο υπακούοντας στη διαφορετική τους φύση, πράττουν κάτι ηθικά και ορθολογιστικά καλό.

Στο ηθικό σύμπαν της συγγραφέως προέχουσα θέση κατέχει ο Αβραάμ, όταν προβάλλει αντίρρηση στην απόφαση του Θεού να καταστρέψει τα Σόδομα και τα Γόμορρα, με τη σκέψη ότι άδικα θα εξολοθρευτούν και καλοί άνθρωποι στις δύο πόλεις. Για πολλούς πιστούς και μη, αυτή η στάση, η αντίρρηση, το ανάστημα που υψώνεται εμπρός στο Υπέρτατο Ον, είναι ο ανώτατος ηρωισμός. Ένας πιο παράδοξος ήρωας στο ηθικό σύμπαν της Νάιμαν είναι ο πολυμήχανος Οδυσσέας με την αμφίβολη ηθική.

Αλλά ο Οδυσσέας είναι μια περίπτωση ανθρώπου που ενεπλάκη σ’ έναν κόσμο άπειρων δυνατοτήτων. Και η ζωντάνια του, η προσαρμοστικότητα και η βασική ανθρωπιά του, είναι γνωρίσματα που μόνο θαυμασμό μπορούν να προκαλέσουν στους ώριμους ανθρώπους, οι οποίοι ξέρουν ότι τα πραγματικά ηθικά πρότυπα είναι πολύ διαφορετικά από τα στερεότυπα των δογμάτων.

Η πεζότητα του κακού

Τι είναι όμως το αντίθετο της ηθικής, το κακό; Εδώ υπεισέρχεται η Χάνα Αρεντ, της οποίας την άποψη, περί της κοινοτοπίας του κακού (Βanality of evil), συζητεί διεξοδικά η συγγραφέας και ειδικότερα την κοινοτοπία του κακού στη σημερινή Αμερική. Συγκεκριμένα, την υπονόμευση της αλήθειας και του σωστού από τον Ντόναλντ Ράμσφελντ, τον Ντικ Τσένι και τους συν αυτοίς, στους θεσμούς που υποτίθεται ότι υπηρετούσαν. Είναι μεν εύκολοι στόχοι, αλλά βάλλοντάς τους η Νάιμαν πετυχαίνει και άλλους. Ενας από αυτούς που αξίζει να σημειωθεί γιατί συχνά υπάρχει και στην καθημερινή ζωή, είναι ότι το κακό δεν είναι μόνο πεζό και κοινότοπο, αλλά ότι συχνά απορρέει από κτηνώδη αναισθησία αντί από λελογισμένη κακία.