Μάρτιν Χάιντεγκερ: Ο λιποτάκτης του µοντερνισµού

Πόσο επίκαιρος είναι σήµερα ο γερµανός φιλόσοφος και πού οφείλεται η όψιµη κινητικότητα των ελληνικών γραµµάτων γύρω από το έργο του. [του ΔΙΟΝΥΣΗ ΚΑΒΒΑΘΑ, ΤΟ ΒΗΜΑ: 18/12/2011]. Τα τελευταία χρόνια συναντάµε στα ελληνικά γράµµατα µια έντονη κινητικότητα γύρω από το έργο του γερµανού φιλοσόφου Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976) αποτυπωµένη τόσο στις επιµεληµένες µεταφράσεις πανεπιστηµιακών παραδόσεων και διαλέξεών του όσο και σε µελέτες πάνω στο ίδιο του το έργο. Ποίηση - λογοτεχνία... Αποφεύγω να κάνω λόγο για «βιβλία» ή «γραπτά» του Χάιντεγκερ επειδή ο ίδιος θεωρούσε ότι ο γνήσιος, «καθαρός στοχασµός», όπως αυτός εκπροσωπείται από τον Σωκράτη, εκείνον που δεν γράφει, έχει εκπέσει, ήδη από την εποχή του Πλάτωνα και του Ευριπίδη, στη «λογοτεχνία» των «αναγνωστών», έχοντας πάψει να αποτελεί Ποίηση (Dichtung), δηλαδή έναν προνοµιακό τρόπο φανέρωσης του Είναι. Εκτοτε, διατείνεται ο Χάιντεγκερ, η ποίηση και η φιλοσοφία δεν εµφανίζονται στον δυτικό πολιτισµό «παράµόνον ως λογοτεχνία», ήτοι ως «γραφή» που δεν έχει πλέον τη δύναµη να «λέει» το Είναι των πραγµάτων.

Εξαίρεση αποτελεί η ιερή Ποίηση του Χέλντερλιν, τον οποίο ο Χάιντεγκερ αναγορεύει σε εθνικό ποιητή του γερµανικού λαού, υποβαθµίζοντας παράλληλα τη µετέπειτα µοντέρνα τέχνη, λογοτεχνία και φιλοσοφία σε κακοήθη συµπτώµατα του προελαύνοντος µηδενισµού, ο οποίος έχει αποϊεροποιήσει την κλητική δύναµη της γλώσσας ανάγοντάς τη σε απλή µυθοπλασία και µέσο «έκφρασης» ενός «δηµιουργικού» υποκειµένου.
Ολοκληρωτισµός της θεωρίας
Ο αναγνώστης της σηµερινής πολιτιστικής βιοµηχανίας, που – κατά Χάιντεγκερ – παρακινείται στην ανάγνωση ως επί το πλείστον µέσω της «κριτικής» και της «διαφήµισης» του βιβλίου, είναι σχεδόν αδύνατον να βιώσει το πάθος που διαπνέει τις παραπάνω επισηµάνσεις. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε αφενός τον συντονισµό µε τους ψυχικούς τόνους, τις κινήσεις και µεταβάσεις του χαϊντεγκεριανού στοχασµού, αφετέρου µια ιστορική «επιστροφή στα κείµενά» του. ∆ιότι, όπως επισήµανε ο Ντεριντά , ένας από τους πλέον ευαίσθητους και κριτικούς αναγνώστες του, η εύκολη καταδίκη του Χάιντεγκερ για συνεργασία µε το κίνηµα του εθνικοσοσιαλισµού το 1933 δεν σηµαίνει ταυτόχρονα ότι στοχαζόµαστε τι είναι ο εθνικοσοσιαλισµός και αν, πότε ή πώς αυτός εµφιλοχωρεί στα κείµενά του. Μια ιστορική και δοµική ανάλυση των κειµένων του θα έπρεπε να συνδέσει τον γερµανικό εθνικοσοσιαλισµό µε τα πνευµατικά ντοκουµέντα της υπόλοιπης Ευρώπης και να εξετάσει τα κείµενα αυτά σε σχέση µε το έργο άλλων «υπεράνω κάθε υποψίας» στοχαστών και ποιητών (π.χ., Κούρτιους, Βαλερί, Ελιοτ ), οι οποίοι διατύπωσαν έναν παρόµοιο λόγο περί «κρίσης» της γνήσιας και αυθεντικής ευρωπαϊκής παράδοσης, προτείνοντας ή υπονοώντας ακραίες πολιτικές και πολιτιστικές λύσεις µέσω των οποίων η εξάπλωση του τεχνοεπιστηµονικού µηδενισµού θα έπρεπε να αναχαιτιστεί.

Η εκ του σύνεγγυς ανάγνωση των δηµοσιευµένων παραδόσεων του Χάιντεγκερ µας αποκαλύπτει µια συνεχή κίνηση φυγής από τον ρωµαιοκαθολικισµό (θεολογία) προς τη φαινοµενολογία (φιλοσοφία), από τη φιλοσοφία της σολιψιστικής ύπαρξης (Dasein) στην πολιτική λατρεία του κολεκτιβισµού (λαός, έθνος), από την πρακτική πολιτική στην τέχνη του λατρευτικού αντικειµένου και, τέλος, εν όψει της τεχνοεπιστηµονικής κυριαρχίας επάνω στον πλανήτη Γη, από την τέχνη προς µια οικολογία τού Είναι.

Το ζητούµενο γι’ αυτόν τον λιποτάκτη του µοντερνισµού παραµένει η αναζήτηση µιας αυθεντικής και γνήσιας εµπειρίας τού Είναι – είτε αυτό επιτυγχάνεται µέσω της πολιτικής είτε µέσω του στοχασµού και της Ποίησης είτε µέσω του διαλόγου µε έναν Ιάπωνα. Σχεδόν παντού διατηρείται και επιβάλλεται βίαια το ερµηνευτικό µοντέλο της ολότητας, της ενότητας και της συνάφειας της δυτικής µεταφυσικής, σε βάρος της ασυνέχειας και της πολλαπλότητας.

Αυτό φαίνεται πολύ καλά στις παραδόσεις του Χάιντεγκερ για τον Νίτσε (1937-1941), όπου µπορεί µεν να τον «σώζει» από τις βιολογίζουσες ερµηνείες της εθνικο σοσιαλιστικής προπαγάνδας, αλλά για να τον εγγράψει ως τον «τελευταίο µεταφυσικό» εντός εκείνης της ενιαίας δυτικής παράδοσης που πλήττεται από τη λήθη τού Είναι. Το ίδιο πράττει και µε τον Αριστοτέλη όταν επιτυχώς τον απελευθερώνει από τη δογµατική ιστορία της σχολαστικής θεολογίας, για να τον εντάξει όµως στην αρχαία οντολογία όπου κυριαρχεί η µέριµνα του βίου για τα καθηµερινά πράγµατα.

Γλώσσα: η χρήση και η κατάχρησή της

Παρ’ όλες τις αντιµοντερνιστικές στάσεις του, στον 20ό αιώνα το φιλοσοφικό έργο του Χάιντεγκερ (µαζί µε του Βιτγκενστάιν ) ξεχωρίζει κυρίως για τη σκέψη πάνω στη γλώσσα. Οχι µόνο αναφορικά µε τις κριτικές παρατηρήσεις για την ουσία και τη λειτουργία της αλλά κυρίως για τη χρήση που της επιφύλαξε σε καθαρά επιτελεστικό επίπεδο. Αυτή η χρήση, ή και ενίοτε κατάχρηση της γλώσσας, του επιτρέπει να κινείται ανάµεσα στα µεγάλα κινήµατα του λογοτεχνικού µοντερνισµού, όπως ο εξπρεσιονισµός και η νέα αντικειµενικότητα, και να τα συναγωνίζεται σε βερµπαλισµούς και νεολογισµούς.

Ηδη από την εποχή τού Είναι και χρόνος (1927) ο Χάιντεγκερ είχε αντιληφθεί ότι η «αποδόµηση» της µεταφυσικής µπορεί να διεξαχθεί µόνο αν αυξηθούν σε ανήκουστο βαθµό «η περιπλοκή στη διαµόρφωση των εννοιών και η τραχύτητα στην έκφραση». Το ότι η µεταφυσική είναι θεµελιωµένη στη δοµή της γλώσσας και µάλιστα σε µια συγκεκριµένη κατάχρησή της είναι βέβαια µια ενόραση του Νίτσε, ο οποίος το 1889 δήλωνε: «Ο “Λόγος” στη γλώσσα: ω, τι απατηλό γηραιό θηλυκό είναι αυτό! Φοβάµαι ότι δεν θα απαλλαχτούµε από τον Θεό επειδή ακόµη πιστεύουµε στη γραµµατική».
Ο κ. Διονύσης Καββαθάς είναι επίκουρος καθηγητής Φιλοσοφίας και Αισθητικής των Μέσων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. 

Ο Τζορτζ Στάινερ, ένας κατ’ εξοχήν άνθρωπος της λογοτεχνίας, γράφει για τον Μάρτιν Χάιντεγκερ

• Η «αναγνωστική» προσέγγιση ενός φιλοσόφου

Τζορτζ Σταϊνερ "Χάιντεγκερ", μετ. Ασημίνα Καραβαντά. Επιστημονική επιμέλεια: Γκόλφω Μαγγίνη, εκδ. Πατάκη

• Ενα ακόμη βιβλίο για τον Χάιντεγκερ. Η φιλοσοφία που αψηφούσε τους «επαγγελματίες» φιλοσόφους έγινε κατ’ εξοχήν αντικείμενο, ή θύμα, των ειδικών και της ιεροφαντικής τους διαμεσολάβησης. Το βιβλίο, βέβαια, δεν είναι γραμμένο από έναν φιλόσοφο, αλλά από έναν «άνθρωπο της λογοτεχνίας». Κι αυτό έχει τη σημασία του. Η αναστροφή του Στάινερ με κείμενα τον βοηθά να αντιμετωπίσει πρωτίστως το φιλοσοφικό έργο ως αναγνώστης: προχωρά μέσα στο κείμενο, κατακτά το νόημα ή δυσφορεί, όταν δεν το πετυχαίνει, απορεί, αναγνωρίζει, ανακουφιστικά, και χωρίς αναστολές, την «άγνοιά» του, ή χρεώνει με ανεπάρκεια τη σκέψη που εξετάζει.

• Μια καθαρά «αναγνωστική», δηλαδή, τακτική απέναντι σε μια σκέψη που, επιπλέον, δύσκολα αφήνεται να συνοψιστεί και να αποσπαστεί από τη ροή του πρωτότυπου κειμένου· αποκομμένες απ’ αυτό οι έννοιές του μοιάζουν μάλλον κοινότοπες και αυτονόητες. Μια σκέψη όπου η χρησμική διατύπωση ενός απαράφραστου «Είναι» και οι καλειδοσκοπικές της ταυτολογίες φέρνουν κάποιες φορές, για να είμαστε ταπεινά ειλικρινείς, τις προσληπτικές μας ικανότητες στα όριά τους.

Η προφανής αλήθεια

• Ο αγγλοσαξονικός «κοινός νους», λοιπόν, και το αναλυτικό αισθητήριο του Στάινερ, ασκημένο στα μείζονα πνευματικά φαινόμενα του δυτικού πολιτισμού, καταφέρνει να περισώσει, στην περιορισμένη έκταση του βιβλίου, κάτι ουσιαστικό: η φιλοσοφία αυτή, για άλλους, ένα από τα ριζικότερα διαβήματα της δυτικής σκέψης, και, για άλλους, απλώς μια συρραφή φληναφημάτων, μας υποβάλλει, αν μη τι άλλο, την αίσθηση ότι η αλήθεια, για το είναι, για τον κόσμο ή για οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως κλειδί της εγκόσμιας παρουσίας μας, είναι τόσο κοντά, τόσο προφανής, τόσο άμεσα δεδομένη στην ταπεινή εμμένεια της ύπαρξής μας. Τόσο κοντά που την αγνοούμε και την παραδίδουμε στη λήθη, ενώ μια απλή αστραπιαία έκλαμψη θα μπορούσε να μας επιτρέψει να την κατακτήσουμε. Οτι εκείνο που, πριν απ’ όλα, έχουμε ξεχάσει είναι ο θαυμασμός γι’ αυτήν την πρωταρχική διάσταση της ύπαρξης, για την αξία αυτού του απλού ρήματος «είναι», που έχει μια σημασία υπαρκτή και αναντίρρητη, αλλά και άρρηκτα συνυφασμένη με το τίποτα.

• Ωστόσο, έχει κανείς την επίμονη αίσθηση πως το κύριο μέλημα του βιβλίου δεν είναι να παραδώσει μιαν ακόμη «σύνοψη» του Χάιντεγκερ. Οτι ήταν απλώς η αφορμή για να απαντηθούν κάποια άλλα ερωτήματα, που ζώνουν πεισματικά τον συγγραφέα του από την αρχή μέχρι το τέλος: συνεργάστηκε ο Χάιντεγκερ με τους ναζί, είχε σχέση η φιλοσοφία του με την εθνικοσοσιαλιστική κτηνωδία, γιατί ο φιλόσοφος δεν είπε μεταπολεμικά ούτε μια κουβέντα για το Ολοκαύτωμα;

• Ερωτήματα εν μέρει μάταια και αφελή, ας μου επιτραπεί, για τα οποία έχει πάλι κανείς την επίμονη αίσθηση ότι ο Στάινερ κατέχει την απάντηση, αλλά τα ανακλαστικά ενός «ανθρωπιστικού» υπερεγώ την αναβάλλουν συνεχώς. Ετσι, ευελπιστεί ότι μια ικανοποιητική εξήγηση θα μας δοθεί, όταν εκδοθεί, ας πούμε, το, αρκετά σημαντικό, ανέκδοτο ακόμη έργο του φιλοσόφου.

Η μεταπολεμική σιωπή

• Σίγουρα (ή σχεδόν), κανείς ναζί δεν είχε διαβάσει ή δεν θα μπορούσε να διαβάσει το «Είναι και Χρόνος», και η επίδρασή του, αν υπήρξε, σε αυτό το επίπεδο είναι αμελητέα. Σίγουρα, η ναζιστική βαρβαρότητα δεν έπεσε εξ ουρανού, και αυτή η καθαρτική μανία για αυθεντική ύπαρξη, ειδοποιό στίγμα της χαϊντεγκεριανής φιλοσοφίας, είναι πιθανόν το προϊόν, η «οικεία ατμόσφαιρα» μιας εποχής, ενός πολιτισμού ή και ενός έθνους ακόμη, και φέρει αφ’ εαυτής, μέσα στην ιδεοληπτική της καταφορά, την ίδια τη βία. Μια βία όχι πολύ διαφορετική απ’ αυτήν που εξαπέστειλε στον όλεθρο μερικά εκατομμύρια Εβραίων και λοιπών «αναυθεντικών» στοιχείων.

• Από την άλλη, υπάρχει ο αντίλογος: η σιωπή του Χάιντεγκερ, μετά τον πόλεμο, μπορεί να μην είναι απλώς μια υπεκφυγή ενός «πανούργου χωριάτη», αλλά να προτείνει ένα νέο φιλοσοφικό ήθος, μακριά από τις καταγγελτικές ευκολίες ενός εξεγερμένου ανθρωπισμού τύπου Σαρτρ, ας πούμε, και σε μια βαθύτερη αντιστοιχία με μιαν, πέρα του κακού και του καλού, ηθική του Είναι, όπως αυτή εκτίθεται μέσα στο έργο του φιλοσόφου.

• Ομως, ούτως ή άλλως, δεν βλέπω καμιά αντίφαση στο γεγονός ότι ένας «μικροπρεπής καριερίστας» κατάγει τον στοχαστικό άθλο που λέγεται «Είναι και χρόνος» ούτε και στο γεγονός ότι ο φιλόσοφος αυτός θα μπορούσε να εμπνεύσει, να δικαιολογήσει ή να ανεχθεί τις συγκεκριμένες φρικαλεότητες. Το «μυστήριο» ενυπάρχει ίσως μέσα σε ένα γεγονός πρωταρχικότερο: τίποτα δεν εμποδίζει και δεν είναι καθόλου ασυμβίβαστο, μέσα στην ανθρώπινη κατάσταση και ιστορία, ένας «ηθικώς ανάξιος» να έχει τις διεισδυτικότερες οντολογικές ενοράσεις. Και αυτό το «μυστήριο» είναι που εγκλείει ίσως την πλέον τυφλή βία. Ή, για να το διατυπώσουμε περισσότερο αφοριστικά, με μια φράση του Ζήσιμου Λορεντζάτου από το πρόσφατο, μεταθανάτιο, έργο του: το πρόβλημα με τη φιλοσοφία είναι ο ίδιος ο φιλόσοφος.

• Του Βασίλη Πατσογιάννη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 10/5/2009

Χάιντεγκερ Ο μέγιστος των στοχαστών, ο ελάχιστος των ανθρώπων

george steiner: Χάιντεγκερ. Μετάφραση Ασημίνα Καραβαντά, Εκδόσεις Πατάκη, 2009, σελ. 256, τιμή 16 ευρώ

Ο Τζορτζ Στάινερ αναλύει το έργο του Μάρτιν Χάιντεγκερ και εξηγεί γιατί ο κορυφαίος γερμανός φιλόσοφος υποστήριξε τον εθνικοσοσιαλισμό και έγινε μέλος του ναζιστικού κόμματος

Το δοκίμιο αυτό του Τζορτζ Στάινερ δεν είναι καινούργιο. Εχουν περάσει πάνω από τριάντα χρόνια από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε (1978). Αλλά, όπως συμβαίνει με όλα σχεδόν τα κείμενα του κορυφαίου δοκιμιογράφου, παραμένει το ίδιο δραστικό όπως και την εποχή που δημοσιεύθηκε (δύο χρόνια μετά τον θάνατο του γερμανού φιλοσόφου). Ακόμη και σήμερα λοιπόν ισχύει ο παλιός έπαινος: «Είναι η καλύτερη εισαγωγή στο έργο του Χάιντεγκερ». Αρκεί άραγε η οποιαδήποτε εισαγωγή, γραμμένη έστω από τον σημαντικότερο ζώντα δοκιμιογράφο, για να εξοικειωθεί κανείς με το έργο ενός από τους σημαντικότερους, τους δυσκολότερους και τους πλέον αμφιλεγόμενους (ως πρόσωπο) φιλοσόφους όχι μόνο του 20ού αιώνα, αλλά και όλων των εποχών; Τι ήταν εκείνο που ώθησε τον Στάινερ να γράψει αυτό το εκτενές δοκίμιο; Οι λόγοι είναι πολλοί.

Ας αρχίσουμε όμως με τη βασική απορία: πώς ένας εβραϊκής καταγωγής διανοούμενος γράφει επαινετικά για τον Χάιντεγκερ, ο οποίος υπήρξε από το 1933 ως το 1945 μέλος του γερμανικού εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος; Βεβαίως ο Στάινερ δεν είναι ο μόνος εβραίος διανοούμενος που εκτιμά τόσο πολύ τον Χάιντεγκερ. Τον ίδιο ενθουσιασμό είχε επιδείξει και ο Ντεριντά. Η συζήτηση θα ήταν περιττή αν ο Χάιντεγκερ δεν ήταν «ένας συνηθισμένος ναζιστής», όπως τον αποκάλεσε ο αναθεωρητικός ιστορικός Ερνστ Νόλτε.

Δεν είμαι βέβαιος κατά πόσον η εξοικείωση με το έργο του Χάιντεγκερ θα βοηθήσει τον μέσο αναγνώστη να απολαύσει το έξοχο δοκίμιο του Στάινερ, αλλά είναι βέβαιο ότι αν διαβάσει τον Στάινερ θα κατανοήσει ευκολότερα και το magnum opus του φιλοσόφου Είναι και χρόνος και τα άλλα του βιβλία. Ο Στάινερ αναλύει τον Χάιντεγκερ υποστηρίζοντας ότι το έργο του φιλοσόφου αγγίζει την υψηλή ποίηση. Επομένως γράφοντας κανείς για αυτό ορίζει ουσιαστικά και την ποιητική του, η οποία καλύπτει τρεις τομείς:

Πρώτον, τη φιλοσοφία της γλώσσας, και άρα το υψηλό επίπεδο ανταπόκρισης του λόγου προς τα πράγματα και τις ιδέες.

Δεύτερον, το πεδίο της μεταφυσικής, δηλαδή την έξοδο από τον εκλογικευμένο Λόγο.

Τρίτον, το πεδίο του στοχασμού, όπου ο στοχαζόμενος προσπαθεί και - αν είναι ικανός- υπερβαίνει τους περιορισμούς της γλώσσας.

Αφού περάσει κανείς- διαδοχικά ή όχι- από τα πεδία αυτά, εισέρχεται στον φωτεινό κόσμο της ύπαρξης, όπως ο περιπατητής βγαίνει από το δάσος στο ξέφωτο, στο άνοιγμα του φωτός. Δεν είναι επομένως τυχαίο που οι εικόνες του δάσους περνούν συχνά μέσα στα κείμενα του Χάιντεγκερ.

• Το πλατωνικό δίλημμα

Ο Στάινερ δεν είναι φιλόσοφος. Αλλά στη σύγχρονη εποχή κανένας δεν μπορεί να γράψει δοκίμιο αξιώσεων χωρίς γνώσεις φιλοσοφίας. Εδώ όμως ο συγγραφέας, όπως ομολογεί στο εισαγωγικό κείμενο της πρώτης έκδοσης του βιβλίου του, ενδιαφέρεται πρωτίστως για το πολιτισμικό περιεχόμενο του χαϊντεγκεριανού έργου, για την επίδρασή του στον διάλογο των ιδεών και στην ίδια τη γλώσσα που δεν την αντιμετωπίζει ως πολιτισμικό μόρφωμα, αλλά ως κώδικα αναγνώρισης του πραγματικού- και ο κώδικας αυτός ανοίγει το πεδίο του μέλλοντος. Δηλαδή μέσα από την επεξεργασία των ιδεών προβάλλει μια εικόνα του κόσμου, που για να τη συλλάβει κανείς δεν αρκούν οι αισθήσεις. Είναι επιπλέον εικόνα διπλή. Πρώτα απ΄ όλα εικόνα της πλανητικής κυριαρχίας της τεχνολογίας και έπειτα της εντατικής σκέψης σε μια εποχή ραγδαίου καταμερισμού. Παραπέμπει συν τοις άλλοις σε έναν προβληματισμό με βαθύ ανθρωπολογικό περιεχόμενο, αφού δρα εναντίον της δεσποτικής σκέψης και αναπτύσσεται πάνω στο παλαιό πλατωνικό δίλημμα: φιλοσοφία ή δεσποτισμός. Στον Χάιντεγκερ η λογική και η μεταφυσική συναντώνται και η φύση συνυπάρχει αρμονικά με τον κόσμο των ιδεών.

Αλλά η αρμονία της συνύπαρξης δεν αποκλείει το δράμα, αφού θέτει τον άνθρωπο ενώπιον των ορίων του: ως πού μπορεί να προχωρήσει η σκέψη ώστε να γίνει κάτι περισσότερο από αυτό που είναι; Ποια τα όρια της γλώσσας και πώς η παγκόσμια γλώσσα του πνεύματος παίρνει διαφορετικές μορφές από τη μια στην άλλη εθνική γλώσσα; Αφού υπάρχει ο Χάιντεγκερ, ο Γιάκομπσεν ίσως μοιάζει περιττός. Ο σαρτρικός υπαρξισμός επίσης φαντάζει ως εκτενής υποσημείωση ή ως επιχωμάτωση στο έργο του γερμανού φιλοσόφου. Το Είναι και το μηδέν του Σαρτρ λοιπόν δεν είναι παρά μια ανάγνωση- ή για τους άπιστους Θωμάδες παρανάγνωση- του χαϊντεγκεριανού Είναι και χρόνος. Το ίδιο ισχύει και για τον νομιναλισμό. Αν προχωρήσει κανείς στα νεότερα ρεύματα, τι ήταν ο αποδομισμός αν όχι μια αναγωγή στο ultra non plus των θεωριών του Χάιντεγκερ;

• Ενα βήμα προς το φως

Ενδεχομένως τα έργα του Χάιντεγκερ να είναι πιο απροσπέλαστα από τα κείμενα του Ντεριντά. Κανένας άλλος στον 20ό αιώνα, συγγραφέας ή φιλόσοφος, δεν κατάφερε να δημιουργήσει ένα μη συγκρίσιμο πεδίο μεταφορών. Κάθε φορά που κάποιος επιχειρεί οιαδήποτε σύγκριση, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτός που συγκρίνει με τον Χάιντεγκερ καθίσταται ή παρέκταμα του χαϊντεγκεριανού έργου ή παραλλαγή του. Να τι λέει ο Στάινερ επ΄ αυτού: «Η γαλλική σχολή ψυχανάλυσης,υπό την ηγεσία του Ζακ Λακάν, και η γαλλική σχολή σημειωτικής, υπό την ηγεσία του Ζακ Ντεριντά,προσπαθούν να πραγματώσουν την ετυμολογική κατάδυση του Χάιντεγκερ στη δική τους γλώσσα.Η ποίηση του Τσέλαν γίνεται δυνατή με τη βοήθεια των χαϊντεγκεριανών νεολογισμών και της χαϊντεγκεριανής συμπλοκής λέξεων». Η συμπλοκή αυτή έχει στόχο ωστόσο το να φανερωθεί «ένα δεύτερο γλωσσικό σημάδι», μια απόσπαση του νοήματος από τις γλωσσικές του ρίζες, ένα «βήμα προς το φως». Ετσι, ο Στάινερ έχει σοβαρό λόγο να αναρωτιέται αν η θεωρία του Χάιντεγκερ για την ουσία και την ύπαρξη δεν είναι παρά μια ευφυής παραλλαγή του λεξιλογίου της συνολικής δυτικής μεταφυσικής και εμείς με τη σειρά μας για το κατά πόσον ισχύει ο διάσημος αφορισμός του Σαρτρ «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας».

Γιατί όμως όλα αυτά να μην είναι «παλιές εικασίες», όπως αφήνει να εννοήσουμε ο Χάιντεγκερ; Ο Στάινερ καταλήγει στη φαρμακερή διατύπωση ότι «ο Χάιντεγκερ εκπαιδεύτηκε ως θεολόγος και παρέμεινε θεολόγος». Μπορεί δηλαδή να μην είναι καν φιλόσοφος. Ισως γι΄ αυτό και η θεώρησή του τού θανάτου είναι απελευθερωτική. Χωρίς την αίσθηση του φθαρτού και της περατότητας δεν υπάρχει αλήθεια. Επομένως και η στράτευση του Σαρτρ, για την οποία τόση μελάνη ξοδεύτηκε επί δεκαετίες, είναι κατ΄ ουσίαν μια μετάφραση αυτού που ο Χάιντεγκερ αποκαλεί αποφασιστικότητα, που μας οδηγεί στην έννοια του περιορισμού, έννοια απελευθερωτική επίσης. Το ίδιο, λέει ο Στάινερ, ισχύει και για τον αγγλικό όρο commitment (δέσμευση) - τον οποίο, ας θυμίσουμε, εισήγαγε στο ελληνικό πολιτικό λεξιλόγιο ο Ανδρέας Παπανδρέου.

• Ενοχη σιωπή

Αναρωτιέται κάποιος: Πώς ήταν δυνατόν ένας άνθρωπος με τόσο προωθημένη σκέψη να εξαπατηθεί από τη λεγόμενη εθνικοσοσιαλιστική υπόθεση; Δεν είδε, έκανε λάθος, ήταν ματαιόδοξος, είχε δηλαδή τα βασικά ελαττώματα του ακαδημαϊκού, υποστηρίζει ο Στάινερ. Υπάρχουν και βαθύτερες συγγένειες ωστόσο που τις παραθέτει ο συγγραφέας σε δύο απαράμιλλης λαμπρότητας σελίδες, συμπεραίνοντας ότι ο Χάιντεγκερ δεν έγινε ναζιστής από αντισημιτισμό δεν ήταν αντισημίτης-, αλλά γιατί πριν από τα εγκλήματα του ναζισμού ήταν εύκολο στην Ευρώπη των δικτατόρων να ανακαλύψει κανείς μυστικιστικές συγγένειες ή ακόμη και συνδηλώσεις σχετικά με την ιερότητα του προσώπου και την απελευθέρωση, μέσω της αρχέγονης επιστροφής στον κόσμο της ψυχής και των φυσικών πραγμάτων, από τα δεσμά της αφηρημένης διάνοιας. Επρόκειτο για την πιο ελκυστική από τις εθνικοσοσιαλιστικές «υποσχέσεις». Ετσι εξαπατήθηκαν εκατομμύρια άνθρωποι όχι μόνον εντός αλλά και εκτός Γερμανίας. Το γεγονός όμως ότι ουδέποτε μεταπολεμικά ο Χάιντεγκερ μίλησε για όλα αυτά τον καθιστά διπλά ένοχο και δικαιώνει έναν άλλον φιλόσοφο, τον Γκάνταμερ, που είπε ότι ο Χάιντεγκερ υπήρξε «ο μέγιστος των στοχαστών και ο ελάχιστος των ανθρώπων».

• του ανασταση βιστωνιτη | Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2009