Λόγια έρωτος και θανάτου στην Παλατινή Ανθολογία

• Από τον Σπύρο Αραβανή

• Παλατινή Ανθολογία, εισαγωγή-επιλογή-απόδοση: Ι.Ν. Κυριαζής, εκδ. Ενδυμίων, 2009 σ. 102, ευρώ 5,02

• Το 1606, στην Παλατινή Βιβλιοθήκη της Χαϊδελβέργης, ανακαλύφθηκε το χειρόγραφο μιας Ανθολογίας που είχε συνθέσει ο ιερωμένος Κωνσταντίνος Κεφαλάς τον 10ο αι. μ.Χ., εξού και το ύστερο όνομά της: Παλατινή Ανθολογία. Πρόκειται για μια ανθολογία 3.700 ποιημάτων, το μεγαλύτερο μέρος επιγράμματα, συνθεμένα από τον 6ο αι. π.Χ. μέχρι τον 10ο αι. μ.Χ, τα οποία -ταξινομημένα σε 16 βιβλία- ποικίλλουν ως προς το είδος τους: ερωτικά, σκωπτικά, παιδεραστικά, αναθηματικά, αινιγματικά, επιγραφές αγαλμάτων, μέχρι και αριθμητικά προβλήματα. Στο παρελθόν αρκετοί επιχείρησαν να μεταφράσουν το όλον ή μέρος των επιγραμμάτων, με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία. Για την ιστορία να μνημονεύσουμε τις μεταφραστικές προσπάθειες των: Ανδρέα Λεντάκη, «Παλατινή Ανθολογία, εκλογή», εκδόσεις Δωρικός, 1988 -στη μνήμη του οποίου είναι αφιερωμένο και το παρόν βιβλίο-, Βασίλη Λαζανά, «Παλατινή Ανθολογία», εκδόσεις Παπαδήμα 1992, Νίκου Χουρμουζιάδη, «Παλατινή Ανθολογία, Ερωτικά επιγράμματα», εκδόσεις Στιγμή 1999, και Παντελή Μπουκάλα, «Συμποτικά επιγράμματα από το ενδέκατο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας», εκδόσεις Αγρα 2009. Βεβαίως θα πρέπει να αναφέρουμε και τις πρόσφατες μεταφράσεις του Γιάννη Δάλλα καθώς και τις παλαιότερες των Ηλία Κυζηράκου, Γιώργου Ιωάννου, Γιώργου Καραμανώλη, Οδυσσέα Ελύτη κ.ά.

• Ο Γιάννης Κυριαζής, φιλόλογος-ποιητής, έρχεται να προσθέσει τον δικό του μεταφραστικό λίθο στο οικοδόμημα που χτίζεται πάνω στην Παλατινή Ανθολογία όλα αυτά τα χρόνια. Στο βιβλίο του, που τιτλοφορείται «Παλατινή Ανθολογία», με υπότιτλο «σαν ρόδο υποπόρφυρο...», και το οποίο κυκλοφορεί από τις νεοσύστατες και καλαίσθητες εκδόσεις Ενδυμίων, επέλεξε να μεταφράσει 125 επιγράμματα «με απολύτως υποκειμενικά αισθητικά κριτήρια», όπως γράφει ο ίδιος στην εισαγωγή του βιβλίου. Ο τρόπος της μεταφοράς τους στη νέα ελληνική γλώσσα είναι ο έμμετρος-ομοιοκατάληκτος καθώς, όπως τονίζει ο μεταφραστής, τα επιγράμματα αυτά και στο πρωτότυπό τους ήταν γραμμένα πάνω στο ελεγειακό δίστιχο ακολουθώντας τους κανόνες τονισμού της αρχαίας προσωδίας (μακρές-βραχείες συλλαβές). Αν κοιτάξουμε διαχρονικά αυτές τις μεταφραστικές απόπειρες, ο Κυριαζής δεν αντιμετωπίζει τα επιγράμματα με τη φιλολογική συνέπεια του Λεντάκη ούτε προσκομίζει ιδιότυπους νεωτερισμούς, όπως ο Χουρμουζιάδης (ο οποίος απέδωσε τους μονούς εξάμετρους στίχους του επιγράμματος με τον καζαντζακικό 17σύλλαβο, τους ζυγούς πεντάμετρους με τον δημοτικό 15σύλλαβο κι έτσι πέτυχε την ομοιοκαταληξία). Στόχος του Κυριαζή φαίνεται -και δηλώνεται- να είναι η έμμετρη απόδοση των επίσης έμμετρων αυτών σύντομων -τα περισσότερα επιγράμματα αποτελούνται από 2 έως 8 στίχους- επιγραφών. Και το στοίχημα δείχνει να το κερδίζει. Οι μεταφράσεις του -που αναμετρώνται απέναντι στο πρωτότυπο που επίσης δίνεται- διαθέτουν γλαφυρότητα και σπιρτάδα και διατηρούν την πυκνότητα και το ακαριαίο του αρχαίου επιγράμματος ακόμη κι αν χρειάζεται το αρχαίο δίστιχο να αποδοθεί π.χ. με τέσσερις στίχους, όπως για παράδειγμα το V50 Ανωνύμου ή το αντίστροφο: το τετράστιχο Χ1 156 Αμμιανού αποδόθηκε εντέχνως ως δίστιχο. Επιτυχία του μεταφραστή είναι ακόμα το γεγονός ότι αρκετά από τα μεταφρασμένα επιγράμματα αποδίδονται θα λέγαμε με τη σοφία και την τεχνική ενός λαϊκού στιχουργού ή ενός κρητικού μαντιναδόρου: π.χ. ΧΙΙ 188. Στράτωνος, «Αν τα φιλιά μου έγκλημα είναι και αδικία/ με τα φιλιά σου δώσε μου την ίδια τιμωρία», το οποίο αυτομάτως μας φέρνει στον νου τους στίχους της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου: «Αν είν' η αγάπη έγκλημα/ έχω εγκληματήσει/ και συνεχώς θα εγκληματώ/ αφού δεν το μετανοώ/ που σ' έχω αγαπήσει». Εκλεκτική συγγένεια που (υπο)δηλώνει πολλά...

• Τα περισσότερα τώρα από τα επιγράμματα που επέλεξε ο μεταφραστής ανήκουν στον έρωτα, δεν λείπουν όμως και τα σκωπτικά καθώς και τα φιλοσοφικά και τα επιτύμβια. Ο Κυριαζής φαίνεται ότι σέβεται όσο χρειάζεται το παρελθόν, αλλά σέβεται και την παράμετρο του σήμερα, με άλλα λόγια, με την ίδια ευκολία που αποφασίζει να κρατήσει στη μετάφρασή του αρχαϊκές λέξεις, π.χ. V33 Παρμενίωνος, «Ες Δανάην έρρευσας», απόδοση: «Μες στη Δανάη έρρευσες», αποφασίζει και να «εκσυγχρονιστεί» μεταφράζοντας το: V29. Κιλλάκτορος, «Αδύ το βινειν εστί · τις ου λέγει;, ως: «Ποιος δε θα πει ολόγλυκο πως είναι το γαμήσι», ομοιοκαταληκτώντας το στη συνέχεια σοφά, μετρικά και νοηματικά, με τη λέξη «κοστίσει». Ετσι στον βωμό της μετάφρασης θυσιάζει τα διλήμματα εποχών και γλωσσών με κέρδος, όχι την ακαδημαϊκή συζήτηση γύρω από τη μετάφραση και τους κανόνες της, αλλά την απόλαυση του αναγνώστη και τη διατήρηση της φρεσκάδας του νοήματος τόσους αιώνες μετά. Κατ' αυτόν τον τρόπο τα διαχρονικά νοήματα, της παντοδυναμίας του έρωτα, του δίπολου «πλούτος-φτώχεια», της ματαιότητας της ζωής, του φόβητρου του θανάτου κ.ά., αποδίδονται με τρόπο κατανοητό και προσβάσιμο για τους σύγχρονους αναγνώστες. Αυτό το προσβάσιμο που στερεί σε πολλές περιπτώσεις η εκπαιδευτική πραγματικότητα με τη βαθμοθηρική και εξετασιοκεντρική της νοοτροπία, και που προσφέρουν προσπάθειες όπως του Κυριαζή αλλά και άλλων εκπαιδευτικών. Γι' αυτό θα πρέπει να τονίσουμε εδώ, με αφορμή το βιβλίο, και τις προσπάθειες του μαθηματικού Αρη Μπιτσώρη, ο οποίος στην εισήγησή του «Μαθηματικά στην επιγραμματική ποίηση. Το αρχαίο ελληνικό επίγραμμα και η Παλατινή Ανθολογία», στο Μαθηματικά και Λογοτεχνία, επιμ.: Δημ. Χασάπης, (6ο Διήμερο Διαλόγου για τη Διδασκαλία των Μαθηματικών 17 & 18 Μαρτίου 2006, Θεσσαλονίκη, σ.σ. 181-195) χρησιμοποίησε αποσπάσματα από επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας με σκοπό να προκαλέσει τους μαθητές του να χρησιμοποιήσουν μαθηματικές εξισώσεις για να λύσουν διάφορα αινίγματα. Τον ίδιο στόχο είχε και η εισήγηση, σε επιμορφωτική ημερίδα για τους εκπαιδευτικούς της Λάρισας, του σχολικού συμβούλου Μαθηματικών Αθανάσιου Τριανταφύλλου «Αναφορά σε μαθηματικά επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας και ένα παράδειγμα από την ποίηση του Μανόλη Ξεξάκη» (διαδικτυακά προσβάσιμη εδώ: http://users.sch. gr/mmanol/ ISTORIA /Palati.ni.doc). Κλείνουμε με το διδακτικό για όλους μας επίγραμμα του Αμμιανού που εμπεριέχεται στο βιβλίο: «Να γίνει, Παύλε, ρήτορας ο γιος σου αν εβάλθη/ όπως και όλοι οι ρήτορες, γράμματα να μη μάθει».
• *Εκθεσή του θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Τέχνης ΕΨΙΛΟΝ, στη Θεσ/νίκη, από 10/06 έως 15/07. [Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 3 Ιουνίου 2010]

Στου γλυτωμού το χάζι στου ποιητή την κάβα

• Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΒΑΡΑ*, Η ΑΥΓΗ: 25/10/2009

• Συμποτικά επιγράμματα, από το από το 11ο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια, Παντελής Μπουκάλας, εκδόσεις Άγρα, σελ. 200

Ιδιοποιούμαι εν μέρει στον υπέρτιτλο του κειμένου μου τον τίτλο της γνωστής συλλογής του υπερρεαλιστή Θ. Ντόρρου, αφενός για να τονίσω ότι ο ευρετής του υπερρεαλιστικού τρόπου δεν είναι ο Breton, όπως καταχρηστικά καταχωρείται από τους ληξίαρχους, αλλά ο οίνος και ο ύπνος (ο ιδιωτικός κινηματογράφος), ο οίνος το καύσιμο του πνεύματος που οδηγεί στο διάλειμμα της υπέρβασης της πραγματικότητος δια της μεθυστικής/μυστικιστής οδού, κι αφετέρου γιατί γλυτωμός (από τα νύχια του χρόνου και της βιοτής) και χάζι μόνο στο καταφύγιο της κάβας του ποιητή μπορεί να συντελεστεί, έστω προσωρινός, ως παροδικό μούδιασμα του πνεύματος δια του οινο-πνεύματος.

Και η παρούσα κάβα του Μπουκάλα-παλιά κρασιά σε καινούργια ασκιά/βαρέλια/μπουκάλια, παρουσιάζει εντυπωσιακή ποικιλία και δη υψηλής απόσταξης. Δέσμιος ίσως υποσυνείδητα του ονόματός του, nomina faciunt omina έλεγαν οι Λατίνοι, το όνομα κάνει οιωνό, ή το όνομα είναι το νόημα, αδιαίρετα τρισυπόστατος, ποιητής, κριτικός, λόγιος (χωρίς το τρίτο να δολιεύεται το πρώτο), τρισυπόστατος de jure, de nomine, de facto, γράφει για το κρασί, πίνει κρασί με σωκρατική αντοχή και νηφαλιότητα (μάρτυρες οι τόσοι φίλοι του και συν-πότες), κάνει σπονδές για το κρασί νομιμοποιώντας ως και την υπερβολή του, ναυπηγώντας σχεδία να διαπλεύσουμε το απέραντο οινικό πέλαγος «όπως σχηματίστηκε στη διαδρομή χιλιετιών από στίχους που ύμνησαν το κρασί. Από τον Όμηρο, τον Ανακρέοντα... ως τον Παλλαδά, Χριστόπουλο, Καγιάμ, Μπωντλαίρ... Καβάφη, Καρυωτάκη» που τίμησαν δεόντως το δώρο του Διόνυσου, την λαλίστατη ενδεκάτη μούσα.

Και ως σχεδία εννοώ την 66 σελίδων πυκνή εισαγωγή του, εμπεριστατωμένη πραγματεία περί οίνου, όπου αινείται διεξοδικά ο παυσίλυπος κι αναφέρεται με μεθυστική νηφαλιότητα στη γενεαλογία του οίνου που το όνομά του το πήρε από τον Οινέα, βασιλέα της Αιτωλίας (πάτρια εδάφη του συγγραφέα), όνομα που εκτελωνίζεται σχεδόν ατόφιο και στην Λατινική (in vino veritas), στη γερμανική, την αγγλική κ.ά. Εκτενής αναφορά επίσης στη διαμάχη των θρησκειών (παλιών και νέων) για τη διεκδίκησή του, στη σημασία του ως καθρέφτη που αποκαλύπτει το βάθος της αυθεντικότητάς μας. Απολαυστική πληθώρα διεισδυτικών και απολαυστικών σχολίων, που διευρύνουν την κοινωνική, ηθική, πολιτική, μυθική γεωγραφία του οίνου.

Διαβάζουμε ότι οι Πέρσες δεν έκαναν ανακρίσεις, με βασανιστήρια, αλλά μεθούσαν τους ανακρινόμενους. Σωστά επισημαίνει ο Καζαντζάκης, μην εμπιστεύεσαι άνθρωπο που δεν μέθυσε ποτέ του, κάτι κρύβει. Ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες περί κεκραμένου οίνου, οινοφλυγίας, απαξίωσης νεροπότων, για τον αγώνα των ποιητών σε προπόσεις υπέρ του οίνου «Λοιπόν και τον παράδεισον χωρίς κρασίν μισώ τον», σπονδές από επίθετα μελιηδέα, αλυπιακόν, λυσίπονος ή λη(υ)ρικές εκκλήσεις λ.χ. δως μου να πιώ τα δάκρυα τα γλυκά του αμπελιού, κ.ά. Σταθμεύει επίσης στην πρόσληψη του οίνου από το τραγούδι (λαϊκό, ρεμπέτικο κ.ά.), ενώ στο μακρύ του νηολόγιο/οινολόγιο λείπει αναφορά στο γνωστό ποίημα «Το νερωμένο κρασί» του Πολέμη. Φυσικά είναι αδύνατον να του καταλογίσεις άγνοια, δεδομένου ότι την τελευταία έκδοση του Πολέμη την έχει επιμεληθεί ο ίδιος ο Μπουκάλας.

Ο συγγραφέας μεταφράζει 64 συμποτικά επιγράμματα του 11^ου βιβλίου της Παλατινής Ανθολογίας, δημιουργών που έζησαν κατά την ύστερη αρχαιότητα (από τον 3ο π.Χ. έως τον 6ο μ.Χ. αι.) όπως του Αλκαίου του Μεσσήνιου, του Αντίπατρου του Θεσσαλονικέα, του Παλλαδά, του Παύλου Σιλεντάριου, του Στράτωνα του Σαρδεινού, του Κριναγόρα από τη Λέσβο, του Φιλόδημου από τα Γάδαρα, κ.ά. Έμμεσα πρόκειται γα μια σειρά προπόσεων και σπονδών στους ποιητές άδοξοι που 'ναι, για συγκινητικής αλληλεγγύης χειρονομία, ίσως και καρυωτακικής υποβολής.

Η μεταφραστική οδός του είναι η μέση, υποστηριζόμενη από την ποιητική διαισθητική, δοκιμασμένη ήδη σε απαιτητικότερα κείμενα (έχει μεταφράσει Αγαμέμνονα του Αισχύλου για το ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου και Αχαρνείς του Αριστοφάνη για το Εθνικό Θέατρο). Η σχέση του γενικότερα με τους αρχαίους είναι δημιουργική και κριτική, σεφερικού βάθους, ελυτικού εύρους, μαρωνίτειου κύρους. Αναφέρομαι εδώ και στο ποιητικό του έργο και στη στοχαστική του επιφυλλιδογραφία.

Ο Μπουκάλας πιστός στην μπωντλερική παρακαταθήκη, «Για να μην είστε οι ανελέητοι σκλάβοι του Χρόνου, μεθάτε, μεθάτε δίχως τελειωμό. Με κρασί, με ποίηση ή μ' αρετή, διαλέχτε», διαλέγει και προσθέτει στα μεθυστικά και το μελάνι της γραφής του, σοφά ανακεκραμένο με ποίηση, αλήθεια, λογισμό και όνειρο αλλά και ισόποσες δόσεις σαρκασμού και χιούμορ. Σε μια χώρα με μεγάλη οινική παράδοση (με έδρες οινογευσίας στα Πανεπιστήμια, όπως λ.χ. η Γαλλία, η Ιταλία κ.ά.) το παρόν πόνημα θα είχε περίοπτη θέση ακόμη και σε μπαρ, κάβες και άλλα ευαγή λυσίπονα ιδρύματα. Στη χώρα της αμπέλου (που ανήγαγε εσχάτως σε εθνικό ποτό της το ουίσκυ) και της φαιδράς πορτοκαλέας ίδωμεν.

*Ο Γιάννης Κουβαράς είναι ποιητής και κριτικός λογοτεχνίας