ΔΙΑΒΑΣΑ στην Καθημερινή [24/2/2008]

Σοφία Ναγκίμπ Μαχφούζ. Συλλογή αποφθεγμάτων που προέρχονται από τα βιβλία του Αιγύπτιου συγγραφέα. Ο εκδότης-διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού «Εντευκτήριο» Γιώργος Κορδομενίδης κάνει κριτική παρουσίαση του βιβλίου Η σοφία μιας ζωής του Ναγκίμπ Μαχφούζ [Naguib Mahfouz] (Eισαγωγή: Αλέγια Σερούρ, Mετ. Πέρσα Κουμούτση, εκδ. Ψυχογιός, σελ. 148). Τον χαρακτήρισαν «Μπαλζάκ της Αιγύπτου» αλλά και «Σαίξπηρ των Αράβων», τόσο εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο τα έργα του εκφράζουν τη γεμάτη ενέργεια και παλμό ζωή της χώρας του όσο και εξαιτίας της λεπτομερούς ψυχολογικής ανάπτυξης των χαρακτήρων του, αλλά και των πλατιών κοινωνικών του ενδιαφερόντων...

Τοπία της αθηναϊκής ανθρωπογεωγραφίας. Συλλογή δώδεκα διηγημάτων και φωτογραφίες από τη σημερινή μεγαλούπολη. Η Τιτίκα Δημητρούλια παρουσιάζει το βιβλίο Μικρός δακτύλιος του Κώστα Κατσουλάρη (φωτογραφίες: Καμίλο Νόλλας, εκδ. Ελληνικά Γράμματα). Ο Κώστας Κατσουλάρης, στη νέα συλλογή διηγημάτων του, δηλώνει την πρόθεσή του να εξερευνήσει την αθηναϊκή ανθρωπογεωγραφία. «Νέες αθηναϊκές ιστορίες»: αυτός είναι ο υπότιτλος της συλλογής, που περιλαμβάνει έντεκα δικές του ιστορίες, συν άλλη μια γραμμένη από ένα φίλο του συγγραφέα, τον Σπύρο Κρίμπαλη, συν τις φωτογραφίες με κινητό τηλέφωνο του Καμίλο Νόλλα…

Λογοτεχνία με μαθηματική ακρίβεια. Τα τελευταία χρόνια, βιβλία με περιεχόμενο θεωρήματα και πρωταγωνιστές επιστήμονες των θετικών επιστημών γίνονται μπεστ σέλερ. Της Όλγας Σελλά. «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων» είναι ένα από τα μεγαλύτερα μπεστ σέλερ όλων των εποχών και, ταυτοχρόνως, ο σύγχρονος πρόγονος της λεγόμενης μαθηματικής λογοτεχνίας, εν έτει 1865. Δειλά αλλά σταθερά ακολούθησαν, τα επόμενα χρόνια, συγγραφείς και βιβλία που προσέγγισαν τη μαθηματική σκέψη μέσω μιας άλλης, «ξένης» γλώσσας: της αφήγησης. Με αδεξιότητα ή με πλάγιο τρόπο, τα μαθηματικά «εισέβαλαν» ακόμα και σε αστυνομικά μυθιστορήματα, όπως στον δικό μας αστυνόμο Μπέκα, του Γιάννη Μαρή, που «στο σχολείο αγαπούσε πολύ την Αλγεβρα» και θεωρούσε ότι «όλα είναι στοιχεία μιας μαθηματικής εξίσωσης»…

Αυθαιρεσία στην ανάγνωση της Ιστορίας. Ο χρονικός χωρισμός των περιόδων που έχει οριστεί με ιδεολογικές προϋποθέσεις αποδεικνύεται ρευστός και αναποτελεσματικός. Ο Ν. Ε. Καραπιδάκης (καθηγητής της Ιστορίας της Μεσαιωνικής Δύσης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, τ. διευθυντής των Γενικών Αρχείων του Κράτους) γράφει για το βιβλίο Από τους Βαρβάρους στους Μοντέρνους. Κοινωνική Ιστορία και ιστοριογραφικά προβλήματα της Μεσαιωνικής Δύσης της Ρίκας Μπενβενίστε (εκδ. Πόλις - σελ. 357). Έχοντας μόλις διανύσει τον αιώνα των πιο μεγάλων καταστροφών και των πιο εκτεταμένων εξοντώσεων που γνώρισε ο δυτικός πολιτισμός, με θολή ακόμα την έννοια της νεωτερικότητας (και του έθνους) και ακόμα θολότερη αυτήν της μετανεωτερικότητας, το βιβλίο της Ρίκας Μπενβενίστε αποτελεί μια ουσιαστική πρόκληση για τους συνήθεις προβληματισμούς περί ιστορίας…

Η εναλλακτική εφημερίδα που έγινε τρόπος ζωής. Τα τριάντα της χρόνια συμπληρώνει η γερμανική taz. Ο Κώστας Θ. Καλφόπουλος γράφει για το βιβλίο Die taz. Eine Zeitung als Lebensform του Jorg Magenau (εκδόσεις Hanser, Μόναχο 2007). Είναι η «καθημερινή εφημερίδα» (tages-zeitung, «χαϊδευτικά» taz) της Γερμανίας, η «μικρότερη» ανάμεσα στα εκδοτικά μεγαθήρια και τα παραδοσιακά φύλλα που κατακλύζουν τα κιόσκια και τα βιβλιοπωλεία στους σιδηροδρομικούς σταθμούς και τα αεροδρόμια. Είναι «βέρα βερολινέζα» στην καταγωγή, αλλά διακινείται «καθ’ άπασαν την επικράτειαν» (­berregional), σε σχήμα Berliner, όπως αποκαλούν οι αγγλοσάξονες το μέγεθος μιας εφημερίδας, που κινείται ανάμεσα στα «παραδοσιακά σεντόνια» και τα τάμπλοϊντ…

Θεωρίες της κοινωνίας και πρόβλημα αξιών. Η φιλοσοφική διαμάχη για τη γνώση των ανθρώπινων πραγμάτων ανάμεσα στον Παναγιώτη Κονδύλη και τον Κοσμά Ψυχοπαίδη. Ο Θάνος Σαμαρτζής γράφει για το βιβλίο Νόημα και Κυριαρχία του Γιώργου Φαράκλα (Εκδ. Εστία, 2007, σελ. 648). Είναι γνωστό από παλιά ότι συχνά οι άνθρωποι θεωρούν πως αυτό που είναι προς το συμφέρον τους, αυτό είναι και δίκαιο. Πολλοί φιλόσοφοι γενίκευσαν αυτή την ιδέα και υποστήριξαν πως κάθε αξία, κάθε αντίληψη για το τι είναι «καλό» ή «δίκαιο», αποτελεί άμεσo ή έμμεσo παρακολούθημα του συμφέροντος αυτού που την προβάλλει. Με τον ίδιο τρόπο που τα συμφέροντα μάχονται το ένα το άλλο, έτσι πολεμούν και οι αξίες μεταξύ τους…

Naguib Mahfouz (11 Δεκεμβρίου 1911 – 2006)

Naguib Mahfouz

Ο Αιγύπτιος πεζογράφος Naguib Mahfouz (11 Δεκεμβρίου 1911, Κάιρο – 30 Αυγούστου 2006), είναι ο πρώτος άραβας συγγραφέας που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1988. Έγραψε περισσότερα από 50 μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων, όπως επίσης και 25 σενάρια για ταινίες. Από τα έργα του ξεχωρίζει η περίφημη Τριλογία του Καΐρου: Ο δρόμος κοντά στο παλάτι [Bayn al-qasrayn, 1956 - Palace Walk], Το Παλάτι των επιθυμιών [Qasr al-shawq, 1957 - Palace of Desire] και Οι δρόμοι του Νείλου [Al-Sukkariyyah, 1957 - Sugar Street]. Στο έργο αυτό αποτυπώνεται η ζωή τριών γενεών διαφορετικών οικογενειών στο Κάιρο, από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το στρατιωτικό κίνηημα του 1952 που ανέτρεψε τον βασιλιά Φαρούκ. Η τριλογία παρέχει μια επισκόπηση διείσδυσης της αιγυπτιακής σκέψης του 20ού αιώνα, και της κοινωνικής αλλαγής.

A file photo of Nobel prize winner Naguib Mahfouz taken in Cairo October 19, 1988.Egyptian Nobel prize winner for literature and famed novelist Naguib Mahfouz died Wednesday at an Interior Ministry hospital in Cairo at the age of 95, the official MENA news agency reported.(Xinhua/AFP Photo)

Στα επόμενα έργα του ο Mahfouz διατυπώνει κριτικές απόψεις για την παλαιά αιγυπτιακή μοναρχία, την βρετανική αποικιοκρατία, και τη σύγχρονη Αίγυπτο. Αρκετά από τα πιό ξεχωριστά μυθιστορήματά του εξετάζουν τα κοινωνικά ζητήματα που περιλαμβάνουν τις γυναίκες και τους πολιτικούς κρατουμένους. Το μυθιστόρημά του Τα παιδιά της αλέας [Awlad haratina, 1959] απαγορεύθηκε στην Αίγυπτο για ένα χρόνο λόγω της αμφισβητούμενης αναφοράς του στη θρησκεία και της χρήσης χαρακτήρων του βασισμένων στον Μωάμεθ, τον Μωυσή, και άλλες θρησκευτικές προσωπικότητες. Φανατικοί ισλαμιστές απαίτησαν αργότερα το θάνατό του.

Από τις Εκδόσεις Ψυχογιός κυκλοφορούν 16 μυθιστορήματα του συγγραφέα, σε μεταφράσεις της Πέρσας Κουμούτση: Η σοφία μιας ζωής (στοχασμοί και αποφθέγματα), Αγάπη κάτω απ' τη βροχή (για τον έρωτα, έναν έρωτα με δύο όψεις: τον βρόμικο, που παρασύρει σε παγίδες, και τον όμορφο και αγνό, που οδηγεί σε θυσίες), Απόμεινε από το χρόνο μια ώρα (η πορεία μιας τυπικής οικογένειας του Καϊρου μέσα στο χρόνο), Ο καθρέφτης μιας ζωής (Πενήντα πέντε ιστορίες· πενήντα πέντε πρόσωπα, πρωταγωνιστές των ιστοριών αυτών και φίλοι ή απλοί γνωστοί του μεγάλου συγγραφέα, αποτελούν την πρώτη ύλη για τους ήρωες και τις ηρωίδες του έργου του Μαχφούζ, με μόνιμο σκηνικό το αγαπημένο του Κάιρο με τον Νείλο του…), Αδίσταχτος έρωτας (ένας νεαρός φτωχός φοιτητής, φιλόδοξος και αλαζόνας ζηλεύει την ευτυχία των φίλων του και ονειρεύεται τη στιγμή που θα αποκτήσει κάποια πολύτιμη θέση σε κάποιο Υπουργείο και θα συγκεντρώσει πλούτη, δόξα αλλά και την εκτίμηση των συνανθρώπων του. Όταν θα εμφανιστεί μπροστά του η ευκαιρία στο πρόσωπο της όμορφης Εχσάν, δεν θα διστάσει να εκμεταλλευτεί τη δυστυχία της για να πραγματοποιήσει τα όνειρά του…), Το σοκάκι της αμαρτίας (Μια πανέμορφη νεαρή κοπέλα που ζει στο σοκάκι Μιντάκ, θέλει να ξεφύγει από τη φτώχεια και να γίνει κυρία του καλού κόσμου. Γνωρίζει τον τίμιο Αμπάς που είναι κρυφά ερωτευμένος μαζί της και σκέφτεται να τον παντρευτεί. Κάποια μέρα, συναντά τον Ιμπραχίμ, ένα γοητευτικό παλιάνθρωπο που θα τη συγκινήσει και θα της δείξει το δρόμο για να αποκτήσει πλούτη…), Κρυμμένα όνειρα στο Χαν Ελ Χαλίλι (Μια οικογένεια με θρησκευτικές συνήθειες και παραδοσιακές αξίες. Δύο αδέλφια, τόσο διαφορετικά μα τόσο αγαπημένα. Και μια γειτονιά που έμελλε να αλλάξει για πάντα τις ζωές τους. Κάιρο, 1942. Οι συνεχείς βομβαρδισμοί αναγκάζουν την οικογένεια Άκεφ να μετακομίσει στο Χαν ελ Χαλίλι, μια γειτονιά ιερή όπου βρίσκεται το τζαμί του εγγονού του Μωάμεθ...), Φλυαρία πάνω στον Νείλο (Τι μπορεί να συνδέει ένα δικηγόρο, έναν ηθοποιό, μια μεταφράστρια, ένα δημόσιο υπάλληλο, μια νοικοκυρά, έναν κριτικό τέχνης, έναν άνεργο και μια δημοσιογράφο; Μια παρέα συναντιέται κάθε βράδυ σ’ ένα ποταμόπλοιο στα νερά του Νείλου και αντλεί δύναμη και «κέφι» από τον ναργιλέ, σε μια προσπάθεια να δραπετεύσει από την πραγματικότητα μέσω της χαλαρότητας και των ψευδαισθήσεων...), Το έπος των Χαραφίς (Η ιστορία της ανύψωσης και της πτώσης της αιγυπτιακής οικογένειας ελ Νάγκι. Τα μέλη της παλεύουν γενιές ολόκληρες για να μπορέσουν να επανακτήσουν την τιμή τους και να σταθούν αντάξιοι του δοξασμένου τους παρελθόντος. Η ροή του χρόνου γίνεται αισθητή μόνο με τη διήγηση γεγονότων που εκτυλίσσονται σε μια εκτεταμένη περιοχή του Καϊρου, στην οποία η οικογένεια ελ Νάγκι κερδίζει, χάνει και ξανακερδίζει το σεβασμό και την αρχηγία των απλών ανθρώπων που ζουν εκεί…), Μέρες και νύχτες της Αραβίας (Ο συγγραφέας συνενώνει την αραβική, την περσική, την αιγυπτιακή και τις άλλες παραδόσεις της περιοχής και μιλά σ’ αυτό το μυθιστόρημά του για το Καλό και το Κακό (που όπως πάντα έχουν πολλές πτυχές και πολλές όψεις) για τη Θεία και την ανθρώπινη βούληση και για τις επιλογές του πιο αδύναμου και πιο πονηρού πλάσματος στον πλανήτη: του ανθρώπου…), Τα παιδιά του Γκεμπελάουι (Στις σελίδες του βιβλίου θα βρούμε αρχετυπικές μορφές, που παραπέμπουν συχνά στoν αρχαίo ελληνικό πολιτισμό και στην Παλαιά Διαθήκη: ο ποιητής, σαν άλλος Όμηρος, εξιστορεί τις περιπέτειες των ανθρώπων που μένουν στη γειτονιά του Γκεμπελάουι, του γενάρχη. Ο ίδιος ο Γκεμπελάουι, ως Θεός, εμφανίζεται μονάχα για να οδηγήσει, να επιβραβεύσει ή να τιμωρήσει τα τέκνα του…), Ράδοπις (Η Ράδοπις είναι μια πανέμορφη χορεύτρια που έχει στα πόδια της τους πλουσιότερους άντρες της Αιγύπτου. Όλοι φιλοδοξούν να γίνουν εραστές της κι εκείνη προσφέρει τον έρωτά της με αντάλλαγμα χρυσάφι. Κάποια μέρα θα χορέψει τον υπέροχο χορό της μπροστά στο Φαραώ κι εκείνος θα την ερωτευθεί παράφορα λησμονώντας τα βασιλικά του καθήκοντα…), Ο δρόμος κοντά στο παλάτι (Η περιπέτεια της οικογένειας του Άχμαντ ελ Γκαουάντ, αλλά μαζί και η περιπέτεια ιδεών και ιδεολογιών στα χρόνια του Μεσοπολέμου, χρόνια κρίσιμα για όλη την ανθρωπότητα. Μέσα από συνταρακτικά επεισόδια με ήρωες τα μέλη μιας οικογένειας, ο αναγνώστης παρακολουθεί την περιπετειώδη εκείνη εποχή που σημάδεψε βαθιά την κατοπινή ιστορία του κόσμου - και φυσικά της Αιγύπτου…), Το παλάτι των επιθυμιών (Είναι το δεύτερο βιβλίο της τριλογίας, όπου παρακολουθούμε την «ωρίμανση» της οικογένειας Γκαουάντ αλλά και των γενικότερων προβλημάτων της αιγυπτιακής πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, στις δεκαετίες του '20 και του '30…), Οι δρόμοι του Νείλου (Το τρίτο βιβλίο της Τριλογίας του Καΐρου, σημαίνει για όλους "η ώρα της αλήθειας". Ο Μαχφούζ απομυθοποιεί την πίστη σε ιδέες και τρόπους ζωής, ακυρώνει τα όνειρα και τις φαντασιώσεις των ηρώων και προσγειώνει τους πάντες στην πραγματικότητα…), Η αρχή και το τέλος (Απεικονίζει την αιγυπτιακή κοινωνία στα 1935 μέσα από τη ζωή μιας οικογένειας που αγωνίζεται να επιβιώσει μετά το θάνατο του πατέρα…), Μιραμάρ (Αλεξάνδρεια, μια πόλη μυθική. Πέντε άνθρωποι, που οι συγκυρίες της ζωής τούς οδήγησαν στην εξορία, επιστρέφουν στην παρακμασμένη αλλά εκλεπτυσμένη ατμόσφαιρα της πανσιόν Μιραμάρ…).