Ουμπέρτο Εκο, ένας ποπ διανοούμενος

 

Ουμπέρτο Εκο (1932-2016): ο μύθος, θαρρείς βγαλμένος από τα αναγνωστήρια και τις βιβλιοθήκες των μεσαιωνικών μοναστηριών, που ανέδειξε στο «Ονομα του Ρόδου», θέλει το επίθετό του να παραπέμπει στο ακρωνύμιο Εx Caelis Oblatus, δηλαδή «θεϊκό δώρο», όπως αναφέρει ο συγγραφέας στην ιστοσελίδα του (umbertoeco.com).

Toυ ΚΩΣΤΑ Θ. ΚΑΛΦΟΠΟΥΛΟΥ,   Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28.02.2016

• Ο Μεσαίωνας είναι εδώ

Πολύ πριν από «Το Ονομα του Ρόδου», με το οποίο θα κερδίσει δικαιωματικά δεσπόζουσα θέση στον κανόνα της μετανεοτερικής λογοτεχνίας, ο Εκο είναι ένας σημαντικός καθηγητής της Μεσαιωνικής Ιστορίας, ένας μαχητικός αρθρογράφος, ένας φανατικός συλλέκτης βιβλίων (η βιβλιοθήκη του μετρά περί τους 50.000 τόμους, αρκετοί από αυτούς με αμύθητη βιβλιοφιλική αξία) και ένας θεωρητικός της Σημειολογίας, που ήδη από τη δεκαετία του ’60 θα την εκλαϊκεύσει στην αρθρογραφία του, σε μια ιταλική εκδοχή του Ρολάν Μπαρτ.

Η ψυχροπολεμική Βιέννη

Κατανόηση της αυστριακής ιδιαιτερότητας, πέρα από τον μύθο του «Τρίτου ανθρώπου»

• Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου, Η Καθημερινή, Kυριακή, 30 Iανoυαρίου 2011

• M. HANSEL, M. ROHRWASSER
  (επιμ.) Kalter Krieg in ƒsterreich. Literatur-Kunst-Kultur
  P. Zolnay Verlag Βιέννη 2010

Αν το Βερολίνο καθόριζε από το 1945 μέχρι το 1989 τον «πολιτικό Μεσημβρινό του μεταπολεμικού κόσμου, η Βιέννη αποτέλεσε το ίδιο χρονικό διάστημα την «πρωτεύουσα του Ψυχρού Πολέμου», ως έδρα διεθνών οργανισμών, αλλά και της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Αμφότερες οι πρωτεύουσες (με ισχυρό τοπικό ιδίωμα, κοινώς «διάλεκτο») είχαν την ίδια ακριβώς αφετηρία: την «ώρα μηδέν», μετά τη συντριβή του εθνικοσοσιαλισμού, καθώς διαμελίζονται σε τέσσερις τομείς κατοχής (αμερικανικό, σοβιετικό, βρετανικό και γαλλικό), αν θυμηθούμε τη χαρακτηριστική σκηνή από τον «Τρίτο άνθρωπο» των Κάρολ Ριντ και Γκράχαμ Γκριν, όταν η «μεικτή περίπολος» των Συμμαχικών Δυνάμεων Κατοχής συλλαμβάνει την Αννα Σμιτ, και μέσα στην ένταση της στιγμής ο Γάλλος στρατιώτης τής προσφέρει το κραγιόν της. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί βάσιμα ότι η Βιέννη αποφορτίζει, συχνά με επιτυχία, μεγάλο μέρος της ψυχροπολεμικής έντασης σε διπλωματικό επίπεδο, που εκδηλώνεται συνήθως στο διχοτομημένο Βερολίνο, γεγονός που επιβεβαιώνεται στις συχνές ανταλλαγές κατασκόπων μέχρι τις μέρες μας.

Η σκιά του «Τρίτου ανθρώπου», στη λογοτεχνική και κινηματογραφική της διάσταση, αφήνει τόσο έντονα το αποτύπωμά της στα κτήρια και τους δρόμους της Βιέννης, ώστε ο ισχυρισμός ότι η αυστριακή πρωτεύουσα «επανιδρύεται» χάρις στον Κάρολ Ριντ, τον Γκράχαμ Γκριν και τον πληθωρικό Ορσον Ουέλς δεν είναι υπερβολικός. Δύο σημαντικά άρθρα, της Εύας Χορν («Η Μεταπολεμική Βιέννη στον ‘‘Τρίτο άνθρωπο’’») και του Γκύντερ Στόκερ («Πέρα από τον ‘‘Τρίτο άνθρωπο’’») αφ’ ενός «αναπαριστούν» και αποκαθιστούν με κάθε λεπτομέρεια τις κινήσεις των ηρώων του Γκριν ανάμεσα στα ερείπια της πρωτεύουσας και τις αφηγηματικές στρατηγικές και αφ’ ετέρου εντοπίζουν τις λογοτεχνικές επιδράσεις στα θρίλερ αυστριακής παραγωγής («Διεθνής τομέας» και «Ο ένας μετά τον άλλον», του συγγραφικού διδύμου Μίλο Ντορ και Ράινχαρντ Φέντερμαν, όπου «εξειδικεύονται» τα μοτίβα της προδοσίας, της κατασκοπείας και της σύγχρονης αφήγησης (Ε. Χορν), και συνδυάζονται συναρπαστικές μυθοπλασίες με την αποκάλυψη υποθέσεων, πολιτικού και στρατιωτικού χαρακτήρα.

• Κατάσταση πολιορκίας

Στα κείμενα του συλλογικού τόμου γίνεται εμφανές ότι πίσω από τον «μύθο της Βιέννης του ‘‘Τρίτου Ανθρώπου’’», μια ολόκληρη πόλη βρίσκεται «σε καθεστώς διαρκούς κατάστασης πολιορκίας», κινούμενη στους ρυθμούς ενός ακήρυχτου πολέμου, όπου «δεν υπάρχει με ευκρίνεια ούτε επιτιθέμενος ούτε αμυνόμενος». Οι προθέσεις των δύο αντιπάλων, σε στρατιωτικό, ιδεολογικό, οικονομικό και προπαγανδιστικό επίπεδο κάθε άλλο παρά αγνές αποκαλύπτονται πίσω από τις ψευδεπίγραφες διακηρύξεις και τις συνακόλουθες αντιπαραθέσεις, όπως παρουσιάζει ο Ολιβερ Ράτκολμπ αναλυτικά τις συνθήκες του «Ψυχρού Πολέμου και την πολιτική προπαγάνδα στην Αυστρία 1940-1950», παράλληλα με τη διείσδυση των σοβιετικών συμφερόντων στην αυστριακή πρωτεύουσα, κυρίως μέσω εμπορικών επιχειρήσεων, αλλά και του προπαγανδιστικού μηχανισμού, που προκαλεί αναταράξεις στην αυστριακή Αριστερά.

Μία εξ ίσου ενδιαφέρουσα πτυχή της ψυχροπολεμικής Βιέννης είναι και το στοιχείο ότι, όπως και στην περίπτωση του διαιρεμένου Βερολίνου, αποτέλεσε πεδίο σύγκρουσης δύο διαφορετικών τρόπων ζωής μεταξύ του «American way of life και του σοβιετικού καταναλωτισμού», όπως τιτλοφορείται το κείμενο της Μόνικα Ρίτερς. Στον «Ψυχρό Πόλεμο της κατανάλωσης» η Κόκα-Κόλα κατέχει κυρίαρχη θέση στην εκδίπλωση των αμερικανικών δυνάμεων, ιδιαίτερα όταν χρουστσωφική ΕΣΣΔ μπορεί να επαίρεται επί πλέον για την τρισυπόστατη κατάκτηση του Διαστήματος (σκυλίτσα Λάικα, Γ. Γκαγκάριν, Β. Τερέσκοβα). Εδώ στοιχειοθετείται η αναγκαιότητα της πολιτιστικής διείσδυσης με καταναλωτικά και πνευματικά προϊόντα που έχουν ως αποδέκτες πρωτίστως τους Βιεννέζους, με προεξάρχοντα τον ρόλο του ραδιοφώνου, της διαφήμισης, αλλά και του κινηματογράφου.

Καθώς ο πόλεμος στο εποικοδόμημα είναι ανηλεής, το στρατευμένο θέατρο καλείται να επιτελέσει τον ρόλο του (Εβελιν Ντόιτς - Σράινερ, «Σοσιαλιστικός ρεαλισμός, ένα όπλο του Ψυχρού Πολέμου»), όταν κιόλας το 1950 εξελίσσεται μία καλλιτεχνική, και ανοιχτά προπαγανδιστική, αντιπαράθεση μεταξύ Αμερικανών και Σοβιετικών, όπου θα πρωταγωνιστήσει μεταξύ άλλων και το περίφημο «Νέο Θέατρο Scala», που θα κατεδαφιστεί το 1956, λίγο μετά την ιστορική παράσταση του «Γαλιλαίου», του Μπέρτολτ Μπρεχτ (Λούκας Μαϊρχόφερ, «Η ‘‘Ζωή του Γαλιλαίου’’ του Μπ. Μπρεχτ και ο Ψυχρός Πόλεμος»). Ανάμεσα στα κείμενα του τόμου ξεχωρίζει επίσης το σχετικό με τον «Ρόλο της αφίσας στον Ψυχρό Πόλεμο» του Κρίστιαν Μαρίσκα, που περιγράφει την εξελικτική ιστορία του σχεδιασμού των ενημερωτικών, διαφημιστικών και προπαγανδιστικών πλακάτ, με αφορμή την Διεθνή Εκθεση Αφίσας του 1948, όπως οπτικοποιούνται και κωδικοποιούνται τα μείζονα μηνύματα της πολιτικής και της τέχνης.

Είναι προφανές ότι η πολιτισμική ταυτότητα της μεταπολεμικής Αυστρίας, με επίκεντρο τη Βιέννη, διαμορφώθηκε καθοριστικά στις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου και το βιβλίο συμβάλλει σημαντικά στην κατανόηση της αυστριακής ιδιαιτερότητας, πέρα από τον μύθο της αυστριακής ουδετερότητας και του «Τρίτου ανθρώπου».

Στιγμιότυπα του δρόμου, τότε και σήμερα

• Eξ αφορμης
• Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 26 Δεκεμβρίου 2010

Πολύ πριν από το Google Street View, η λογοτεχνία, πάντα ένα βήμα μπροστά από τις ανθρωπιστικές επιστήμες, ήξερε να καταγράφει και να αποτυπώνει την κίνηση στους δρόμους της μητρόπολης. «Ιδού κάποια κάλαντα που άκουσα να τραγουδούν στη Rue de Buci. Δεν γνωρίζω από πού προέρχονται. Εν πάση περιπτώσει, είναι πολύ αγροτικά κι όλο νοστιμιά», σημειώνει ο Γκυγιώμ Απολλιναίρ το 1918 στον «Περιπατητή των δύο όχθεων. Οδοιπορικό στο Παρίσι», που παρουσιάζεται περίπου έναν αιώνα μετά και στα Eλληνικά (εκδ. Φαρφουλάς, σε μετάφραση, επιμέλεια και με εισαγωγή Ν. Σταμπάκη, απ’ όπου δεν λείπει και ο «δικός μας» Ζαν Μωρεάς), καθώς αιφνιδιάζει ευχάριστα την ούτως ή άλλως ισχνή εγχώρια βιβλιογραφία, η οποία έχει σταματήσει κάπου ανάμεσα στα «Παρισινά γράμματα» του Ζαχαρία Παπαντωνίου και στη «Μητέρα Θεσσαλονίκη» του Γ. Ν. Πεντζίκη.

Ο, τι πάντως, στα ίχνη του Απολλιναίρ, καταφέρνουν τα 3Β (Beaudelaire, Balzac, Benjamin), ν’ απλώσουν δηλαδή πάνω στον χάρτη της πόλης τη μεμβράνη της λογοτεχνίας και του δοκιμίου, ανοίγοντας τον δρόμο στους σουρεαλιστές (Μπρετόν, Αραγκόν), αλλά και τους «καταστασιακούς», το ωθεί στα άκρα ο Ζωρζ Περέκ με το «Εργαστήριο της δυνητικής λογοτεχνίας» (OuLiPo), συνθέτοντας το «Δοκίμιο για τον εντοπισμό ενός χώρου στο Παρίσι».

Στην Πλατεία του Αγίου Σουλπικίου, ο Περέκ επιδιώκει να «περιγράψει το σύνηθες: ό, τι δεν σημειώνει κανείς γενικά, αυτό που περνάει απαρατήρητο, που δεν έχει καμία σημασία, ό, τι συμβαίνει όταν δεν συμβαίνει τίποτα εκτός από τον χρόνο, τους ανθρώπους, τα αυτοκίνητα και τα σύννεφα», δηλαδή ό, τι σαράντα χρόνια μετά απορροφάει μέσω δορυφόρου η χοάνη του «παντογνώστη Google».

O «απόγονος του Απολλιναίρ» σημειώνει με ακρίβεια εντομολόγου επί τρεις μέρες από τρία διαφορετικά Café της γειτονιάς, ό, τι κινείται κι ό, τι δεν κινείται γύρω από το οπτικό του πεδίο. Οι καταγραφές του δομούνται πάνω σε τέσσερα μέρη: τη χαρτογράφηση και τις συντεταγμένες του χώρου, τη σημειο-κειμενική προσέγγιση (γράμματα της αλφαβήτου, σύμβολα, αριθμοί κ. λπ.) και τέλος, τα δίκτυα επικοινωνίας και συγκοινωνίας, με ιδιαίτερη αδυναμία στα λεωφορεία της γραμμής), κι ανάμεσά τους ξεχωρίζει «ένα παιδί που τσουλάει το αυτοκινητάκι του στη βιτρίνα του Café (ελαφρύς θόρυβος)», αλλά κι ένα «σχέδιο μιας ταξινόμησης των ομπρελλών σύμφωνα με το σχήμα, τον τρόπο λειτουργίας, τα χρώματά τους, το υλικό τους…», σε μία προ-εθνογραφική προσέγγιση του αστεακού τοπίου ανάμεσα στην κίνηση και την ακινησία με έμφαση στις «μικρο-καταστάσεις».

Κλείνοντας τα βιβλία, ο αναγνώστης - περιπατητής επιστρέφει στη σημερινή Αθήνα, η οποία, παρά τον εορταστικό διάκοσμο και τις όποιες (μεγαλόπνοες ή ψευδεπίγραφες) παρεμβάσεις σχεδιάζονται, δεν πρόκειται να γίνει ποτέ ευρωπαϊκή μητρόπολη, όπως τον 19ο αιώνα δεν κατάφερε να γίνει «δεύτερο Μόναχο», παρά τον οθωνικό σχεδιασμό της «αθηναϊκής τριλογίας». Ομως, όπως ο Απολλιναίρ στα «Χριστούγεννα στη Rue de Buci» καταγράφει εξαντλητικά τα κάλαντα ως «τα πλέον ιδιάζοντα μνημεία της θρησκευτικής και λαϊκής παράδοσης», η πόλη επιστρέφει σαν μνήμη από οικογενειακές γιορτές και σχολικό αναγνωστικό. Κι αυτό στις μέρες μας δεν είναι πάντα αυτονόητο.

Η αγορά βιβλίου

• Tου Κωστα Θ. Καλφοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tετάρτη, 29 Σεπτεμβρίου 2010

Στην ιστοσελίδα των εκδόσεων (ellinikagrammata.gr) όλα βαίνουν καλώς, ακόμα. Στην εικονική πραγματικότητα, η εικόνα των πραγμάτων διαφέρει, συνήθως ριζικά: νέοι τίτλοι, εκδηλώσεις και παρουσιάσεις, ευπώλητα, εταιρικό προφίλ. Ομως η πραγματικότητα προβάλλει μιαν άλλη εικόνα, καθώς τα «Ελληνικά Γράμματα» ανέστειλαν τη λειτουργία τους και 94 εργαζόμενοι βρέθηκαν στον δρόμο και στους δρόμους. Τον τελευταίο καιρό πληθαίνουν τα «άσχημα μαντάτα»: αποχώρηση του Fnac από την Ελλάδα, κλείσιμο βιβλιοπωλείων (Ποταμός, Κατάρτι), ενώ αρκετοί εκδοτικοί, που ξεκίνησαν με φιλοδοξίες, αντιμετωπίζουν το φάσμα του «λουκέτου» κι άλλοι το μέλλον με απαισιοδοξία, με δεδομένη την προϊούσα κρίση και τα κέρδη μειούμενα.

Ενα κλειστό βιβλιοπωλείο (για οικονομικούς ή συνδικαλιστικούς λόγους) ή ένας χρεοκοπημένος εκδοτικός δεν αφορά μόνο τη βιβλιαγορά και το αναγνωστικό κοινό αποκλειστικά.

Τα συνθήματα μπορεί να εκφράζουν δικαιολογημένη οργή, όμως κάποια ηχούν παράλογα: καμία (υπερ)χρεωμένη επιχείρηση δεν μπορεί να ξανανοίξει, κανένας εργαζόμενος στον ιδιωτικό τομέα δεν εξασφαλίζει με τη θέση εργασίας αυτομάτως τη συνταξιοδότησή του, κι ο συνδικαλισμός υπερασπίζεται δικαιώματα, αλλά δεν θεμελιώνει μονιμότητες. Πολλοί, ίσως, θέλουν να ξεχνούν ότι τη δεκαετία του ’90, το εκδοτικό τοπίο και η βιβλιαγορά στην Ελλάδα «στήθηκε» σε πήλινα πόδια: ευνοήθηκε από μια οικονομική συγκυρία (που συχνά απέβλεπε στο Χρηματιστήριο), δημιούργησε ολιγοπωλιακές συνθήκες, προώθησε εξαγορές και βιβλιοπωλεία-αλυσίδες, απώθησε τους μικρούς εκδοτικούς, υπερτίμησε «ευπώλητα», συγγραφείς και δικαιώματα, ενώ οι συντεχνίες διαγκωνίζονταν για εκδόσεις, χρηματοδοτήσεις και προσβάσεις: η ελληνική πολιτιστική βιομηχανία μεταξύ κρατισμού, ευρωπαϊκών κονδυλίων, φεστιβάλ και συνδικαλισμού.

Ενας μαξιμαλισμός από τη μια, που γνωρίζει μόνο ακτιβισμό και κλαδικές απεργίες, αλλά κι ένας αμοραλισμός που βλέπει μόνο κύκλο εργασιών, όχι όμως ανέργους, δεν προοιωνίζονται θετικές εξελίξεις σ’ έναν κλάδο, ο οποίος (επαγγέλλεται ότι) καλλιεργεί το πνεύμα και την παιδεία. Συνδικαλιστές και φορείς, εργαζόμενοι και εργοδότες ας «ξανακαθίσουν στα θρανία» - του διαλόγου, των επιχειρημάτων και της λογικής. Ειδικά στον χώρο των εκδόσεων και του βιβλίου, ο τόπος δεν αντέχει ακόμα έναν πόλεμο «τάξης εναντίον τάξης».

Ο ακτιβιστής των ιδεών

• Περιπλάνηση στο φιλοσοφικό - στοχαστικό πεδίο του Γάλλου διανοητή Μισέλ ντε Σερτώ

Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 27/06/2010

• ΜΙΣΕΛ ΝΤΕ ΣΕΡΤΩ, μετ.: Κ. Καψαμπέλη, εκδ. Σμίλη

Ενα σημαντικό έργο (και ένα εξαιρετικό μεταφραστικό αποτέλεσμα) γίνεται επί τέλους κτήμα και του ελληνικού αναγνωστικού κοινού, κι ένας μεγάλος φιλόσοφος εισέρχεται στο εγχώριο ακαδημαϊκό τοπίο, χρόνια εγκλωβισμένο στους «μεταπράτες του μεταμοντέρνου».

Ο Μισέλ ντε Σερτώ (Michel de Certeau, 1925 -1986) αποτελεί μιαν ιδιάζουσα περίπτωση στη γαλλική σχολή των ανθρωπιστικών σπουδών και των επιστημών του νεύματος. Δεν θα αποτελούσε αυθαιρεσία, αν τον κατέτασσε κανείς σε μιαν «αιρετική τριπλέτα» της μεταπολεμικής γαλλικής διανόησης, μαζί με τον Ρολάν Μπαρτ και τον Πωλ Βιριλιό, ως προς τις τομές και τις ανατροπές που επιφέρουν σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό -στοχαστικό πεδίο (σημειολογία - δρομολόγια - ιστοριογραφία). Με τον Βιριλιό μάλιστα, συγγενεύει στις θρησκευτικές καταβολές και επιρροές (καθολικός ο πρώτος, ιησουίτης ο ντε Σερτώ), ενώ, παράλληλα, στο συγκεκριμένο έργο «συναντά», στους αντίποδες όμως της μαρξιστικής ανάλυσης, τον Ανρί Λεφέβρ, στην «Κριτική της καθημερινής ζωής» (1947) και την «Παραγωγή του χώρου» (1974).

• Από τις δομές στις πρακτικές

Στο έργο του ντε Σερτώ συγκλίνουν η γλωσσολογική και η «χωρική» στροφή (linguistic, spatial turn), όπως αυτές διαμόρφωσαν τις ριζοσπαστικές αναζητήσεις της φιλοσοφίας και των επιστημών του χώρου τα τελευταία τριάντα χρόνια. Οπως και στον Γκέοργκ Ζίμμελ, ο χώρος για τον ντε Σερτώ νοηματοδοτείται από την ανθρώπινη παρουσία και την κοινωνική πρακτική, αποκαλύπτει όχι μόνο τις πραγματικές διαστάσεις του, αλλά και τις υλικές συνθήκες, στις οποίες συγκροτείται και αναπαρίσταται, καθώς τοπογραφείται εκ νέου το αστεακό τοπίο, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση των «σιτουασιονιστών», ενώ σχεδιάζονται νέες τακτικές πρόσβασης και αντίστασης, απέναντι στις κυρίαρχες στρατηγικές, που εποπτεύουν και επιτηρούν τον χώρο.

Μία βασική, συστατική της θεωρίας, διάκριση συνίσταται στη διαφοροποίηση μεταξύ χώρου (espace) και τόπου (lieu): ο πρώτος υποδηλώνει την τάξη, που προσδιορίζει τα στοιχεία των συμβιωτικών σχέσεων, ο δεύτερος αποτελεί ένα σύμπλεγμα κινητών στοιχείων. Στην «κατόπτευση» της μητρόπολης («το αστικό νησί, θάλασσα στη μέση της θάλασσας») από τον 110ο όροφο του World Trade Center (μια εικόνα που παραπέμπει στην εμβληματική σκηνή στο Πράτερ, από τον «Τρίτο άνθρωπο»), ήγουν των Διδύμων Πύργων, που «έπεσαν θύμα» της νέας μορφής τρομοκρατίας, εκεί που κάποτε μία επιγραφή, σαν ρήση μιας σύγχρονης Σφίγγας, προειδοποιούσε (με τραγικά αντίστροφη προφητικότητα) τον σύγχρονο Ικαρο πως «είναι δύσκολο να είσαι πεσμένος, όταν είσαι ανεβασμένος (τόσο) ψηλά», συμπυκνώνεται, παραστατικά και προγραμματικά, η θεώρηση πραγμάτων μέσα από την εναλλαγή «μικρο- και μακρο-κλίμακας». Καθώς συνδέεται η χωροταξία με την «πανοπτική» προσέγγιση του χώρου, σε σχέση με τις προδιαθέσεις της κοινωνικής θεωρίας αναδεικνύεται η περιπατητική πρακτική, ως μία μεταφορά (της ανάγνωσης του κειμενολογικού ιστού) του άστεως.

Κατ’ ουσίαν, ο ντε Σερτώ διευρύνει εξαντλητικά τη ζιμμελική θεώρηση του «ξένου» στις νομαδικές και καταναλωτικές ιδιότητες του σύγχρονου ανθρώπου («οι καταναλωτές μεταβάλλονται σε μετανάστες»), από τις οποίες, όμως, εκτιμά ότι υπάρχουν σαφείς δυνατότητες αντίστασης («αντιπειθαρχία», «γεωγραφίες του πράττειν») σε έναν κόσμο της μαζικής πρόσβασης, με τους συνακόλουθους καταναλωτικούς καταναγκασμούς, και του ελέγχου.

• Χώρος, σκέψη, πράξη

Μέσα στον κυκεώνα της furia francesa, που καλλιεργεί γόνιμα το πνεύμα της εξέγερσης σε εκδοτικό, φιλοσοφικό και θεωρητικό επίπεδο, αναδεικνύονται τα αντικονφορμιστικά και διορατικά πνεύματα, που φιλοξενούνται στις εκδόσεις 10-18, όπως παραστατικά περιγράφει την «περιπέτεια των ιδεών» και την ρηξικέλευθη πορεία του ντε Σερτώ ο Λυς Ζιάρ στην «Ιστορία μιας έρευνας». Η «επινόηση της καθημερινής πρακτικής» μπορεί κάλλιστα να εκτιμηθεί ως μία μεταστροφή της αρχικής φιλοσοφικής προσέγγισης με αφετηρία και αφορμή το 1968: η ιστοριογραφία αποκτά συντεταγμένες, οριοθετείται και, ταυτόχρονα, εντάσσεται και συγκεκριμενοποιείται στον κοινωνικό χώρο. Αντλώντας τα αναγκαία συμπεράσματα από την εξέγερση του Μάη του ’68, όπως ο ίδιος έχει παραδεχτεί, και αποτυπώνονται σε μια σειρά κειμένων σχετικά με την εξουσία του λόγου, την πολιτική αφύπνιση της Αμερικής και την καθημερινή φύση της επικοινωνίας («La prise de parole et autres écrits politiques»), ο φιλόσοφος χαρτογραφεί την κοινωνική εμπειρία στον χώρο και μεταβάλλεται σε έναν «ακτιβιστή των ιδεών».

Το έργο του ντε Σερτώ δεν διαβάζεται ως «οδηγίες χρήσεως» της ζωής (γι’ αυτό φρόντισε η λογοτεχνία, με το ομότιτλο βιβλίο του Ζορζ Περέκ, δυο χρόνια πριν από την έκδοση της «Πρακτικής της καθημερινής ζωής»), αλλά ως μία «χωροθέτηση της ιστορίας και της κοινωνίας». Μια μυστικιστική («Ο μύθος του μυστικισμού», 1984) διαισθητικά φαινομενολογική και ταυτόχρονα ριζοσπαστικά απελευθερωτική προσέγγιση, που συμβάλλει σε ένα «νέο διαφωτισμό», από τον οποίο ο σύγχρονος άνθρωπος εμπνέεται διαρκώς, αναζητώντας την ταυτότητά του σε ένα ταξίδι στο κέντρο της ετεροτοπίας, όπως αυτή αρθρώνεται στις μητροπόλεις της ύστερης νεωτερικότητας.

Μετανεωτερικό νουάρ με πολιτικό πλαίσιο

Ελληνας δημοσιογράφος κυνηγά ναζί στη Βουδαπέστη

Κώστας Καλφόπουλος: Καφέ Λούκατς. Budapest noir, εκδ. Αγρα

Μια κεντροευρωπαϊκή πόλη με διπλό όνομα και ένα ποτάμι που την ενώνει και την κόβει στα δύο, την ώρα που πέφτει η αυλαία για τον υπαρκτό σοσιαλισμό. Ενα χρονικό διάστημα ελάχιστο: Οσο διαρκεί ένα συνέδριο και λίγο παραπάνω – αρκετό όμως για να γυρίσουν τα πάνω κάτω η Ευρώπη, ο κόσμος και η ζωή του αφηγητή. Δημοσιογράφος με έφεση προς το παρελθόν, το παλιό, το περιθωριοποιημένο, προς την «ασήμαντη μνεία», ο αφηγητής αποφασίζει να φύγει διακοπές και επιστρέφει, με αφορμή το συνέδριο, στη Βουδαπέστη όπου είχε μελετήσει με υποτροφία τα των Ελλήνων εξορίστων κομμουνιστών του Εμφυλίου. Κάποια πράγματα παραμένουν σταθερά κι αμετακίνητα, όπως η οδός Βάτσι και το ζαχαροπλαστείο Ζερμπώ. Η επικείμενη αλλαγή όμως αιωρείται ήδη στην ατμόσφαιρα. Γνωρίζει τυχαία(;) μια ώριμη καλλονή, που τον παρασέρνει σε μια παθιασμένη και εξόχως σκηνοθετημένη νύχτα. Και εμπλέκεται σε μια ιστορία που θα του κοστίσει μπόλικη αγωνία, ένα μεγάλο καρούμπαλο και μια μόνιμη καχυποψία απέναντι σε όλους και σε όλα.

Μετά τη μοιραία αυτή νύχτα και ο αφηγητής βρίσκεται διαρκώς μετέωρος. Κάθε κίνησή του είναι γνωστή σε υπερβολικά πολλούς ανθρώπους, εκ των οποίων οι μισοί φροντίζουν να εξοντώνουν τους άλλους μισούς, δυο λεπτά πάντα πριν από τη μοιραία συνάντησή τους μαζί του. Εχοντας για κάποιο λόγο επιλεγεί να υπηρετήσει την υπόθεση της σύλληψης και της καταδίκης κάποιων ναζιστών που συμμετείχαν στην εφαρμογή της τελικής λύσης, κινείται σχεδόν σαν νευρόσπαστο. Τις κινήσεις του καθορίζει από τη μία η μοίρα, από την άλλη η δική του εφεκτικότητα και αναβλητικότητα και, τέλος, οι ίδιες οι ραγδαίες εξελίξεις. Αντιλαμβάνεται δε την περιπέτειά του αυτή ως παρείσφρηση στο σώμα των βιβλίων και των ταινιών που αγαπά και κινείται ως ήρωας της σελίδας ή της οθόνης. Την ίδια στιγμή, η πραγματικότητα γίνεται βιβλιακή και κινηματογραφική, αρχής γενομένης από την ίδια την πόλη, στον λαβύρινθο της οποίας χάνεται.

• Απαραίτητη η παιδεία

Το να χάσεις τον δρόμο σου στην πόλη δεν είναι σπουδαίο πράγμα, λέει ο προσφιλέστατος στον Καλφόπουλο Βάλτερ Μπένγιαμιν, που σιγοψιθυρίζει διαρκώς και πάλι ανάμεσα στις γραμμές. Για να χαθείς όμως στην πόλη όπως σε ένα δάσος, χρειάζεται μια ολόκληρη παιδεία, την οποία διαθέτει ο αφηγητής. Οι ασπρόμαυρες πόλεις με τα αινιγματικά σοκάκια και τις άδειες λεωφόρους τους κατοικούνται από πρόσωπα φασματικά, που εμφανίζονται και εξαφανίζονται χωρίς ίχνη, ή τα ελάχιστα που αφήνουν επίσης χάνονται μαζί με τους μάρτυρες της παρουσίας και των προθέσεών τους. Η ώριμη καλλονή με τα πέπλα περιγράφεται μόνο μέσα από τίτλους βιβλίων και στίχους ποιημάτων και τραγουδιών.

Οι νέοι πεσόντες στον αγώνα κατά των ναζιστών δεν έχουν όνομα, πρόσωπο, το μοναδικό σημάδι της ζωής και του θανάτου τους είναι οι τρύπες από τις σφαίρες και ο κόσμος που μαζεύεται μαζί με το ασθενοφόρο και την αστυνομία. Ο συμπαθής αστυνόμος Λούκατς, που ουδεμία σχέση έχει με τον Γκεόργκι Λούκατς και τη θεωρία του μυθιστορήματος, αλλά ούτε και με το «Λούκατς καφέ» όπου συχνάζει ο αφηγητής, παύει κι αυτός κάποια στιγμή να απαντά στα μηνύματα του αφηγητή, γίνεται άφαντος, μηδέποτε υπάρξας.

1. Και αυτοαναφορικό

Το ολιγοσέλιδο, υπαινικτικό, στυλιζαρισμένο νουάρ του Καλφόπουλου, με τον μακροπερίοδο λόγο και την εναλλαγή των εστιάσεων, σε ένα πρώτο επίπεδο είναι ιστορικο–πολιτικό, αναφέρεται στην ατιμωρησία των ναζιστών και τις ομάδες που τους καταδίωκαν, όπως αυτή του Βίζενταλ, τις σχέσεις τους με τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, τις επιβιώσεις της φρίκης του Ολοκαυτώματος στον δυτικό πολιτισμό υπό τη μορφή μιας διαρκούς σύγκρουσης και ενοχής.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, όμως, είναι αυτοαναφορικό. Το πέρασμα από τη νεωτερικότητα στη μετανεωτερικότητα διερευνάται εντέλει σε επίπεδο κειμένου, αφού όπως επισημαίνει και πάλι ο Μπένγιαμιν, «το κείμενο είναι ένα δάσος στο οποίο ο αναγνώστης είναι ο κυνηγός».

Ενα ατμοσφαιρικό, υβριδικό, μετανεωτερικό νουάρ για τη σκοτεινότητα του κόσμου που μας περιβάλλει και την πολυπλοκότητα των σχέσεων, που διατηρεί με τις κάθε λογής αναπαραστάσεις του.

• Της Τιτικας Δημητρουλια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01/02/2009