Τι είναι ο ρατσισμός;

Του Πέτρου-Ιωσήφ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ, Η ΑΥΓΗ, 02/11/2008

ΦΙΛΙΠ ΝΕΜΟ, Τι είναι η Δύση;, εκδόσεις Εστία, σελ. 197

Όταν προ ολίγων μηνών έτυχε να διαβάσω το συγκεκριμένο βιβλίο, έμεινα αρχικά άναυδος. Μια (έστω και) υπόρρητη υπεράσπιση του πολιτισμικού ρατσισμού γραμμένη από έναν γάλλο πανεπιστημιακό και μεταφρασμένη στα ελληνικά δεν είναι δα και κάτι συνηθισμένο. Θεωρώντας, ως μειλίχιος αριστερός, ότι ο εκνευρισμός δεν είναι ο καλύτερος σύμβουλος, διαρκώς ανέβαλλα αυτή την βιβλιοπαρουσίαση, με την ελπίδα ότι ουδείς θα ασχοληθεί μαζί του -κι έτσι, τουλάχιστον δε θα αυξάνονταν οι πωλήσεις του. Από τη στιγμή που οι μέχρι στιγμής δημοσιευμένες βιβλιοκριτικές δεν έθιξαν το (σύμφωνα με την άποψή μου) υπόβαθρο του συλλογισμού του συγγραφέα και ασχολήθηκαν είτε με την περιγραφή των περιεχομένων είτε με την ένταξή του σε ένα (γενικώς) αντισχετικιστικό στρατόπεδο, αποφάσισα κι εγώ να καταθέσω την ανάγνωσή μου.

Ο κύριος Νεμό, παρότι αναρωτιέται για το «τι είναι η Δύση» το έχει προαποφασίσει: είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση (ή μάλλον η «πρώτη ταχύτητά» της), οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Αυστραλία. Το γεγονός ότι σπαταλά μερικές δεκάδες σελίδες για να φτάσει στο συμπέρασμά του, δεν χρειάζεται να μας κάνει εντύπωση. Διότι, έστω και παραβιάζοντας κάθε γνωστή έννοια ιστορικότητας, θα πρέπει να δώσει περιεχόμενο σε αυτή τη χωρική κατασκευή. Αντίπαλος της Δύσης, βέβαια, δεν είναι άλλος από το «αρνητικό» της, το οποίο μέχρι πρόσφατα βρισκόταν στο εξωτερικό της, αλλά τώρα πια (φευ) έχει εισχωρήσει εντός της: «Τα μεταναστευτικά κύματα έχουν φτάσει σε ένα οριακό σημείο, πέραν του οποίου η πολιτισμική ένταξη των μεταναστών καθίσταται προβληματική, και όπου αρχίζει να διαφαίνεται μια πολυπολιτισμική κοινωνία»¹: «οφείλουμε άραγε να υπερασπιστούμε έναν τέτοιο πολιτισμό (...) απέναντι στον κίνδυνο διάσπασής του από την αλματώδη ανάπτυξη των κοινοτισμών ή από την πολιτισμική επιμειξία;».²

Ο αξιότιμος καθηγητής της Ανωτάτης Εμπορικής Σχολής των Παρισίων, εφοδιασμένος με μια λεπτομερή στατιστική των δεικτών απορροφητικότητας φτηνών εργατικών χεριών, καθώς και με μια ανάλυση του επιτρεπτού ποσοστού νόθευσης του προϊόντος «Δύση», σύμφωνα με τους κοινοτικούς κανονισμούς εμπορίου, προσπαθεί να μας διαφυλάξει από δυσάρεστες παρενέργειες. Στην περίπτωση που κάποιος «μοδάτος» υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του αντιτείνει ότι είναι δυνατή η ενότητα στη διαφορετικότητα κι άλλα τέτοια μεταμοντέρνα ή παλαιομαρξιστικά, ο κύριος καθηγητής απαντά ρεαλιστικά, κουνώντας το δάχτυλό του: «δεν μπορούμε, προκειμένου να συμβιβάσουμε ενότητα και διαφορές, να προσφύγουμε στις τυποποιημένες εκφράσεις που είναι σήμερα στη μόδα: την πολυπολιτισμικότητα ή την πολιτισμική επιμειξία. Η πρώτη είναι εξίσου παράλογη, όσο ένα παιχνίδι όπου ο κάθε παίκτης ισχυρίζεται ότι παίζει σύμφωνα με τους δικούς του κανόνες. Η δεύτερη, η οποία συνιστά την αναζήτηση ενός ‘μεγαλύτερου κοινού παρονομαστή’, φτωχαίνει εξ ορισμού τον πολιτισμό».³

Τελική λύση στο πρόβλημα, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι η δημιουργία μιας Δυτικής Υπερεθνικής Ομοσπονδίας και η μετρημένη αποδοχή μεταναστών εντός των ορίων της, οι οποίοι θα πρέπει να προαποδεχθούν την πολιτισμική αφομοίωσή τους. Οι κανόνες είναι δικοί μας - το ίδιο και ο πολιτισμός. Το πρώτο θα μπορούσε να είναι κάλλιστα άλλη μια επίκληση στο δίκαιο του ισχυρότερου, ο οποίος εξαναγκάζει τους υπολοίπους να τηρήσουν τους κανόνες που αυτός έχει θέσει, προς ίδιον όφελος. Αν ήταν έτσι, ο κύριος Νεμό δε θα έπειθε και πολλούς αναγνώστες ή τουλάχιστον δε θα προσέφερε κάποια ευπρεπή επιχειρηματολογία σε όσους αυτοπροσδιορίζονται ως προοδευτικοί ή φωτισμένοι αστοί, ως formal urban middle class, μια κατηγορία που στα καθ’ ημάς τρέφεται από τις οδηγίες έγκριτων επιφυλλιδογράφων και βηματίζει ανάμεσα στις σελίδες παραλογοτεχνιζόντων πανεπιστημιακών. Δύο διαδοχικές κινήσεις φτάνουν όμως για να εξωραϊστεί, να γίνει ευπαρουσίαστος ο εκ της αγοράς ορμώμενος κυνισμός. Καταρχάς, μια ψευδοϊστορική αναδρομή, η οποία αποτελείται από μια έντεχνη συρραφή κοινών τόπων, δηλαδή «δεδομένων», δηλαδή πραγμάτων που ο αναγνώστης προσλαμβάνει άκριτα, δίχως να θέσει σε λειτουργία την κριτική του ικανότητα, εθισμένος ων από την ατέρμονη αναπαραγωγή τους από τα παιδικά του κιόλας χρόνια. Ο χρυσός αιώνας του Περικλή, η τελειότητα του ρωμαϊκού δικαίου, η σοφία της Βίβλου, η «διαμάχη για τα αξιώματα», το υπέρλαμπρο άστρο των Φώτων και των επαναστάσεων του 18ου αιώνα (χωρίς βίες και Τρομοκρατίες, φυσικά). Έτσι, η ανωτερότητα του προϊόντος «μας» έχει ήδη παραχθεί σχεδόν αυτονόητα. Συμπληρωματική της πρώτης κίνησης είναι η δικαιολόγηση του αποκαθαρμού της Ιστορίας «μας» από κάθε μελανή σελίδα -όσο να ‘ναι κάτι από Ολοκαύτωμα ή αποικιοκρατία θα έχει διαβάσει ο αναγνώστης και ίσως να τρόμαξε πρόσκαιρα με τα λαμπρά αυτά επιτεύγματα της «Δύσης».

Αδίκως όμως, διότι όσον αφορά τον φασισμό και (βεβαίως βεβαίως) τον κομμουνισμό «στην πραγματικότητα [δεν] υπήρξαν καθαρά δυτικές πραγματικότητες. Επρόκειτο για παθολογικά φαινόμενα, στιγμιαίες επιστροφές σε ‘αταβιστικά ένστικτα’ μιμητικών ομάδων και μαζών, που παλινδρόμησαν στο φυλετικό στάδιο. Πράγματι, επανέφεραν και αναβίωσαν μη πολιτισμένες συμπεριφορές, προγενέστερες της ελληνικής πολιτικής συνείδησης, (...) προγενέστερες του ρωμαϊκού δικαίου και του ρωμαϊκού ουμανισμού και, τέλος, προγενέστερες της βιβλικής αγάπης προς τον πλησίον και της ελπίδας».⁴ Ως εκ θαύματος, κάποια παράσιτα ξεφύτρωσαν στον κήπο του Βολταίρου --όπως άλλωστε κι ο ίδιος ο κήπος, ο οποίος θεωρείται ως αιωνίως περιτειχισμένος και απομονωμένος τεχνητά από τη γύρω φύση. Τίποτα το «δυτικό» όμως δε διέθεταν τα παράσιτα: «αυτά τα ένστικτα δεν έχουν καμία σχέση με την πολιτισμική ιστορία της Δύσης που αφηγήθηκα. Οι Κινέζοι, οι Καμποτζιανοί και οι Κορεάτες κομμουνιστές μπόρεσαν να αφυπνίσουν τα ίδια ένστικτα με την ίδια επιτυχία, και οι Νεότουρκοι μπόρεσαν να διαπράξουν εξίσου αποτελεσματικές γενοκτονίες όσο και οι ναζί».⁵ Τα ίδια λοιπόν, και χειρότερα διέπραξαν κι οι ασιάτες. Ευλόγως, θα προσέθετα, εφόσον είναι και στη «φύση» τους: ούτε χριστιανοί είναι,⁶ να αναγνωρίζουν την καθαρτήριο θετικότητα της καταστροφής ούτε φιλελεύθεροι, ώστε να μπορούν να θεμελιώνουν κοινή αγορά επί των ερειπίων. Οι κοινοί τόποι της σύγχρονης φιλελεύθερης δικαιολόγησης των ολοκληρωτισμών του 20ού αιώνα είναι κάτι που ίσως και να το περιμέναμε. Άλλωστε, στην εξίσωση Χίτλερ ίσον τρελός, φασισμός ίσον κομμουνισμός, σκοντάφτουμε σχεδόν καθημερινά πλέον. Αυτό που δε θα ανέμενε κανείς (έλληνας) αναγνώστης είναι η δικαιολόγηση της αποικιοκρατίας με όρους κοινωνικού δαρβινισμού και «Σκέψης φον Χάγεκ» (ο οποίος, «με την ψυχρή επιστημονική τ[ου] ακρίβεια είναι ιδιαιτέρως διαφωτιστικ[ός]).⁷

Η σεμνοτυφία μου δε μου επιτρέπει να αναπαράγω το ανατριχιαστικό επιχείρημα του σεβαστού καθηγητή, που θυμίζει Σουίφτ και αποδεικνύει έμπρακτα τα πορίσματα της Κοινοτυπίας του κακού της Άρεντ. Μόνο μια φράση, αφιερωμένη σε όσους απρόσεκτους κριτικούς: «Οι πληθυσμοί των μη δυτικών κοινωνιών θέλουν κι αυτοί να κρατηθούν στη ζωή. Όμως ο μόνος τρόπος για να μπορέσουν ενδεχομένως να επιστρέψουν στην κατάσταση στην οποία βρίσκονταν πριν από τον αποικισμό και να μην ζουν πλέον σε ένα περιβάλλον ως ένα βαθμό δυτικοποιημένο, θα ήταν να δεχτούν να μειώσουν τους πληθυσμούς τους κατά ενενήντα τοις εκατό. [...]. Ίσως τελικά αυτό είναι το σκληρό δίλημμα που κρύβεται πίσω από τις πολυετείς εμφύλιες συγκρούσεις πολλών χωρών του Τρίτου Κόσμου».⁸

Αν θέλουν τον πολιτισμό τους ας πεθάνουν --το «πόσοι» έχει ήδη υπολογιστεί στο Παρίσι και αλλού. Αν θέλουν τον πολιτισμό μας, δηλαδή τον πολιτισμό γενικά, ας παραμείνουν μακριά μας και η οικονομία της αγοράς θα φροντίσει γι’ αυτούς.

Ο πολιτισμός μας, η Δύση, είναι τελικά μια χρήσιμη μετωνυμία του καπιταλισμού. Αυτό βέβαια είναι αληθές. Αυτόν πρέπει να υπερασπιστούμε --μέχρι θανάτου. Εδώ έγκειται η κρισιμότητα του «εμείς»: ποιοι εμείς και για ποιους θα πρέπει να υπερασπιστούμε τον καπιταλισμό; Μα γιατί είναι ο πολιτισμός. Για τον «καλό σκοπό» όλα τα όπλα είναι ηθικά. Ιδίως το όπλο της επικοινωνίας, του μάρκετινγκ. Η επιστημονικοφανής γλώσσα του κειμένου, η «αυστηρά ορθολογική» επιχειρηματολογία, η comme il faut επίκληση στα συσσωρευμένα στερεότυπα του αναγνώστη, ελπίζω να μην ξεγελούν ένα τμήμα έστω του κοινού. Σε αντίθετη περίπτωση, δεν θα έχουμε να κάνουμε με μια «επιστροφή» του πολιτισμικού ρατσισμού (λες κι έφυγε ποτέ από κοντά μας), αλλά με μια αποδοχή του διά της σιωπής και της αδιαφορίας. Και κάτι τελευταίο: διαβάζοντας ξανά τα προηγούμενα, διαπιστώνω πως άθελά μου, ίσως συμβάλλω κι εγώ στην αύξηση των πωλήσεων του συγκεκριμένου βιβλίου. Όλα τα έχει προβλέψει ο καπιταλισμός. Δεν γινόταν όμως διαφορετικά. «Η καταισχύνη των δυνατοτήτων ύπαρξης που μας προσφέρονται είναι φανερή εκ των έσω. Δεν αισθανόμαστε έξω από το πλαίσιο της εποχής μας, αντίθετα δεν σταματάμε να καταλήγουμε σε επονείδιστους συμβιβασμούς μαζί της [...] Δεν είμαστε υπεύθυνοι για τα θύματα, αλλά είμαστε υπόλογοι απέναντί τους. Και ο μοναδικός τρόπος για να αποτινάξουμε την καταισχύνη είναι να προσποιούμαστε ότι είμαστε ζώα (να γρυλίζουμε, να σκάβουμε, να σαρκάζουμε, να κάνουμε σπασμωδικές κινήσεις): μερικές φορές, ένα ζώο που πεθαίνει σκέφτεται περισσότερο από ένα ζωντανό άνθρωπο, ακόμα κι αν είναι δημοκράτης».⁹

1. Φ. Νεμό, Τι είναι η Δύση;, Εστία, Αθήνα, 2008, σ. 10.

2. Ό.π., σ. 11. Οι υπογραμμίσεις είναι δικές μου. Τα αποσπάσματα (ανακατασκευάζοντας υποθετικά μια αναγνωστική οδηγία του συγγραφέως) ει δυνατόν να αναγιγνώσκονται με ελαφρά ύψωση των όφρεων, συνοδευόμενη από αγχοβόρες παλινδρομήσεις της κεφαλής κατάφασιν δεικνύουσαι.

3. Ό.π., σ. 158.

4. Ό.π., σ. 114. Η έμφαση στο πρωτότυπο.

5. Ό.π., σ.116.

6. Χριστιανοί καθολικοί ή προτεστάντες όπως ξεκάθαρα διακρίνει ο συγγραφέας. Ορθόδοξοι (δηλαδή βαλκάνιοι και, κυρίως, ρώσοι) αποκλείονται από την Δυτική Ομοσπονδία. Σκόντο γίνεται για τους έλληνες λόγω αρχαιότητας, αν και με επιφυλάξεις.

7. Ό.π., σ. 126.

8. Ό.π., σ. 132-133.

9. Ντελέζ-Γκουαταρί, Τι είναι η φιλοσοφία; Όπως παρατίθεται στο Ζιλ Σατλέ, Να ζούμε και να σκεφτόμαστε σαν τα γουρούνια. Για το φθόνο και την ανία στις δημοκρατίες της αγοράς, Καστανιώτης, Αθήνα, 1999. Σε περίπτωση λήψης Νεμό, πάρτε κι αυτό ως αντίδοτο.

Ο Πέτρος-Ιωσήφ Στανγκανέλλης είναι ιστορικός

ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ

Από τον Γκομπινό και τον Ζοζέφ ντε Μεστρ ώς τον Καρλ Σμιτ, τον Γιούνγκερ και τον Σελίν, το φλερτ του διανοούμενου και συγγραφέα με τον ρατσισμό έχει πολλές μορφές, διακυμάνσεις και εντάσεις. Ο άνθρωπος των γραμμάτων δεν είναι -τουλάχιστον πάντα- ένας ταγός που καθοδηγεί την ακατέργαστη μάζα ούτε ένας προφήτης (homo vates) που «βολιδοσκοπεί» το μέλλον ούτε βέβαια η συνείδηση του πλήθους που στην αιχμή της ανακεφαλαιώνονται οι βαθύτερες σκέψεις και λαχτάρες του. Αντίθετα, κάποιες στιγμές, οχυρωμένος πίσω από ένα πνεύμα μισαλλοδοξίας και παραλυτικού ανορθολογισμού, εκφράζει έμμεσα ή και απροκάλυπτα τον πιο αδιάλλακτο φυλετισμό του.

Στον Γιούνγκερ, για παράδειγμα, ο φυλετισμός είναι υπόγειος και έχει μια χροιά μυστικιστικής και μυητικής έξαρσης. Αυτό που αποθεώνεται είναι η ιδέα και η αξία της αυθυπέρβασης. Πώς; Με τον πόλεμο που σε βάζει στην κόψη του θανάτου, με το αλκοόλ που σε ρίχνει στη δίνη της απώλειας, με τα ναρκωτικά (μεσκαλίνη, χασίς, όπιο, LSD) που σε βυθίζουν στην εκστατική εμπειρία. Ο άνθρωπος νοείται μόνο ως ανύψωση και εξιδανίκευση. Αρα ό,τι τον κρατάει στα όρια του φυσικού είναι απεχθές. Ιδού ένας εκλεπτυσμένος ρατσισμός, λειασμένος από το αριστοκρατικό βερνίκι, που δεν ενοχοποιεί τη φυλή, αλλά τον άνθρωπο εν γένει. Ο τελευταίος, έξω από την οριακή εμπειρία, δεν είναι παρά ένα ασήμαντο στιγμιότυπο, κάτι σαν την εφήμερη αναλαμπή της πυγολαμπίδας, μια μύγα που χτυπιέται στα τζάμια μιας σφαλισμένης κάμαρας. Από την οπτική αυτή, το συγκεκριμένο άτομο χωνεύεται μέσα στην κοιλιά της αφαίρεσης, μεταβολίζεται σε έννοια. Οταν δεν βλέπεις ή δεν ψηλαφείς το απτό, το στόμα, τα χείλη, τα οφρυακά τόξα, το στέρνο, τους γοφούς, μένει μονάχα το γενικό σχήμα, το περίγραμμα. Κανένα όμως σχήμα δεν προκαλεί τον οίκτο μας. Η απογείωση από το υλικό και εμπράγματο προς την αποσκελετωμένη ιδέα ή έννοια είναι η αφετηρία του ρατσισμού.

Ο Σελίν, ένας ήδη καταξιωμένος συγγραφέας που το μυθιστόρημά του «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας» άλλαξε τη μοίρα της γαλλικής πρόζας με την αναμόχλευση και αναδιάταξη της γλωσσικής έκφρασης, εισβάλλει αιφνιδιαστικά στον αντιεβραϊκό παροξυσμό με δύο λίβελους που δημοσιεύει: Αρες μάρες για μια σφαγή και το «Σχολείο των πτωμάτων». Μέσα σ' ένα παραλήρημα από λεκτικά περιττώματα που καταιονίζουν τα πρόσωπα των Εβραίων, η ράτσα αυτή κρίνεται υπεύθυνη για κάθε κακό που πλήττει τον κόσμο και βάζει ειδικότερα σε κίνδυνο τη φυλετική καθαρότητα των Γάλλων. Για τον Σελίν, η λύση τού, παγκόσμιου πια, εβραϊκού ζητήματος απαιτεί ολική «παστερίωση», «μυοκτονίες» και «απεντομώσεις». Ολος μάλιστα ο καταγγελτικός λόγος εκτυλίσσεται μέσα σε μια φαντασιωτική παράκρουση για συνωμοσίες, μηχανορραφίες, στοές, επιβουλές, αδικοπραγίες κ.ά. και εκφράζεται με αποσιωπητικά, θαυμαστικά, παύσεις, συγκοπές του λόγου, αυτοπροσαγορεύσεις κ.λπ. Στη γλωσσική αυτή βία υπόκεινται όλοι και όλα: Εβραίος ο Ρακίνας, Εβραίος ο Λουδοβίκος ΙΣΤ' ακόμα και ο Ζ. Μοράς, ιδρυτής της αντιδραστικής Action Francaise, και αυτός Εβραίος!

Πώς εξηγείται ένας συγγραφέας που υποτίθεται ότι ανήκει στην αναρχική Αριστερά, παρ' όλη βέβαια την αποστροφή του για τον κομμουνισμό, ένας άνθρωπος του λαού, ένας άθεος, ένας στιβαρός νατουραλιστής που δέχτηκε ακόμα και το εγκώμιο του Τρότσκι για το Ταξίδι του, τώρα να απανθρακώνει το παρελθόν του μέσα από τους σφοδρούς αντισημιτικούς λίβελους; Πολλοί, ανάμεσά τους και ο ομοϊδεάτης του L. Rabatet, γράφουν για μια ανεξήγητη λοξοδρόμηση που πρέπει να αποδοθεί σ' ένα είδος λογοτεχνικής φρενίτιδας (demence litteraire) και η οποία νομιμοποιεί μια σειρά από υπερβολές. Μιλούν, συνεπώς, για τη στιλιζαρισμένη του ευφράδεια, την τάση να παραμορφώνει, να συμπιέζει και να συνθλίβει τις έννοιες, να παραποιεί τα γεγονότα, να αλλάζει τους αριθμούς, να τροποποιεί, ταχυδακτυλουργικά, ακόμη και τις πληθυσμιακές απογραφές (ενώ επίσημα ο αριθμός των Εβραίων στο Παρίσι το 1936 είναι 174.000, αυτός μιλάει για 400.000). Πάντα όμως, όπως τονίζουν εμφατικά, στο πλαίσιο του λογοτεχνικού είδους που είναι ο λίβελος και πιο πέρα στην παράδοση της ραμπελιανής ρητορικής. Μήπως ο Σελίν γράφει ένα καινούργιο έργο με θέμα τους Εβραίους στη μεγάλη σκηνή της γαλλικής πολιτικής; Το κλίμα πάντως είναι πρόσφορο. Το Παρίσι είναι κατά 80% αντισημιτικό και ο Σελίν είναι γνήσιος εκπρόσωπός του. Ο Σελίν πέφτει κι αυτός θύμα της κοινόχρηστης αριθμητικής και της αφαίρεσης. Τι αφαιρεί από τον Εβραίο; Το βλέμμα. Κάθε απόχρωση, κάθε ιριδισμό, κάθε μαρμαρυγή που αντανακλά. Κρατάει αυτό που χαλκεύτηκε από τους αιώνες, δηλαδή τις συμβολικές ή εμβληματικές ιδιότητές του. Δεν υπάρχει ο άνθρωπος, αλλά ο σταυρωτής, ο τοκογλύφος, ο Σάιλοκ, ο συνωμότης του γνωστού πρωτοκόλλου της Σιών. Κι απέκει ταχύτατα η εσχατολογία μεταμορφώνεται σε σκατολογία, ο μεσσιανισμός σε ποταπή εμπορική μεσίτευση, η συναγωγή σε γιάφκα. Ο ρατσισμός είναι ένας κατεξοχήν ψυχολογικός μηχανισμός. Εχει όμως κι άλλες παραμέτρους. Γι' αυτό θα επανέλθω. *

[Ιδέες-τάσεις, Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΑΡΙΣΤΗΝΟΥ, Ελευθεροτυπία / 2, 28/06/2008]

ΤΙ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΦΑΝΑΤΙΚΟΥΣ;

Randeep Ramesh in New Delhi, Tuesday November 27, 2007, The Guardian

Taslima Nasrin: 'India is my home. I would like to keep living in this country until I die'. Photograph: Getty

The exiled Bangladeshi author Taslima Nasrin went into hiding in the Indian capital last night after being hounded across the country accused of insulting Muslims - highlighting the difficulty of reconciling the right to free expression with respect for religious belief in the world's largest democracy.

Nasrin, who has been living on a tourist visa in Kolkata since 2004, was bundled from her home last week after protests from Muslim groups led to riots - which were only quelled by army units... (Article continues)