Ερωτήματα ενώπιον του Κακού

Δύο βιβλία που περιγράφουν την κατακρήμνιση ψυχών στο έσχατο επίπεδο ευτελισμού

• Του Σπυρου Γιανναρα, Η Καθημερινή, Σάββατο, 5 Mαρτίου 2011

Είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς από τον αναπαυτικό του καναπέ για βιβλία όπως το «Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση» του Ζαν Αμερί (κατά κόσμον Χανς Μάγιερ), ή εκείνα του Πρίμο Λέβι, του Βαρλάμ Σαλάμωφ ή του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν. Για μαρτυρίες ανθρώπων που σακατεύτηκαν ανεπανόρθωτα όταν η ανθρώπινη θηριωδία, σε μια συλλογική ιστορική της έκφανση, τους κατακρήμνισε στο έσχατο επίπεδο του απεχθούς σφάγιου, στερώντας τους το ελάχιστο ίχνος ανθρώπινης αξιοπρέπειας, δηλαδή, όπως τονίζει ο Αμερί, το δικαίωμα στη ζωή. Η επονείδιστη για το ανθρώπινο γένος εμπειρία των ναζιστικών λάγκερ και των σταλινικών γκουλάγκ δεν αφορά μόνον τους πρωταγωνιστές της ιστορίας, αλλά ολάκερη την ανθρωπότητα στο διηνεκές. Εφόσον συμφωνήσουμε ότι η ανθρωπιά, αυτό που κάνει τον άνθρωπο, άνθρωπο, δεν είναι παρά ο αέναος προσωπικός αγώνας εξύψωσης της ψυχής από τον «βαρβαρικό βόρβορο» για την οποία κάνει λόγο ο Πλάτωνας.

Αυτόν τον φόβο ότι είμαστε ανίκανοι να ξεριζώσουμε, από τη ρίζα, το Κακό πασχίζει αποτυχημένα (όπως και οι άλλοι δύο, πλην του Σολζενίτσιν, αυτόχειρες συγγραφείς) να εξορκίσει με το βιβλίο του ο Ζαν Αμερί. Η ενοχή του επιζήσαντος που κατηγορεί διαρκώς τον εαυτό του ότι αδίκως επέζησε πολλών αξιοτέρων του, και το άφατο της βιωμένης φρίκης που καθιστά αδύνατη την εξιλέωση, βασανίζουν τόσο τον Αμερί, όσο και τον Λέβι.

Ωστόσο, η περίπτωσή του πρώτου –παρότι, όπως σοφά υπογραμμίζει ο Ζαν Φρανσουά Ματτεΐ ταυτίζοντας ναζισμό και σταλινισμό, «ο ολοκληρωτισμός δεν έχει διαβαθμίσεις και το κακό που προκαλεί δεν προσμετρείται με περισσότερο ή λιγότερο»– είναι τραγικότερη από εκείνη του Ιταλού επιζήσαντος. Κι αυτό διότι ο γερμανόφωνος Αμερί, ο οποίος δεν γαλουχήθηκε σε εβραϊκό περιβάλλον βρέθηκε ξαφνικά μετέωρος χωρίς πατρίδα, γλώσσα και ταυτότητα. 

Καταδικάστηκε στην εξορία ενός εσαεί ξένου τόπου (το Βέλγιο), και στην απώλεια μιας γλώσσας την οποία προσεταιρίστηκε για πάντα ο εχθρός. Παλεύοντας να ευαισθητοποιήσει τον άνθρωπο για τη φονικότητα που κρύβει μέσα του –την κοινοτοπία του κακού που ανέδειξε η Χάνα Αρεντ κι ο ίδιος αρνείται– ο Αμερί απαντάει έμμεσα στον σύγχρονο προβληματισμό σχετικά με την αναγκαιότητα ή όχι της πατρίδας και της καλλιέργειας.

Εχοντας υποφέρει την ανεστιότητα ως το ακροτελεύτιο βήμα πριν από την εξόντωση, ο Αμερί απαντάει κατηγορηματικά ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κοινωνία, δηλαδή χωρίς κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς. Και το πλαίσιο αναφοράς –όσο κι αν το αρνούμαστε σήμερα– δεν μπορεί να κατασκευαστεί ex nihilo, αλλά είναι άμεσα συνυφασμένο με την παιδική ηλικία ως εποχή της ανακάλυψης, δηλαδή παράδοσης από τους προηγούμενους, ενός κόσμου.

Ο Αμερί καταδεικνύει επίσης το ανώφελο της πνευματικής καλλιέργειας, η οποία στις συνθήκες του Αουσβιτς δεν αποτελούσε μόνον άχθος, αλλά και εγγύηση θανάτου, καθώς ο διανοούμενος είναι εξ ορισμού ο άνθρωπος του εύρωστου πνεύματος και του αδύναμου σώματος. Καταδεικνύει όμως επίσης τη ζηλευτή για τον ίδιο ανθεκτικότητα του ανθρώπου της πίστης: τόσο της μεταφυσικής, όσο και της πολιτικής, αναντικατάστατο στήριγμα στις ακραίες αντιξοότητες.

Ο τρόπος ορισμού του διανοουμένου εξεγείρει τον Λέβι, καθότι χωρίς ίχνος πίστης σε κάτι που υπερβαίνει την ευπόρθητη ατομικότητα, η καλλιέργεια καταντάει ένα άχρηστο, αν όχι θλιβερό παιχνίδι αυτοεπιβεβαίωσης. Υποδεέστερο κι από την υπονομευμένη ψυχοπαθολογική «πίστη». Ενα, ίσως, κριτήριο διαφοροποίησης είναι ότι η τελευταία δεν απαγκιστρώνεται από την ανάγκη της εκδίκησης.

«Εκανα παρέα με τον Περικλή»

• Η Γαλλίδα ακαδημαϊκός Ζακλίν ντε Ρομιγί αφιέρωσε τη ζωή της στην ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό

• Του Σπυρου Γιανναρα, Η Καθημερινή, Tρίτη, 21 Δεκεμβρίου 2010

ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ. Πικραμένη από τη σταδιακή υποχώρηση των ανθρωπιστικών σπουδών και την αντίστοιχη επικράτηση μιας τεχνοκρατικής αντίληψης στην παιδεία, έφυγε το περασμένο Σάββατο στα 97 της χρόνια, η Γαλλίδα ελληνίστρια και ακαδημαϊκός Ζακλίν ντε Ρομιγί.

«Η Ρομιγί αφιέρωσε τη ζωή της στην ελληνική γλώσσα και στον ελληνικό πολιτισμό, διότι θεωρούσε ότι η μελέτη τους οδηγεί στην κατανόηση της ελευθερίας του ανθρώπου και της δημοκρατίας», υπογράμμισε και η ισόβια γραμματέας της Γαλλικής Ακαδημίας Ελέν Καρέρ ντ’ Ανκός.

«Εζησα σε μια ευτυχισμένη εποχή όπου οι γυναίκες είχαν πρόσβαση στα αρχαία ελληνικά και μετά τον πόλεμο μια περίοδο όλο και μεγαλύτερης άνθισης της μελέτης τους. Υστερα ήρθε ο Μάης του ’68 κι όλα σταμάτησαν. Σήμερα πρέπει να παλεύουμε για να μην εξαφανιστούν από τα σχολεία. Η άμεση επαφή με την ομορφιά των κειμένων μεταμορφώνει κι εξυψώνει τον άνθρωπο. Οι ανθρωπιστικές σπουδές μας κάνουν πιο ανεκτικούς, πιο γενναιόδωρους, πιο ευαίσθητους στην ομορφιά του κόσμου. Οι ανθρωπιστικές σπουδές αυξάνουν την ανθρωπιά μας», ανέφερε σε συνέντευξη στην εφημερίδα «La Croix» το 2008.

Η Ρομιγί άλωσε πολλά ανδρικά προπύργια. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο γαλλικό College de France (1973) στην έδρα «Η Ελλάδα και η διαμόρφωση μιας ηθικής και πολιτικής σκέψης» και η πρώτη γυναίκα που εξελέγη ακαδημαϊκός στην έδρα «Αρχαίων Επιγραφών και Γραμμάτων» (1975). Ηταν η δεύτερη Γαλλίδα που στέφθηκε ακαδημαϊκός μετά τη συγγραφέα Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Υπήρξε επίσης η πρώτη γυναίκα που έγινε δεκτή στην Ecole Normale (1933) και η πρώτη που πέρασε με επιτυχία τις εξετάσεις για το δίπλωμα της Agregation (1936).

«Είχα το προνόμιο να ανήκω σε μια γενιά, όπου άνοιξαν επιτέλους οι πόρτες στις γυναίκες οι οποίες είχαν για πρώτη φορά την ευκαιρία να ανέβουν σε έδρα», είχε δηλώσει σχετικά, με μεγάλη δόση μετριοφροσύνης, σε συνέντευξη στο περιοδικό «Le Point» το 2007.

Για πάνω από εξήντα χρόνια αφιερώθηκε ψυχή τε και σώματι στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία γράφοντας και διδάσκοντας είτε για το θέατρο του Αισχύλου και του Ευριπίδη, τον αγαπημένο της Θουκυδίδη και τον Πελοποννησιακό πόλεμο, είτε για την εξέλιξη της ιστορίας των ιδεών, ειδωμένη μέσα από το πρίσμα της ελληνικής σκέψης. Εξετάζοντας δηλαδή τη διαχρονική εξέλιξη θεμελιακών αρχών και εννοιών του ανθρώπινου πολιτισμού όπως τον Νόμο και το Δίκαιο, την Ελευθερία, τη Δημοκρατία, την Απλότητα σε σχέση με την καταγωγική τους σημασία.

Η Ρομιγί δεν αντιμετώπιζε τα αρχαία ελληνικά κείμενα ως έργα γραμμένα σε μια νεκρή γλώσσα, αλλά ως έναν θησαυρό που μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πληρέστερα και σε μεγαλύτερο βάθος το παρόν μας. Ενδεικτική είναι η δήλωσή της ότι τα αρχαία ελληνικά τής έδιναν χαρά κι ότι ξόδεψε περισσότερο χρόνο κάνοντας παρέα με τον Περικλή και τον Αισχύλο, απ’ ό,τι με τους συγχρόνους της. Η φράση αυτή, η οποία απέχει έτη φωτός από τις κοινότοπες και πανομοιότυπες κατά καιρούς δηλώσεις αδιάφορων πολιτικών για τη σημασία της αρχαίας Ελλάδας, προκαλεί κατάπληξη και θλίψη στους αποφοίτους του ελληνικού σχολείου, από τη Μεταπολίτευση και δώθε, που στην πλειονότητά τους βίωσαν τη διδασκαλία των αρχαίων ως μια ανιαρή διαδικασία αποστήθισης λεξιλογίου και γραμματικοσυντακτικών κανόνων.

Η Ζακλίν ντε Ρομιγί, η οποία γεννήθηκε το 1913, την παραμονή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου κατά τη διάρκεια του οποίου έχασε τον πατέρα και δύο θείους της, γνώρισε τα ιλιγγιώδη επιτεύγματα, αλλά και τις ολέθριες καταστροφές του περασμένου αιώνα, παραμένοντας σταθερά προσηλωμένη στα ιδεώδη του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.

Δεν ήταν ένας μουσειολόγος που διέσωσε μια παρωχημένη γνώση, αλλά ένας πνευματικός άνθρωπος που πάλεψε ώστε να μην ξεχάσουμε ότι το μεγάλο μάθημα του παρελθόντος μπορεί να αποδειχθεί σωτήριο σε δύσκολους καιρούς.

Εξέδωσε δεκάδες βιβλία, η πλειονότητα των οποίων έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Το τελευταίο, «Το ανθρώπινο μεγαλείο στον αιώνα του Περικλή» (εκδόσεις Ωκεανίδα), κυκλοφόρησε πέρυσι το καλοκαίρι.

Η θέαση της Ιστορίας

Του Σπυρου Γιανναρα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 29 Mαϊου 2010

• «Ακόμα και ο ίδιος ο χρόνος γερνά». Τούτη η φράση του Ζέμπαλντ θα μπορούσε κάλλιστα να επέχει θέση μότο, χαρακτηρίζοντας ολόκληρο το βιβλίο. Ο πρόωρα χαμένος συγγραφέας, ασυνήθιστο κράμα Γερμανού που εγκατοικεί στην Αγγλία, υπήρξε φανατικός οδοιπόρος, ένας πλάνης με την μπωντλερική έννοια του όρου. Τα βιβλία του ξεφεύγουν από την παραδεδομένη έννοια του μυθιστορήματος (ακόμα και του ταξιδιωτικού) ή του δοκιμίου, προσφέροντας στον αναγνώστη την ευκαιρία μιας περιπλάνησης. Μια πορεία χωρίς προδιαγεγραμμένη (φαινομενικά) κατάληξη, στον τόπο, στον χρόνο και στα βιβλία, δηλαδή στην προσωπική του -κατά Μπόρχες- βιβλιοθήκη. 

• Το επίτευγμα του Ζέμπαλντ έγκειται στο ότι κατορθώνει να δέσει αρμονικά σε μια ενιαία και ρέουσα αφήγηση ιστορίες τόπων, ανθρώπων και λογοτεχνικών έργων. Κάθε του βιβλίο είναι ένα εξαιρετικά τακτοποιημένο κουτί όπου συγυρίζει με τρυφερή προσήλωση πλήθος (μισο)ξεχασμένων πληροφοριών, ανεκτίμητης (προσωπικής κυρίως) συναισθηματικής αξίας. Στους «Δακτύλιους» το περίτεχνο λογοτεχνικό σχήμα λόγου της παρεκβολής (digression) καθίσταται το κυρίως θέμα (ή κυρίως πιάτο) του βιβλίου. 

• Ωστόσο, οι παρεκβολές αυτές, οι οποίες μοιάζουν να προκύπτουν αβίαστα καθώς περιδιαβαίνει την ανατολική ακτή της Βρετανίας, ούτε τυχαίες είναι ούτε αθώες. Ολες οι πόλεις που επισκέπτεται, όλες οι ανθρώπινες και οι λογοτεχνικές ιστορίες που διηγείται κουβαλούν το στίγμα της καταστροφής. Το Ντάνιτς, το Σάουθολντ ή το Λόεσοφτ τα οποία γνώρισαν στιγμές μεγάλης άνθησης, αποτελούν θλιβερές σκιές του εαυτού τους, όπως π.χ. ο Σουίνμπερν στο γέρμα του βίου του. 

• Η θλιμμένη, νοσταλγική αφήγηση του Ζέμπαλντ εκφράζει την πεποίθηση ότι «η ιστορία του πολιτισμού μας αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από συμφορές» πίσω από τις οποίες κρύβεται η ανθρώπινη απληστία και η ανεξέλεγκτη πορεία εξέλιξης της τεχνολογίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εν πολλοίς «ανιστόρητη ιστορία της αποικιοκρατίας» και δει το «πιο σκοτεινό κεφάλαιο από τη λεγόμενη εξερεύνηση του Κογκό» το οποίο ο Ζέμπαλντ παρουσιάζει μέσα από δύο προσωπικές μαρτυρίες: την εμπειρία του Τζόζεφ Κόνραντ και την τραγική ζωή του Ρότζερ Κέισμεντ. Απληστία και τεχνολογία αποτελούν τους δομικούς άξονες κάθε σχεδόν ιστορίας ή παρέκβασης, προδιαγράφοντας ένα ζοφερό μέλλον για την ανθρωπότητα: «στην ουσία οδεύουμε κιόλας προς την επόμενη καταστροφή». 

• Ο Ζέμπαλντ επαναλαμβάνει με χίλιους τρόπους το ίδιο βασανιστικό υπαρξιακό ερώτημα: «Στέκουμε άραγε πάνω σε ένα βουνό από νεκρούς; Αυτό είναι το τελευταίο μας παρατηρητήριο; Πόσο σφαιρική είναι η περίφημη θέαση της Ιστορίας από ένα σημείο σαν κι αυτό;».