Τον έθαψαν σε ομαδικό τάφο κάτω από τον πάγο

του ΓΡΗΓΟΡΗ ΜΠΕΚΟΥ

• Τα δραματικά τέσσερα τελευταία χρόνια της ζωής του κορυφαίου ρώσου ποιητή Οσιπ Μαντελστάμ

ΤΟ ΒΗΜΑ: 26/03/2011, 05:45

Ο Οσιπ Μαντελστάμ φωτογραφημένος από τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες

Τα δραματικά τέσσερα τελευταία χρόνια της ζωής του κορυφαίου ρώσου ποιητή Οσιπ Μαντελστάμ που πέθανε το 1938 σε στρατόπεδο συγκέντρωσης ως «εχθρός του λαού». Τα εξιστορεί η σύζυγός του Ναντιέζντα σε ένα μνημειώδες έργο, το οποίο προκάλεσε σοκ όταν πρωτοεκδόθηκε στη Δύση το 1970

Τη νύχτα της 13ης προς τη 14η Μαΐου 1934 μια ομάδα ανδρών της μυστικής αστυνομίας του σοβιετικού καθεστώτος χτυπά την πόρτα σε ένα φτωχικό διαμέρισμα της Μόσχας. Η Ναντιέζντα, μια κοντούλα και ξερακιανή γυναίκα, ανοίγει ξέροντας βαθιά μέσα της ότι σε λίγα λεπτά ο σύζυγός της θα συλληφθεί. Ο Οσιπ Εμίλιεβιτς Μαντελστάμ, για πολλούς ο κορυφαίος ρώσος ποιητής του 20ού αιώνα, είχε επιστρέψει λίγο νωρίτερα στο σπίτι με ένα αβγό που προμηθεύτηκε από έναν γείτονα για να το προσφέρει αλατισμένο στη φίλη του Αννα Αντρέγεβνα. Δεν ήταν άλλη από τη μεγαλύτερη ποιήτρια της Ρωσίας, την Αννα Αχμάτοβα, η οποία εκείνη την ημέρα είχε φθάσει εκεί από την παγωμένη Αγία Πετρούπολη προκειμένου να επισκεφθεί δύο αγαπημένους φίλους της.

• Τα κατσαριδίσια μουστάκια του Στάλιν

«Κατσαριδίσια τα μουστάκια του γελούν/ και από τις μπότες του οι λαιμοί λαμποκοπούν» έγραψε, ανάμεσα σε άλλους οξείς στίχους, ο Οσιπ Μαντελστάμ στο σατιρικό ποίημά του για τον Ιωσήφ Στάλιν το φθινόπωρο του 1933, έξι μήνες πριν από τη σύλληψή του. Ο αντισυμβατικός ποιητής, ο οποίος είχε εβραϊκές ρίζες και γεννήθηκε στην Πολωνία, είχε μόλις επιστρέψει από την Κριμαία. Εκείνη τη χρονιά η Ρωσία μαστιζόταν από την πείνα. Στην Κριμαία ο Μαντελστάμ διαπίστωσε από πρώτο χέρι τις συνέπειες της κολεκτιβοποίησης «του βουνίσιου του Κρεμλίνου» που σκοπό είχε να αφανίσει τους κουλάκους. Το σατιρικό ποίημα λοιπόν ήταν το «έγκλημά» του. Εξαιτίας του τιμωρήθηκε με πέντε χρόνια καταναγκαστικά έργα για «αντεπαναστατική δράση» και τον εξόρισαν αρχικά στην πόλη Τσερντίν, ακόμη πιο βόρεια, κοντά στα Ουράλια Ορη.

Η σύζυγός του Ναντιέζντα (το όνομα στα ρωσικά σημαίνει ελπίδα) τον ακολουθεί σε αυτό το ταξίδι της εσωτερικής εξορίας στην αχανή σοβιετική επικράτεια, με τρεις ένοπλους στρατιώτες να τους επιτηρούν στο τρένο με το δάχτυλο στη σκανδάλη. Το βιβλίο των απομνημονευμάτων της με τίτλο Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας, το χειρόγραφο του οποίου στάλθηκε κρυφά στη Δύση και εκδόθηκε το 1970 προκαλώντας πολιτισμικό, κοινωνικό και πολιτικό σοκ, είναι ένα καθηλωτικό χρονικό των αναμνήσεών της από τα τέσσερα τελευταία έτη της κοινής ζωής με τον Οσιπ Μαντελστάμ- από την πρώτη του σύλληψη, δηλαδή, ως και το τέλος του το 1938. Το 1937 ο ποιητής συνελήφθη για δεύτερη φορά και εκτοπίστηκε στο Βορόνεζ. Ετσι ξεκίνησε για τον επιφανή εκπρόσωπο της σχολής των Ακμεϊστών ποιητών η δραματική πορεία που κατέληξε μετά την τρίτη του σύλληψη σε ένα βαγόνι για ζώα προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Βλαδιβοστόκ, όπου σύντομα πέθανε κάτω από άγνωστες συνθήκες.

• 1.500 συγγραφείς έχασαν τη ζωή τους

«Η απώλεια της αμοιβαίας εμπιστοσύνης είναι η πρώτη ένδειξη διχασμού της κοινωνίας σε δικτατορίες όπως η δική μας,κι αυτό ακριβώς είχαν πετύχει οι ηγέτες μας» γράφει η Ναντιέζντα Μαντελστάμ στο βιβλίο της, ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της ρωσικής πεζογραφίας της μεταπολεμικής εποχής, στο οποίο αποκαλύπτει τις δομές ενός απολυταρχικού και τρομοκρατικού καθεστώτος όπου «οι μεν υποπτεύονταν τον καθένα για χαφιέ, οι δε φοβόντουσαν ότι θα τους περάσουν για χαφιέδες». Σήμερα φαντάζει εξωφρενικό, αλλά κατά τη δεκαετία του 1930 στη Ρωσία και μία μόνο φράση του τύπου «αυτός δεν είναι μαζί μας» ήταν ικανή να αφανίσει έναν άνθρωπο, αφού ίσχυε το ακόμη πιο παρανοϊκό: «Αν βρεθεί ο άνθρωπος, θα βρεθεί και η υπόθεση» (σ.σ.: για να τον στείλουν στα κάτεργα).

Σύμφωνα με τα στοιχεία που προέκυψαν από τα σχετικά αρχεία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, την εποχή των σταλινικών διωγμών, ειδικότερα το 1937, την πρώτη χρονιά του Μεγάλου Τρόμου, συνελήφθησαν 2.000 συγγραφείς, από τους οποίους οι 1.500 εκτελέστηκαν ή πέθαναν στη φυλακή και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο Οσιπ Μαντελστάμ πέθανε, σκελετωμένος και αγνώριστος, στις 27 Δεκεμβρίου 1938, από άγνωστη έως σήμερα αιτία (επισήμως καρδιακή ανεπάρκεια - ή τύφος, κατά μία άλλη εκδοχή) και τάφηκε σε ομαδικό τάφο κάτω από τον πάγο.

• Οι κόλακες έχασαν τον ύπνο τους

Πολλοί ήταν οι διανοούμενοι και οι συγγραφείς του σοβιετικού καλλιτεχνικού σιναφιού που έχασαν τον ύπνο τους όταν κυκλοφόρησε σε σαμιζντάντ στη Σοβιετική Ενωση η «επική» αυτή μαρτυρία, ένα ντοκουμέντο για μια ολόκληρη εποχή και τους τύπους ανθρώπων που δημιούργησε. Η ίδια υπονοεί ότι κάποιος ή κάποιοι εξ αυτών άκουσαν το ποίημα για τον Στάλιν στις ιδιωτικές απαγγελίες του ποιητή και έσπευσαν να το «σφυρίξουν» στις αρμόδιες Αρχές, αλλά δεν κατονομάζει κανέναν. Το γεγονός ήταν σύμπτωμα του ηθικού και καλλιτεχνικού «λήθαργου της εποχής της».

Η Ναντιέζντα Μαντελστάμ, η οποία έζησε 19 χρόνια ως σύζυγος του ποιητή και 42 ως χήρα του, απομνημόνευε τα ποιήματά του για να τα διασώσει και αναγκάστηκε να ζήσει μια νομαδική ζωή περιπλανώμενη στη ρωσική επαρχία «υπό το καθεστώς της ανύπαρκτης προσωπικότητας που έγινε δεύτερη φύση της», όπως τόνισε το 1980 στη νεκρολογία του ο νομπελίστας ποιητής Γιόζεφ Μπρόντσκι αναφερόμενος σε αυτό το σπάνιο είδος ανθρώπινης δύναμης και αφοσίωσης. Τελικά, αποκατέστησε το όνομα του συζύγου της και ανέδειξε το έργο του μέσα από το δικό της έργο στήνοντας «το λαμπρότερο κενοτάφιο» στη μνήμη του. «Δεν υπάρχουν λόγια που να μπορούν να μεταδώσουν ή να θίξουν τη μεγαλοφυή φύση αυτού του βιβλίου. Οποιαδήποτε κρίση επ΄ αυτού συνιστά σχεδόν αυθάδεια- ακόμη και αν πρόκειται για έπαινο» έγραψε στον «Νew Yorker» ο Τζορτζ Στάινερ.

Η μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου συμβάλλει αποφασιστικά ώστε να έχουμε σε ωραία ελληνικά μια πολύτιμη πολιτισμική παρακαταθήκη, έστω και με καθυστέρηση σαράντα και πλέον ετών.

Ενας ποιητής απέναντι στον Στάλιν

• ΤΗΣ ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ
• Επτά, Κυριακή 27 Μαρτίου 2011

«Ζούμε δίχως να νιώθουμε κάτωθέ μας τη χώρα,/ τα λόγια μας στα δέκα βήματα ψυχή δεν τ' ακούει τώρα,/ μονάχα του Κρεμλίνου τον βουνίσιο ακούς παντού,/ το φονιά και χαλαστή του χωρικού».

Οι επικριτικοί για τον Στάλιν στίχοι που έγραψε ο Οσιπ Μαντελστάμ και είχε την άτυχη έμπνευση να διαβάσει σε στενό κύκλο ομοτέχνων του σήμαναν την θανατική του καταδίκη: Σαν να μην έφτανε αυτό, είχε το θράσος να χαστουκίσει τον Αλεξέι Τολστόι, ο οποίος έσπευσε να παραπονεθεί στον επικεφαλής της σοβιετικής λογοτεχνίας, τον Γκόρκι, απειλώντας να τον αποκλείσει από εκδοτικούς οίκους και δημοσιεύσεις.

Από τους πιο λυρικούς και ταυτόχρονα τραγικούς ρώσους ποιητές των αρχών του 20ού αιώνα, πνεύμα ουμανιστικό και ελεύθερο, ο Οσιπ Μαντελστάμ χαρακτηρίστηκε «εχθρός του λαού» και βίωσε τη σκληρότητα του σταλινικού καθεστώτος. Εξορίστηκε και εκτοπίστηκε, οδηγήθηκε στο κατώφλι της τρέλας, έζησε σε ανέχεια, πέθανε σε στρατόπεδο εργασίας στο Βλαδιβοστόκ.

Τη συγκλονιστική ιστορία του καταγράφει η σύζυγός του Ναντιέζντα στη βιογραφία «Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας. Αναμνήσεις από τη ζωή μου με τον Οσιπ», που θα κυκλοφορήσει αύριο στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο», σε μετάφραση από τα ρωσικά της Σταυρούλας Αργυροπούλου και με πρόλογο του Αναστάση Βιστωνίτη. Πρόκειται για τις αναμνήσεις της από τα τέσσερα τελευταία χρόνια της ζωής του Μαντελστάμ -ξεκινά με την πρώτη του σύλληψη το 1934 και τελειώνει με τον θάνατό του το 1938, την αποκαλούμενη περίοδο του Μεγάλου Τρόμου.

«Αγαπητέ Σούρα! Βρίσκομαι στο Βλαδιβοστόκ/ Βορειοαντολικά Αναμορφωτικά Στρατόπεδα Εργασίας, 11ο παράπηγμα. Μου επιβλήθηκε ποινή 5 ετών για αντεπαναστατική δραστηριότητα από το Ειδικό Διακστήριο. (...) Η υγεία μου είναι σε κακή κατάσταση. Είμαι στο έπακρον εξαντλημένος...». Το τελευταίο γράμμα του ποιητή στον αδελφό του και στη σύζυγό του στάλθηκε τον Οκτώβριο του 1938. Ζητούσε να του στείλουν ρούχα, τρόφιμα και χρήματα, αλλά δεν τα έλαβε ποτέ. Δύο μήνες μετά πέθανε από καρδιακή ανεπάρκεια, σύμφωνα με τα επίσημα έγγραφα, ή τύφο κατά την επικρατέστερη εκδοχή.

Η Ναντιέζντα «τριάντα χρόνια αργότερα του έστησε το λαμπρότερο κενοτάφιο που μπορούσε κανείς να φανταστεί γράφοντας το χρονικό "Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας"» σημειώνει ο Α. Βιστωνίτης. «Το χειρόγραφο του βιβλίου στάλθηκε κρυφά στη Δύση κι εκδόθηκε το 1970 προκαλώντας πολιτισμικό, κοινωνικό και πολιτικό σοκ.

Στη Σοβιετική Ενωση κυκλοφόρησε σε σαμιζντάντ, με αποτέλεσμα δεκάδες συγγραφείς και διανούμενοι που παρελαύνουν στις σελίδες του, να χάσουν τον ύπνο τους. Ηταν αναπόφευκτο. Κανένα βιβλίο δεν αποκάλυπτε τη μικρότητα, τη δειλία, τη ρουφιανιά και την αθλιότητα ενός διόλου ευκαταφρόνητου μέρους της συντεχνίας των συγγραφέων. Τόσο εκείνων (ή εκείνου) οι οποίοι κατέδωσαν τον Μαντελστάμ στις μυστικές υπηρεσίες όσο και αυτών που από ιδιοτέλεια, φόβο, φιλοτομαρισμό ή απλώς αδιαφορία αρνήθηκαν να τον βοηθήσουν».

Σ' αυτό το χρονικό προαναγγελθέντος θανάτου διαβάζουμε για τις εξονυχιστικές έρευνες στο διαμέρισμα του Μαντελστάμ από όπου εξαφανίστηκαν όλα του τα χειρόγραφα, για τα σωματικά βασανιστήρια, το μαρτύριο της αϋπνίας που υπέστη. «Ο ανακριτής θεωρούσε τη συγγραφή ποιημάτων "τρομοκρατική ενέργεια"» αναφέρει η Ναντιέζντα.

Στριμωγμένοι σε ένα βαγόνι για ζώα ασφυκτικά γεμάτο από άλλους κρατουμένους, το ζεύγος μεταφέρθηκε στο Τσερτίν. Στο νοσοκομείο της πόλης ο Μαντελστάμ επιχείρησε να αυτοκτονήσει πηδώντας από το παράθυρο. Οπως περιγράφει η σύντροφός του: «Ο Ο.Μ. κειτόταν στο πάτωμα ενός εντελώς άδειου δωματίου που ονομαζόταν χειρουργείο, προσπαθώντας να ξεφύγει από τους άντρες που τον κρατούσαν, ενώ η γιατρός τού έβαζε τον ώμο στη θέση του ξεφωνίζοντας βρισιές -αυτές αντικαθιστούσαν το αναισθητικό που ήταν ανύπαρκτο στο νοσοκομείο...».

Πολλές προσωπικότητες παρελαύνουν στις σελίδες του βιβλίου: Η Αννα Αχμάτοβα, κορυφαία ποιήτρια του ακμεϊσμού και πιστή φίλη του ζεύγους. Ο Μαξίμ Γκόρκι: «Οταν απευθυνθήκαμε σ' αυτόν με την παράκληση να δώσει στον Μαντελστάμ ένα παντελόνι κι ένα πουλόβερ, ο Γκόρκι διέγραψε τη λέξη "παντελόνι" και είπε "Θα τα καταφέρει και χωρίς αυτό..."». Ο Μπορίς Πάστερνακ και οι αμφιλεγόμενες προσπάθειές του να μεταπείσει τον Στάλιν να επανεξετάσει την υπόθεση του ποιητή. Ο νεότερος ποιητής Κόλια Τίχονοφ, ο οποίος έκρινε τα λογοτεχνικά χειρόγραφα: «Ποιος είναι όμως ο Μαντελστάμ, που δεν υπολογίζει κανέναν, κι από πάνω μας ζητάει σπίτι και δουλειά;».

Γεννημένος στη Ρίγα της Λετονίας το 1891, με γερμανοεβραϊκές ρίζες, ο Οσιπ Μαντελστάμ σπούδασε στο Παρίσι, τη Χαϊδελβέργη, την Πετρούπολη, διαμορφώνοντας μια ιδιαίτερη κουλτούρα. Αγαπούσε την παλαιορωσική λογοτεχνία, ενώ «ο Μαρξ τον είχε ελκύσει όταν ήταν γυμνασιόπαιδο -κι εκεί έληξε η υπόθεση». Ταξίδεψε στην Ιταλία και γοητεύτηκε από την «πανανθρώπινη γη» της Μεσογείου που συνδεόταν με την παγκόσμια κουλτούρα. Πίστευε στη νίκη της επανάστασης, απογοητεύτηκε όμως όταν είδε ότι ο ενθουσιασμός έδωσε τη θέση του στην απληστία, στην παρακμή και την αδράνεια.

Εκπρόσωπος του ακμεϊσμού, παραλλήλιζε τον εαυτό του με οικοδόμο που χτίζει στη γη κάτι όμορφο: «Η αίσθηση του κόσμου για τον καλλιτέχνη είναι ταυτοχρόνως όπλο και μέσο, όπως το σφυρί στα χέρια του λιθοξόου, και η μοναδική πραγματικότητα είναι το ίδιο το έργο» έγραφε στην «Αυγή του ακμεϊσμού».

«"Η ποίηση είναι εξουσία" έλεγε ο Ο.Μ. "Και εφόσον σκοτώνουν για χάρη της, τη φοβούνται". Συμπεριφερόταν ως κάτοχος της εξουσίας κι αυτό απλούστατα φιτίλιαζε όσους επιδίωκαν να τον εξοντώσουν» γράφει η σύζυγός του, η οποία σχεδόν ώς το τέλος της ζωής της, το 1980, αναγκαζόταν να μετακινείται σε διαφορετικές πόλεις της Ρωσίας, ζώντας ως δασκάλα ξένων γλωσσών και από ασήμαντες μεταφράσεις που δημοσίευε με ψευδώνυμο.