Παρωδία του νουάρ

• Του Σπυρου Γιανναρα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 25 Σεπτεμβρίου 2010

Το επίθετο «νουάρ», που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει έναν συγκεκριμένο τύπο αστυνομικού μυθιστορήματος, είναι ένας όρος δανεικός από τον κινηματογράφο. Το απολαυστικά ανάλαφρο νουάρ μυθιστόρημα του Michel Maisonneuve εκμεταλλεύεται όλες τις δυνατότητες που του προσφέρει η προέλευση του όρου, κατορθώνοντας ωστόσο να αποφύγει τον κοινότατο σκόπελο της συγγραφής ενός κινηματογραφικού σεναρίου.

Σε μια πρώτη προσέγγιση το «Ενας Τσετσένος σκύλος στη Μασσαλία» διαθέτει όλα τα ατού μιας διασκεδαστικής αστυνομικής περιπέτειας. Οριακά γκροτέσκους χαρακτήρες που αποδίδονται από τη διόγκωση ιδιαίτερων χαρακτηριστικών (σαν γρήγορα πορτρέτα ζωγραφισμένα με δυο - τρεις αδρές πινελιές) τα οποία εντυπώνονται αμέσως στον αναγνώστη. Ενδεικτικό παράδειγμα ο Ντασί ελ Αχμέτ, ο αποκαλούμενος «σοφός», που διδάσκει περιστασιακά ιστορία των μαθηματικών στο πανεπιστήμιο και ταυτίζεται με στίχους του Ομάρ Καγιάμ, του Μπρασένς και τις ρήσεις του Διογένη του κυνικού, ή ο Ραούλ Μπαμπνετί τουπίκλιν Ασημένιο Σύννεφο, ένας πρώην μαφιόζος που ζει ως Απάτσι σε μια σκηνή στην ταράτσα πολυκατοικίας. Σε αυτά προσθέστε τη γρήγορη πλοκή με τις αλλεπάλληλες κορυφώσεις και το εντυπωσιακό φινάλε και, κυρίως, κινηματογραφική αφήγηση βασισμένη στην απόδοση και στο «μοντάζ» εξόχως κινηματογραφικών κάδρων.

Η ειδοποιός όμως διαφορά, μ’ άλλα λόγια η επιτυχία του βιβλίου, έγκειται στο γεγονός ότι Μεζονέβ παρωδεί την ίδια την επιπόλαια ελαφράδα του «κινηματογραφικού νουάρ μυθιστορήματος» που γράφεται για να προβληθεί στις αίθουσες.

Ο Μεζονέβ προτάσσει την ιλαρότητα υπονομεύοντας την τραγικότητα και τη «σκοτεινάγρα» του νουάρ μέσω της συστηματικής διακωμώδησης όλων των χαρακτηρολογικών κλισέ, όπως π. χ. του Ιταλού μαφιόζου με λατρεία στις πίτσες. Εξ ου και ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου είναι ο σκύλος του αρχηγού μιας ομάδας Τσετσένων αυτονομιστών, για την απόκτηση του οποίου συνεργάζονται ή έρχονται σε σύγκρουση Ρώσοι πράκτορες, ένας Τσετσένος αντάρτης, δύο πρώην μαφιόζοι, δύο μέλη συμμορίας της Μασσαλίας, δημοσιογράφοι, φιλόζωοι, ο Ντασί και ένας Ελληνας επιπλοποιός.

Ταυτόχρονα, όμως, δεν προδίδει τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους όπως την καταγραφή της έντονης βίας των μεγαλουπόλεων, των έντονων κοινωνικών αντιθέσεων και των εγγενών αδιεξόδων της νεοτερικότητας.

Η έμφαση στη «φάρσα» και στο «γκροτέσκο» ακόμα και στην απόδοσης της βίας δεν εξαφανίζουν την πικρή γεύση που αφήνει στο στόμα –υπό μια έννοια όπως και στα μυθιστορήματα του Ζαν Κλωντ Ιζό– η καταγραφή των υποβαθμισμένων και των εύπορων συνοικιών της Μασσαλίας. Ο γοργός και ευχάριστος ρυθμός της αφήγησης, τα κωμικά ευρήματα, τα κινηματογραφικά, οιονεί συνωμοτικά «κλεισίματα του ματιού» στον αναγνώστη και η απορία για την εξέλιξη της πλοκής καθιστούν τον «Τσετσένο σκύλο» ένα απολαυστικό ανάγνωσμα.

Ενα μυθιστόρημα που χαρίζει γέλιο

• Το ατού του Μεζονέβ είναι το χιούμορ του

• Michel Maisonneuve, Ενας Τσετσένος σκύλος στη Μασσαλία, μετ.: Αλ. Κεραμίδα, εκδ. Πόλις

Στη Γαλλία, ένα βιβλίο για την Τσετσενία εντάσσεται αμέσως σ’ ένα πλαίσιο, ασχέτως είδους. Οι Γάλλοι ενδιαφέρονται για την παγκόσμια γεωπολιτική και τη λογοτεχνική της αποτύπωση. Οι Γάλλοι βιβλιοπώλες εκτίμησαν τον «Τσετσένο σκύλο» του 57χρονου δημοσιογράφου Μεζονέβ, το ίδιο και οι κρατούμενοι των φυλακών, που του απένειμαν μάλιστα και το βραβείο τους. Η επισήμανση όμως ενός κριτικού, την οποία καταγράφει το ελληνικό οπισθόφυλλο, τον καθιστά αυτομάτως οικείο και στο ελληνικό κοινό, έστω και με ερωτηματικό στο τέλος: «Ο Μεζονέβ, άξιος διάδοχος του Ζαν-Κλωντ Ιζζό;» Αν προσθέσει κανείς και την εμβληματική Μασσαλία στον ελληνικό τίτλο - και όχι στον γαλλικό, το αποτέλεσμα είναι άμεσο: οι λάτρεις του τόσο πρόωρα χαμένου Ιζζό, στους οποίους συγκαταλέγομαι, το ανοίγουν πάραυτα και με λαχτάρα. Και διαβάζουν μια ιστορία που διαδραματίζεται στις φτωχογειτονιές και τα γκέτο της Μασσαλίας και φτάνει ώς το Γκρόζνι και τον Καύκασο.

Πρωταγωνιστής, ένας σκύλος. Ο σκύλος μιας γριούλας, που δολοφονείται άγρια, αφού έχει πρώτα βασανιστεί φρικτά. Στην κηδεία της δύο μόνο άντρες, ένας Ελληνας συνταξιούχος επιπλοποιός, ο Νέστωρ Παναγόπουλος, γείτονάς της, και ένας νεαρός άντρας που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο αραβική επιστήμη και λογοτεχνία, είναι «διαμεσολαβητής» στην κατ’ ευφημισμόν «Δροσερή Κοιλάδα» και αρκετά παράξενος. Δεν μιλά κανείς, ούτε ο σκύλος, όπως σημειώνει ο Μεζονέβ, δίνοντας εξαρχής το στίγμα του: όσο πικρή ή θλιβερή ή άγρια κι αν είναι η αφήγησή του, δεν θα της λείπει το χιούμορ. Ο σκύλος λοιπόν δεν μιλάει, αλλά γαυγίζει σε μια ΒΜW και τους επιβάτες της, υποδεικνύοντάς τους ως τους δολοφόνους της γριούλας.

Η συμβίωση των προσώπων στη συγκεκριμένη γειτονιά στηρίζεται σε μια αλληλεγγύη που δεν ρωτά και δεν θέλει να ξέρει. Τα πρόσωπα, λοιπόν, γνωρίζουν ελάχιστα για τον άλλον και άλλα τόσα μαθαίνει και ο αναγνώστης. Οι φίλοι της δεν ξέρουν για τη γριούλα ούτε καν σε ποια θρησκεία ανήκει. Στην πορεία, μαθαίνουν, με λίγη βοήθεια από άλλους φίλους τους, ότι ήταν μητέρα ενός σημαντικού αρχηγού των Τσετσένων αυτονομιστών, ο οποίος της έχει χαρίσει και το ζωηρό μπιγκλ (ή μπίγκολ όπως θα το αποκαλεί η φιλόζωος κυρία που θα μπει σε λίγο στην ιστορία). Οι τύποι που παρακολουθούν τη γειτονιά αναζητούν μανιωδώς έναν Χασάν. Αποδεικνύεται ότι είναι ο σκύλος. Το πρωτοπαλίκαρο του αρχηγού κάνει την εμφάνισή του, ψάχνοντας κι αυτό τον Χασάν. Και γίνονται όλοι μαζί ένα κουβάρι.

Οι Ρώσοι παρακολουθούν τη γειτονιά και χάνουν καθημερινά και από ένα ακριβό αυτοκίνητο, που πάει στον υδραυλικό της γειτονιάς, γίνεται δώρο γάμου, γενεθλίων και τα συναφή από την ντόπια συμμορία των πιτσιρικάδων. Παρακολουθούν την πολυκατοικία της γιαγιάς και πλακώνουν επανειλημμένα στο ξύλο τους φίλους της, αλλά έρχονται και πάλι αντιμέτωποι με την ιδιότυπη αλληλεγγύη της περιοχής, που δεν εμποδίζει κάποιους να πουλάνε τον αδελφοποιτό τους και αμέσως μετά να του σώζουν τη ζωή. Ο Χασάν πέφτει θύμα απαγωγής και στη συνέχεια την κοπανάει, κάνοντας καινούργιους φίλους, έναν πίθηκο που δραπετεύει από το τσίρκο και τον ακολουθεί στη μεγάλη πόλη. Ο πολύτιμος και πιο ακριβός σκύλος του κόσμου τελικά ζει ζωή χαρισάμενη, αφού έχει φανερώσει το μυστικό του εκεί που πρέπει. Κι ο αναγνώστης που έχει πολύ γελάσει στο μεταξύ, καθώς ο Μεζονέβ χρησιμοποιεί όλους τους τύπους του κωμικού, με έμφαση όμως σε αυτό των καταστάσεων, μένει με κάμποσα αναπάντητα ερωτήματα. Τι κρύβει ο Ντασί, ποια ήταν η ζωή του από την οποία ξέφυγε με τη βοήθεια της ανατολικής σοφίας που του έχει γίνει πλέον δεύτερο δέρμα, και τι η εκρηκτική Ελληνίδα; Σίγουρα ο Μεζονέβ δεν στήνει χαρακτήρες με βάθος, αλλά τύπους, ατομικούς και συλλογικούς, όπως η συμμορία ή η γειτονιά. Το ατού του είναι το χιούμορ, το μπουρλέσκο, και ο τρόπος με τον οποίο χειρίζεται την πλοκή, βάζοντας στο επίκεντρό της ένα ζώο. Απ’ ό,τι διάβασα, κάτι ανάλογο έκανε και σε άλλο βιβλίο του, αιτιολογώντας εύγλωττα την επιλογή του: «Οταν σε μερικές χώρες, οι άνθρωποι έχουν για αρχηγούς του κράτους γαϊδούρια ξεσαμάρωτα, γιατί να μη δείξω εγώ τη βαθιά σοφία ενός μοναχικού γουρουνιού;» Ε, άδικο δεν έχει. Οπως δεν έχει όμως και κοινά με τον Ιζζό. Μασσαλία, εντάξει. Γκέτο, επίσης. Ενδοφυλετική διαμάχη, έστω και μακρινή, σωστά. Ο «Τσετσένος σκύλος» όμως δεν έχει καμία σχέση με το νουάρ και τον μελοδραματισμό του Ιζζό. Στέκομαι στο σημαντικό: ένα παράξενο μυθιστόρημα, αταξινόμητο, ευφάνταστο, που βγάζει πολύ, μα πολύ πολύτιμο γέλιο.

• Της Τιτικας Δημητρουλια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 11 Iουλίου 2010