Ανθολογία διηγημάτων για τη μετανάστευση

«Γεια σου φίλε» τιτλοφορείται η ανθολογία διηγημάτων με θέμα τη μετανάστευση, που εξέδωσε η «Σύγχρονη Εποχή» (εικονογράφηση Εύας Μελά). Οπως αναφέρει η «Σύγχρονη Εποχή», «το συλλογικό αυτό έργο, αποτέλεσμα μιας προσεκτικής διαλογής κειμένων που συγκεντρώθηκαν ύστερα από πρόσκληση σε "συγγραφείς και όχι μόνο", φιλοδοξεί να αποτελέσει αφορμή συζήτησης και διαλόγου ανάμεσα σε παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς». 

«Οι ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες εκδηλώνεται το φαινόμενο της μαζικής εισροής μεταναστών και προσφύγων στην Ελλάδα, εν μέσω καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης, και όσα προβλήματα - αναπόφευκτα - δημιουργούνται, είναι παράγοντες που δεν αφήνουν ανεπηρέαστα τα παιδιά. Οπως και η έντεχνη αξιοποίηση από το σύστημα των πιο αντιδραστικών εθνικιστικών χώρων που, παραδοσιακά, χρησιμοποιούνται προκειμένου να εκμεταλλεύεται αποτελεσματικότερα ο καπιταλισμός την εργατική δύναμη ντόπιων και ξένων».

«Στόχος μας είναι η αποσαφήνιση (μέσα από ένα πιο προσιτό μέσο, όπως η λογοτεχνία) των πραγματικών αιτιών των κοινωνικών αντιθέσεων, που βρίσκονται στην ταξική θέση του κάθε ανθρώπου μέσα στα εκμεταλλευτικά συστήματα. Η χρήση μυθοπλασίας - θεωρούμε - θα κάνει ευκολότερη την ευόδωση της προσπάθειας αυτής. Η προσέγγιση του θέματος με πιο κατανοητούς στα παιδιά τρόπους είναι δυνατό να συμβάλει στην ανάπτυξη του πνεύματος αλληλεγγύης μεταξύ των μεταναστών και των Ελλήνων εργαζομένων, να καλλιεργήσει το σεβασμό στη διαφορετικότητα και να προωθήσει τη φιλία ανάμεσα στους λαούς». (Ριζοσπάστης, 22/4/2011)

Το διήγημα σε αντίθεση με το μυθιστόρημα-τούβλο

• Από τη Μαρία Λαϊνά

Ας το παραδεχτούμε, χωρίς πνεύμα αντιζηλίας και ηττοπάθειας.

Στην πεζογραφία, κοινό και εκδότες προτιμούν κατά πλειονότητα το μυθιστόρημα, έναντι του διηγήματος και της νουβέλας ακόμη, και μάλιστα το «παχύ» μυθιστόρημα, δηλαδή περίπου πεντακόσιες σελίδες. Το κίνητρο των εκδοτών είναι φανερό, και παρόμοιο με των αντιπροσώπων αυτοκινήτων, που προτιμούν, βεβαίως, να πουλήσουν ένα τζιπ Χάμερ 4x4 ή μια πολυμορφική «νεκροφόρα» με φιμέ τζάμια, παρά ένα πεντακοσαράκι Φίατ. Το κέρδος, έτσι και δελεαστεί ο πελάτης, είναι σαφώς μεγαλύτερο. Παρόμοιο κίνητρο υποκινεί, πιστεύει ο ποδηλάτης, και αρκετούς μυθιστοριογράφους να παραγεμίσουν το μυθιστόρημα με άχρηστες κα πολύλογες σελίδες. Η πλοκή τραβιέται από τα μαλλιά, η μια ιστορία μπαίνει με το ζόρι μέσα στην άλλη (και δεν μιλάω, ασφαλώς, ούτε για τον Κώστα Ταχτσή ούτε για την Κάρεν Μπλίξεν ούτε για τον Βικτόρ Ουγκό ούτε για την Τζέιν Οστιν ή τη Σαρλότ Μπροντέ) και ο αναγνώστης, συνήθως η αναγνώστρια, οφείλω, δυστυχώς, να ομολογήσω, αποχαυνώνεται στην ηλιόλουστη παραλία ή κατά δόσεις στην καθημερινή, όχι και τόσο βιοποριστική ζωή της, παρακολουθώντας με αξιοθαύμαστη υπομονή και ενδιαφέρον τούς παρατεταμένους έρωτες και τις υποχθόνιες προδοσίες των ηρώων τη σημερινή εποχή ή σε ιστορικό υπόβαθρο - στην τελευταία αυτή περίπτωση έχουμε και τη γοητεία από τη μεταφορά στον χρόνο, τα άλλα ήθη και έθιμα.

Τα διηγήματα είναι αλήθεια πως μειονεκτούν σε μέγεθος. Είναι λιγότερο περίπλοκα απ' ό,τι τα μυθιστορήματα, χωρίς να σημαίνει ότι είναι πιο εύκολα - πειράζομαι να πω, κάθε άλλο. Ο πλατειασμός αποκλείεται εκ προοιμίου. Επικεντρώνονται σε ένα μόνο επεισόδιο, έχουν μία πλοκή, μικρό αριθμό χαρακτήρων, εκτυλίσσονται σε έναν χώρο, και καλύπτουν σύντομη χρονική περίοδο.

Λόγω της σύντομης έκτασής του, το διήγημα σπάνια έχει την πιο πολύπλοκη δομή του μυθιστορήματος. Πολλά σύγχρονα διηγήματα αποφεύγουν τη μακροσκελή εισαγωγή στον χώρο και τον χρόνο που εκτυλίσσεται η ιστορία ή στους χαρακτήρες. Συχνά σε μπάζουν αιφνιδιαστικά στη δράση. Οπως και στο μυθιστόρημα, η πλοκή του διηγήματος έχει επίσης (συνήθως) κλιμάκωση ή σημείο καμπής. Αλλά το διήγημα συχνά τελειώνει απότομα και αφήνει το τέλος ανοιχτό, και, πάλι συνήθως, δεν έχει, φανερό τουλάχιστον, ηθικό δίδαγμα.

Δεν είναι πάντοτε εύκολο να προσδιορίσει κάποιος αν ένα αφήγημα είναι διήγημα ή νουβέλα. Ενας κλασικός ορισμός του διηγήματος είναι ότι πρόκειται για ανάγνωσμα, που μπορεί να το διαβάσει κανείς μια κι έξω (άποψη που παρουσιάζεται στο δοκίμιο του Εντγκαρ Αλαν Πόε Φιλοσοφία της σύνθεσης). Αλλοι ορισμοί βάζουν απαραίτητη προϋπόθεση ένα όριο λέξεων.

Ενδεικτικά ονόματα σπουδαίων διηγηματογράφων, ελλήνων και ξένων, με τυχαία παράθεση:

Πολ Μπόουλς (διαβάστε τουλάχιστον το Εσύ δεν είσαι εγώ),

Κάθριν Μάνσφηλντ (διαβάστε τουλάχιστον το Γκάρντεν Πάρτι),

Αντον Τσέχοφ (διαβάστε ό,τι σας έρθει),

Γκυστάβ Φλομπέρ,

Ονορέ ντε Μπαλζάκ (διαβάστε, αν το βρείτε, το αριστουργηματικό Ενας έρωτας στην έρημο· κάποτε το είχε δημοσιεύσει το περιοδικό Εκηβόλος),

Τζ. Ντ. Σάλιντζερ (διαβάστε το Ιδανική μέρα για μπανανόψαρα),

Τζόις Κάρολ Οουτς (διαβάστε το Αδέσποτα παιδιά),

Ουίλιαμ Τρέβορ,

Ρέιμοντ Κάρβερ (διαβάστε το Για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για Αγάπη),

Τζον Τσίβερ,

Ουίλιαμ Φόκνερ,

Ερνεστ Χέμινγουεϊ,

Και από τους Ελληνες:

Στρατής Μυριβήλης,

Ηλίας Βενέζης,

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης,

Θράσος Καστανάκης,

Ανδρέας Καρκαβίτσας,

Δημοσθένης Βουτυράς,

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης,

Εμμανουήλ Ροΐδης,

Κώστας Χατζής,

Στρατής Τσίρκας,

Μάριος Χάκκας,

Ζαχαρίας Παπαντωνίου,

Νίκος Νικολαΐδης,

Μιχαήλ Μητσάκης,

Κωνσταντίνος Μεταξάς Βοσπορίτης,

Φώτης Κόντογλου,

Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής,

Κοσμάς Πολίτης,

Κωνσταντίνος Θεοτόκης,

Κώστας Κρυστάλλης,

Κωνσταντίνος Ράδος,

Ιωάννης Δαμβέργης,

Γιώργος Δενδρινός,

Δημήτριος Γρ. Καμπούρογλου,

Δημήτριος Βικέλας,

Μένης Κουμανταρέας,

Δημήτρης Νόλλας,

Γιώργος Ιωάννου,

Νατάσα Κεσμέτη,

Σωτήρης Δημητρίου κ.λπ., γιατί έχει αρκετά κ.λπ., με νεότερους,

Ε.Χ. Γονατάς (τον απομονώνει επίτηδες, γιατί σκοπεύει πολύ σύντομα να του αφιερώσει μία παρατεταμένη ορθοπεταλιά).

Ο κατάλογος, όμως, και με τα ξένα ονόματα και με τα ελληνικά είναι μακρύς και τον σταματώ αυθαίρετα εδώ.

Στις εκδόσεις Στιγμή βγήκε το 1987 ένα αληθινό κομψοτέχνημα, μια χαριτωμένη σειρά διηγηματογράφων, της οποίας η επιλογή και η επιμέλεια οφείλονται στον Ε.Χ. Γονατά, που, όπως ξέρουν αρκετοί και αγνοούν οι περισσότεροι, είχε μανία και με τις παραμικρές λεπτομέρειες της αισθητικής εμφάνισης των βιβλίων -σε βαθμό τυραννικό για τους περισσότερους εκδότες- αλλά και με το ολιγοσέλιδο του αφηγήματος. Η εισαγωγή είναι δική του, και χωρίς τις συνήθεις περιττές εξηγήσεις των ανθολόγων. Ο γενικός τίτλος σε όλα τα τομίδια είναι ΑΣΥΝΗΘΙΣΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ, και κάθε μικρός τόμος σε καμία περίπτωση δεν υπερβαίνει τις εκατό σελίδες. Στην εισαγωγή του στο πρώτο τεύχος ο ανθολόγος εξηγείται ως εξής: «Σκοπός της σειράς αυτής είναι η σταχυολόγηση και παρουσίαση κάποιων λιγότερο γνωστών, παραγνωρισμένων ή εντελώς ξεχασμένων κειμένων πλειάδος αξιόλογων διηγηματογράφων και λογογράφων, που το έργο τους ή μέρος του έργου τους είναι δυσεύρετο ή δυσπρόσιτο στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό».

Εκεί ανακάλυψε ο ποδηλάτης την Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, που ο Γονατάς τής αφιερώνει το υπ. αριθμόν τρία βιβλιαράκι, με όλα κι όλα οχτώ αφηγήματα - σύνολο σελίδων ογδόντα έξι, σε γλώσσα ήπια καθαρεύουσα. Σταθμεύει για λίγο και αντιγράφει ελάχιστα από το έτσι κι αλλιώς σύντομο βιογραφικό σημείωμα.

Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου γεννήθηκε στη Βλάγκα της Κωνσταντινουπόλεως το 1867. Σπούδασε στο παρθεναγωγείο «Παλλάς» και δούλεψε στα παρθεναγωγεία της Κωνσταντινουπόλεως, οικοδιδασκάλισσα στο Βουκουρέστι, παρέδιδε ιδιωτικά μαθήματα και τέλος ανέλαβε τη διεύθυνση του παρθεναγωγείου Θεσσαλονίκης. Εκεί αρρώστησε σοβαρά, επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και πέθανε το 1906 σε νοσοκομείο του Επταπυργίου. Εγραψε κυρίως σύντομα διηγήματα, διασπαρμένα σε περιοδικά, εφημερίδες κα ημερολόγια της εποχής. Ο ποδηλάτης δεν κρατιέται να μη σημειώσει ότι κάποτε οι εφημερίδες δημοσίευαν και διηγήματα, αντί για κριτικές, κόντρα κριτικές, και δήθεν αφιερώματα στο βιβλίο.

Στην ίδια σειρά, βολτάροντας ο ποδηλάτης ανακάλυψε και τον Αθανάσιο Θ. Γκράβαλη. Τίτλος του μικρού βιβλίου, Της Ματζουράνας το Χάλασμα και άλλα διηγήματα. Τα άλλα διηγήματα είναι δώδεκα και έχουν κι αυτά «περίεργους» τίτλους. Ενας, λόγου χάριν, είναι Η Τσαπαρίνας κι ένας άλλος Μητρουφάν'ς.

Ο Γκράβαλης γεννήθηκε το 1906 στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας. Το μοναδικό του βιβλίο, Σπασμένες Κολόνες, που περιλαμβάνει 42 αφηγήματα, το εξέδωσε το 1930, ύστερα από θερμή προτροπή του Στρατή Μυριβήλη. Και τελευταίο του εύρημα, ο Εμμανουήλ Στ. Λυκούδης, με τρία αφηγήματα. Κι αυτός γεννήθηκε στο Βυζάντιο από επιφανή οικογένεια, που κατέφυγε στην Επτάνησο. Το βιογραφικό του το γράφει ο Δημήτριος Γρ. Καμπούρογλου, που τον αποκαλεί «άνδρα ομολογουμένως επιφανέστατο εις πάντα τού πνεύματος διακλαδισμόν...».

***************

Σήμερα το Πεντάλ δεν έκανε καμία στάση σε καθαρόαιμα ποιητικά φυλλώματα, αλλά ίσως και οι αναγνώστες του ευχαριστήθηκαν το διάλειμμα από τον συνήθη αγαπημένο του διακλαδισμόν του πνεύματος...

• ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 22 Ιανουαρίου 2010

Αναθεώρηση μιας φιλολογικής προκατάληψης

• Από τον Φώτη Τερζάκη
• Συλλογικό έργο: Το διήγημα στην ελληνική και στις ξένες λογοτεχνίες. Θεωρία-γραφή-πρόσληψη. Επιμ.-εισ.: Ελένη Πολίτου- Μαρμαρινού & Σοφία Ντενίση, εκδ. Gutenberg, σ. 658, 41 ευρώ

Ο Χ.Λ. Μπόρχες κάποτε εκμυστηρευόταν ότι είχε δυσκολία να διαβάσει μυθιστόρημα· τις περισσότερες φορές βαριόταν και το παρατούσε στη μέση, και τα ελάχιστα που ολοκλήρωσε το έκανε μόνον από μια αίσθηση καθήκοντος. Και πρόσθετε ότι, αντί να μπαίνεις στον κόπο ν' αναπτύσσεις σε 500 σελίδες μία ιδέα της οποίας η προφορική έκθεση θα έπαιρνε μόλις λίγα λεπτά, καλύτερο ήταν να προσποιείσαι ότι το βιβλίο έχει ήδη γραφτεί και να περιορίζεσαι στο να δώσεις μια σύνοψη ή ένα σχόλιό του. Είναι άραγε η συγγραφική συνταγή του ανθρώπου που αναβίβασε το διήγημα σε μοναδικό και ασύγκριτο είδος τέχνης στον ύστερο 20ό αιώνα; Πέραν οτιδήποτε άλλου, είναι ένδειξη μιας ριζικής επαναξιολόγησης αυτού του είδους γραφής, η οποία ξεκινάει από τους ρομαντικούς συγγραφείς των μέσων του 19ου αιώνα (ο Ε.Α. Πόε είναι το σταθερά επανερχόμενο ορόσημο) και ανανεώνεται σε αλλεπάλληλα κύματα στη διάρκεια του 20ού. Και η επαναξιολόγηση αυτή έρχεται ουσιαστικά να διορθώσει μια επί μακρόν εδραιωμένη φιλολογική προκατάληψη: εις βάρος του σύντομου διηγήματος και υπέρ της μεγάλης μυθιστορηματικής φόρμας.

Από μια άποψη, παρατηρεί κανείς, συμβαίνει εδώ ό,τι και στην επαναξιολόγηση του δοκιμίου εν συγκρίσει προς τη συστηματική φιλοσοφική πραγματεία: μέσα στο ίδιο πνεύμα των καιρών, από την εποχή του Ρομαντισμού επανεκτιμώνται ως εχέγγυα ειλικρίνειας και αυθεντικότητας εκείνα ακριβώς τα στοιχεία του δοκιμίου που έως τότε το έκαναν να μοιάζει περιθωριακή και ελάσσων έκφραση του στοχασμού -η αποσπασματικότητα, ο προσωπικός τόνος, η δηλωμένη μεροληψία, η εκκίνηση πάντα in media res- και οι πιο ριζοσπαστικές εκφράσεις της σκέψης του 20ού αιώνα εκπροσωπήθηκαν ακριβώς από τον δοκιμιακό τρόπο γραφής... Σε κάθε περίπτωση, η δυσπιστία απέναντι στη μεγάλη σύνθεση, όποιοι κι αν είναι οι επιμέρους μορφολογικοί παράγοντες που υπεισέρχονται στην εξέλιξη κάθε είδους, πρέπει να διαβαστεί σε συνάρτηση με την κρίση του κλασικού αστικού πολιτισμού, που είναι ταυτόχρονα κρίση της «ολοκληρωμένης» προσωπικότητας και κρίση των συνεκτικών κοσμοαντιλήψεων και των αρραγών αξιακών συστημάτων.1

Στην αναθεώρηση αυτής της φιλολογικής προκατάληψης, που μέχρι πρότινος ήταν διάχυτη στην ελληνική κριτικογραφία, είναι αφιερωμένος ο μνημειώδης τόμος που επιμελήθηκαν η Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, και η Σοφία Ντενίση, επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο ΑΣΚΤ, για Το διήγημα στην ελληνική και στις ξένες λογοτεχνίες. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για τα πρακτικά του ομότιτλου συνεδρίου που διοργανώθηκε στις 8-11 Δεκεμβρίου 2005 στην Αθήνα από την Ελληνική Εταιρεία Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας σε συνεργασία με τον Τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο αριθμός των εισηγητών-συγγραφέων που φτάνει τους 33, το θεματικό εύρος των περιλαμβανόμενων κειμένων και η θεματική πρωτοτυπία -ουσιαστικά χωρίς προηγούμενο σε τέτοια κλίμακα- είναι που δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό «μνημειώδες» για το εγχείρημα: έργο μεγάλης αξίας, δηλαδή, για τον ειδικό ερευνητή (χωρίς καθόλου να αποκλείει τον καλλιεργημένο αναγνώστη), που πλουτίζει αποφασιστικά τη νεοελληνική γραμματολογία.

Και μόνον η παράθεση των τίτλων των συμβολών θα εξαντλούσε τον περιορισμένο χώρο αυτής της βιβλιοκρισίας. Λόγοι δεοντολογίας μού επιβάλλουν ωστόσο να αναφέρω τουλάχιστον τα ονόματα των συγγραφέων: Δημήτρης Αγγελάτος, Αλέξης Ζήρας, Ε. Πολίτου-Μαρμαρινού, Αννα Χρυσογέλου-Κατσή, Μαρία Καραΐσκου, Ζ.Ι. Σιαφλέκης, Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Στέση Αθήνη, Σ. Ντενίση, Λάμπρος Βαρελάς, Γεωργία Γκότση, Ερη Σταυροπούλου, Henri Tonnet, Βούλα Ποσάντζη, Βασιλική Λαλαγιάννη, Ιωάννα Κωνσταντουλάκη-Χάντζου, Βασίλειος Τωμαδάκης, Εύη Βογιατζάκη, Αλεξάνδρα Σαμουήλ, Μιχαήλ Πασχάλης, Χριστίνα Ντουνιά, Κατερίνα Μητραλέξη, Αλίκη Μπακοπούλου-Χωλς, Ελένη Τατσοπούλου, Λητώ Ιωακειμίδου, Αντιγόνη Βλαβιανού, Αναστασία Αντωνοπούλου, Χριστίνα Ντόκου, Αθηνώ Κορώνη, Gabriella Macri, Αγγελος Αφρουδάκης, Αναστασία Νάτσινα και Απόστολος Λαμπρόπουλος. Τα κείμενα -μιας ορισμένης συγγραφικής ποιότητας όλα, που τα κάνει τουλάχιστον αναγνώσιμα με ενδιαφέρον- δεν έχουν βέβαια όλα την ίδια εμβέλεια και το ίδιο βάρος. Θα μπορούσε κάποιος να τα διακρίνει, πολύ αδρά, σε περιπτωσιολογικά επικεντρωμένα (σε έναν συγγραφέα, ένα διήγημα, είτε μια περιορισμένη περίοδο ή «σχολή» της ελληνικής διηγηματογραφίας) και σε θεωρητικά (που συζητούν κεντρικά μορφολογικά ζητήματα του είδους διήγημα, είτε κοινωνιολογικά ζητήματα που αφορούν τους όρους παραγωγής και πρόσληψής του). Τα δύο τελευταία του τόμου επεκτείνονται στην αξιολόγηση δυνατοτήτων γραφής και παρουσίασης που προσφέρει το Διαδίκτυο. Ολα διαπνέονται από ένα συγκριτολογικό πνεύμα, που μολονότι εστιάζει πρωτίστως το ενδιαφέρον στην ελληνόγλωσση παραγωγή, επιδιώκει διαρκείς και αμφίδρομες συγκρίσεις με παγκόσμια πρότυπα και παραδείγματα· έτσι, ο αναγνώστης διαμορφώνει παράλληλα μια ιστορική εικόνα της εξέλιξης του είδους στην ελληνική και στην παγκόσμια φιλολογία των δύο τελευταίων αιώνων (μολονότι δεν λείπουν αναφορές σε πρόδρομες μορφές, όπως ας πούμε οι αφηγήσεις του Βοκάκιου ή του Τσόσερ).

Είναι μάλλον κοινή παραδοχή ότι η ελληνική διηγηματογραφία ξεκινάει από τη δεκαετία του 1870 και αναπτύσσεται σταθερά μέχρι τουλάχιστον το 1930 (μολονότι έχει επίσης μια προϊστορία, συνδεδεμένη κυρίως με τη σχολή της Κωνσταντινούπολης, που από τα τέλη του 18ου αιώνα αναπτύσσεται πάνω σε γαλλικά πρότυπα). Η κριτική της πρόσληψη όμως στάθηκε επί μακρόν δέσμια του ελαφρώς υποτιμητικού χαρακτηρισμού «ηθογραφία» - και αποφασιστικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η κριτικογραφία των συγγραφέων της λεγόμενης γενιάς του '30, ιδεολόγων του αστισμού (ο Θεοτοκάς, ο Τερζάκης κ.ά.). Αυτή ακριβώς την παραμόρφωση προσπαθούν να διαλύσουν τα πιο θεωρητικά από τα κείμενα του τόμου, τα οποία δεν περιορίζονται στις συγκρίσεις με ξένα πρότυπα -ούτως ή άλλως αποκαλυπτικές, και σε μερικές περιπτώσεις απροσδόκητες: βλ. ιδίως το κείμενο του Μ. Πασχάλη, «Ο Ροΐδης, ο Baudelaire και τα παραισθησιογόνα»-, αλλά επιδιώκουν να αναδείξουν τα sui generis χαρακτηριστικά της διηγηματικής γραφής, που την καθιστούν κατά έναν ιδιάζοντα τρόπο μοντέρνα (ή, κατά μερικούς, μεταμοντέρνα...). Σήμερα μάλιστα μπορούμε να πούμε ότι, όπως παρατηρεί ο Α. Ζήρας, «η σύντομη διηγηματική φόρμα [...] έχει αποβεί σε μεγάλο βαθμό η βασική κιβωτός περιφρούρησης και διάσωσης του πεδίου της αφηγηματικής δημιουργίας, όπου ασκούνται ακόμα οι πολύτιμοι για την εξέλιξή του πεζού λόγου πειραματισμοί στις τεχνικές της εξιστόρησης, οι γονιμότεροι διάλογοι με άλλα είδη, όπως η ποίηση και το θέατρο, οι πιο ενδιαφέροντες συνδυασμοί γλωσσών και υφών» (σελ. 44-5).

Εκείνο που έχει ωστόσο μια ιδιαίτερη σημασία -και ορθά επισημαίνεται από αρκετούς συγγραφείς του τόμου- είναι ότι στις μέρες μας κυριαρχεί μια άλλου είδους συμπαιγνία κατά του διηγήματος, όχι πλέον φιλολογική, αλλά ωμά εμπορική: καθώς οι εκδότες γίνονται ολοένα και περισσότερο αγοραίοι επιχειρηματίες που επιδιώκουν υψηλές επενδύσεις με βραχυπρόθεσμα κέρδη, το διήγημα κρίνεται εκδοτικώς ασύμφορο απέναντι στη μακροσκελή μυθοπλασία (που μόνο καταχρηστικώς, θα προσέθετα, φέρει ακόμα τον τίτλο «μυθιστόρημα»). Η καρκινώδης διασπορά και η μανιώδης κατανάλωση από ένα μεθοδικά απαίδευτο κοινό τέτοιων προϊόντων είναι αυτή τη στιγμή ο κινητήρας ολόκληρης της εκδοτικής μηχανής. Οι στρατηγικές της του marketing, το κύκλωμα της συνενοχής των ΜΜΕ και των επαγγελματιών «κριτικών» (που επίσης κατ' επίφασιν εξακολουθούν να φέρουν τον τίτλο), η απελπιστική έκφραση του τρέχοντος «πνεύματος των καιρών» έχουν οδηγήσει στα πρόθυρα του θανάτου τόσο τη λογοτεχνία όσο και τη σκέψη. Ο,τι διασώζεται από αυτή την κρεατομηχανή της αγοράς, ό,τι εξακολουθεί ν' αντιστέκεται είναι ό,τι ακριβώς έχασε εγκαίρως το στοίχημα της επικερδούς αξιοποίησής του: αυτό είναι το προνόμιο, θα τολμούσα να πω, του διηγήματος και του κριτικού δοκιμίου και αυτό είναι που τους δίνει αναδρομικά μια εξακολουθητική αξία - ως πεδίων ενός ανταρτοπολέμου οπισθοφυλακής της ασυμβίβαστης γραφής.

1. Για τον ίδιο λόγο στη διάρκεια του 20ού αιώνα είδαμε μεγάλη «θεωρία του μυθιστορήματος» -ο Γκέοργκ Λούκατς (Θεωρία του μυθιστορήματος), ο Λισιέν Γκολντμάν (Κοινωνιολογία του μυθιστορήματος) ο Μιχαήλ Μπαχτίν (Ζητήματα ποιητικής του Ντοστογιέφσκι και Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του) είναι οι κορυφώσεις της-, ενώ δεν υπήρξε αντίστοιχη «θεωρία του διηγήματος»... Ή μήπως υπήρξε; Θα συμβούλευα να ξαναδεί κάποιος το αριστουργηματικό δοκίμιο του Βάλτερ Μπένγιαμιν «Ο αφηγητής» (στο Walter Benjamin, Δοκίμια φιλοσοφίας της γλώσσας, μτφρ.-σχόλ. Φ. Τερζάκης, Νήσος, Αθήνα 1999). [Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 28 Αυγούστου 2009]