Τέσσερις επαγγελματίες εξομολογούνται τις φοβίες, τις αγωνίες και τις χαρές τουςΕίναι δημιουργία ή διαμεσολάβηση; Τι είναι ακριβώς η μετάφραση; Πολλά έχουν ειπωθεί για τη συμβολή της στην ιστορία των Γραμμάτων. Αλλοι ακολουθούν αυτό το δρόμο μόνο για βιοπορισμό. Για άλλους είναι διέξοδος και αναπλήρωση της δημιουργικής διαδικασίας, ιδιαίτερα σε δύσκολες στιγμές, προσωπικές ή πολιτικές. Και παρότι η θέση τους στην ιστορία της λογοτεχνίας είναι ξεχωριστή, πάντα κάτι λείπει από τη γνωριμία μας με την πορεία τους, μια που οι μεταφραστές είναι τα πιο αφώτιστα πρόσωπα στο χώρο της τέχνης. Κι ας τυπώνεται πάντα το όνομά τους, ακόμα και στο εξώφυλλο, κάτω από εκείνο του συγγραφέα.
Την ερχόμενη εβδομάδα, πάντως, στις 20 και 21 Φεβρουαρίου, θα έχουμε την ευκαιρία να τους δούμε και να τους ακούσουμε, στο συνέδριο που διοργανώνει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ) σε συνεργασία με την Ελληνοαμερικανική Ενωση. Τίτλος του, «Το μεταφραστικό εύρημα», που ίσως ακούγεται ως εσωτερικό «δικό τους» λεξιλόγιο. Στη διάρκεια αυτού του διημέρου θα συζητήσουν μεταξύ τους πολλά: για τη διδασκαλία της μετάφρασης, για τις αμοιβές των μεταφραστών, αλλά και τις δυσκολίες τους, και άλλα συντεχνιακά ή διαδικαστικά.
Σε μια προσπάθεια γνωριμίας μ’ αυτούς τους «άγνωστους» δημιουργούς, τους ζητήσαμε να μας αφηγηθούν στιγμιότυπα, να μας εξομολογηθούν φοβίες, αγωνίες και χαρές αυτής της περίεργης ενασχόλησης με τα κείμενα και τη γραφή.
Ανδρέας Παππάς: Τάξη πραγμάτων...
«Ηταν νομίζω το σωτήριον έτος 1970 όταν παρέδωσα την πρώτη μου μετάφραση. Ηταν ένα εκλαϊκευτικό βιβλιαράκι του Γάλλου κομμουνιστή Ζαν Μπαμπύ, με τίτλο “Οι θεμελιώδεις νόμοι της καπιταλιστικής οικονομίας”. Θα κυκλοφορούσε, με μεταφραστικό ψευδώνυμο (για ευνόητους λόγους), από τις εκδόσεις “Στοχαστής”. “Ηρωικές” εποχές, “ηρωικά” εκδοτικά ήθη και έθιμα, με ό, τι καλό και κακό συνεπάγεται αυτό.
Πρέπει να ήταν επίσης 1970, όταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά τα γραφεία του “Κάλβου”, θρυλικού εκδοτικού οίκου εκείνης της εποχής, για να προτείνω την πραμάτεια μου, αλλά και για να δηλώσω θρασύτατα (;) μεταφραστής. Ανέλαβα, λοιπόν, να κάνω “δείγμα” από το βιβλίο The Rise of European Liberalism του Harold Laski, Αγγλου μαρξιστή. Υπεύθυνος για να ελέγξει το δείγμα ήταν ο μακαρίτης Τάκης Κονδύλης, ο οποίος ήξερε ήδη τότε έξι (!) γλώσσες. Η απάντησή του; Πραγματική ανακούφιση για έναν επίδοξο μεταφραστή, ηλικίας μόλις 20 ετών: “Εχει κάποια προβληματάκια, αλλά κάποιος που μεταφράζει το order τάξη πραγμάτων νομίζω ότι μας κάνει”.
Τριάντα χρόνια αργότερα, συζητώντας τηλεφωνικά με τον Κονδύλη το ενδεχόμενο να μεταφράσω ένα από τα βιβλία της σειράς Νεώτερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός που ετοίμαζε τότε για τη “Νεφέλη”, του θύμισα το περιστατικό και γελάσαμε. Και τότε μεν, η συνεργασία δεν προχώρησε. Ειρωνεία της τύχης, όμως: πολύ πρόσφατα έμελλε να μεταφράσω το τελευταίο από τα βιβλία αυτής της ίδιας σειράς, το Σεξουαλικότητα, έρωτας και οικογένεια, του Edward Shorter.
Οσο για το αν η μετάφραση είναι, λέει, τέχνη ή επιστήμη, και πάλι συγγνώμη, αλλά αυτά τα ακούω και λίγο βερεσέ. Η μετάφραση είναι πριν και πάνω απ’ όλα δεξιότητα. Craftsmanship, που λένε και στο… χωριό μου. Κάτι σαν την ξυλογλυπτική, την εβενουργία, την αργυροχοΐα. Μόνο που, να, αντί για το ξύλο, τον έβενο, το ασήμι, για πρώτη ύλη της έχει τις λέξεις. Τον τρόπο με τον οποίο τις “διαβάζει” κανείς, τις κατανοεί, και κυρίως τις “βάζει στη σειρά”, στη δική του γλώσσα. Στη γλώσσα–στόχο, που λένε και οι μεταφρασιολόγοι».
Μελίνα Παναγιωτίδου: Ανθυγιεινή ενασχόληση
«Η λογοτεχνική μετάφραση είναι μοναχική και χρονοβόρα τέχνη, και κυριολεκτικά ανθυγιεινή ενασχόληση. Δεν λέω επάγγελμα, επειδή αυτή η δουλειά μόνο πνευματικά μας τρέφει – γι’ αυτό άλλωστε μπορεί να γίνει εξ ανάγκης πάρεργο. Επίσης, στην Ελλάδα, παρότι μεταφράζεται και ευτυχώς διαβάζεται ξένη λογοτεχνία, η ίδια η μετάφραση ακόμα παλεύει να ξεφύγει από την αγνόηση ή την αντίληψη ότι πρόκειται για μια περίπου μηχανική διαδικασία μεταφοράς λέξεων από μια γλώσσα σε μιαν άλλη».
Τιτίκα Δημητρούλια: Πάντα μια κατάχρηση
«Στη μετάφραση βρέθηκα πάρα πολύ φυσικά, ένα βράδυ σε ένα ουζερί, στα δεκαεννιά μου χρόνια, όταν μιλούσα με πάθος για τον αγαπημένο μου Λουί Αραγκόν και ένας από τους συνδαιτυμόνες, άγνωστός μου και εκδότης όπως αποδείχτηκε, μου πέταξε το γάντι: θες να μεταφράσεις κάτι δικό της; Η απάντηση ήταν αυθόρμητη και αφελής, καθώς οι οφειλές μου, στους επώνυμους και ανώνυμους μεταφραστές που μου άνοιγαν δρόμους στην παγκόσμια λογοτεχνία ήταν ήδη τεράστιες.
» Αυτό το “ναι” καθόρισε και τη σχέση μου με τη μετάφραση, ως ιδιαιτέρως επίμοχθη χειρωναξία, ως ένα αέναο ψυχόδραμα, με την αγωνία του χρόνου που πιέζει, το κυνήγι της αντιστοιχίας και της ισοδυναμίας, της σωστής λέξης, της «καλής» μετάφρασης που δεν μπορεί παρά να είναι πάντα μια κατάχρηση κατά τον Ντεριντά, το άγχος της –αναπόφευκτης– παρανόησης, τη συνείδηση όλων όσοι μένουν τελικά εκτός μεταφρασμένου κειμένου, όσων καταποντίζονται στην άβυσσο της διαφοράς των γλωσσών και της ιδιαιτερότητας του ύφους. Κάθε μικρή νίκη όμως στην πάλη αυτή με τις λέξεις, με τις γλώσσες, με τους πολιτισμούς, είναι τόσο σημαντική που τελικά δικαιώνει τη σχέση έρωτα και μίσους του μεταφραστή με το πρωτότυπο και το μετάφρασμα, με τη μετάφραση σε όλες τις εκφάνσεις της».
Ιωάννα Μεϊτάνη: Μια δουλειά είναι
Η Ιωάννα Mεϊτάνη είναι απόφοιτος της Γερμανικής Φιλολογίας και του ΕΚΕΜΕΛ και καταπιάστηκε τυχαία με τη μετάφραση. «Μια δουλειά είναι όπως όλες. Τα κακά της είναι η μοναξιά και η απομόνωση. Στα καλά είναι η φορητότητα της δουλειάς, πας σ’ ένα νησί και δουλεύεις απερίσπαστα, αλλά και το ότι μαθαίνεις καινούργια πράγματα από κάθε βιβλίο, ιδέες, πρόσωπα, τόπους». Πιστεύει ότι υπάρχουν πολλά κείμενα που χρειάζονται νέα μετάφραση. «Ο Κάφκα σίγουρα, γιατί έχει μεταφραστεί κυρίως από τα γαλλικά». Τη δυσκολεύει η αυτοπειθαρχία, ο χρόνος, το ωράριο και το χρονοδιάγραμμα. Το πιο αγαπημένο της βιβλίο, από αυτά που έχει μεταφράσει, «με απόσταση» είναι το «Αούστερλιτς» του Sebald. «Το διάβασα σε δυο μέρες και όσο το διάβαζα έλεγα: Ωχ, πού πας; Οταν άρχισα να μεταφράζω είπα τρεις φορές “ωχ”, γιατί όπως το διαβάζει ο μεταφραστής δεν το διαβάζει κανείς. Δούλευα σ’ ένα νησί και ήμουν απελπισμένη, έλεγα αυτό δεν είναι ο Sebald στα ελληνικά. Κάποια στιγμή είπα: αυτό είναι Sebald στα ελληνικά. Ηταν μεγάλη χαρά αυτή. Είναι μια στιγμή που αναγνωρίζεις τον συγγραφέα στη γλώσσα σου, συμβαίνει σε κάθε βιβλίο λογοτεχνίας, και είναι μοναδική».
Το συνέδριο θα φιλοξενηθεί στο αμφιθέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ενωσης (Μασσαλίας 22). Ξεκινάει το Σάββατο, 20/2, στις 10 το πρωί.
- Της Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/02/2010
Saturday, February 13, 2010
Μεταφραστές, οι άγνωστοι τεχνίτες των έργων
Thursday, December 24, 2009
Ο καλός μεταφραστής πρέπει να έχει αυτί μουσικού
Οπως κάθε εργαστήριο, έτσι και το εργαστήριο του μεταφραστή φτιάχνεται σιγά σιγά, μέσα στον χρόνο.
Ξεκινά κανείς με βασικό εξοπλισμό και εργαλεία, εσωτερικά και εξωτερικά, τεχνικά και ηθικά, και σταδιακά τα αυξάνει και τα τελειοποιεί, και ταυτοχρόνως διατυπώνει τη θεωρία της πρακτικής του. Η βάση του ωστόσο είναι μια επιθυμία, η επιθυμία τού μεταφράζειν, κι αυτό δεν σημαίνει μονάχα την επιδίωξη της καλής, πιστής μετάφρασης, αλλά και μια απόφαση να κατανοήσει και να σεβαστεί το διαφορετικό, να δεξιωθεί την ετερότητα και να αφήσει να μιλήσει με τη δική του φωνή ο Αλλος. Αυτή η μαθητεία στον χρόνο, αυτό το εργαστήρι, ανοιχτό διαρκώς σε νέους και παλιούς φιλοξενούμενους, που μπαίνουν σ' αυτό για να βγουν με νέα μορφή, αφήνοντας ο καθένας το δικό του ίχνος, είναι το κεφάλαιο κάθε μεταφραστή. Η εμπειρία δεν κάνει πάντα πιο εύκολη την πράξη, σίγουρα όμως την κάνει πιο συνειδητή.
Ενδιάμεσος μεταξύ συγγραφέα και αναγνώστη, ο μεταφραστής συνενώνει στην πρακτική του αυτές τις δύο ιδιότητες. Από τη μια, ιδεώδης αναγνώστης του πρωτότυπου κειμένου, από την άλλη, συγγραφέας, αλλά και αναγνώστης της δικής του μετάφρασης. Μόνον ο ευτυχής συνδυασμός αυτών των δύο ιδιοτήτων μπορεί να εξασφαλίσει την ποιότητα του μεταφράσματος.
Μεταφράζω ξεκινώντας από το κείμενο ως σύνολο, απ' τους ρυθμούς και την ατμόσφαιρά του. Αυτά προσπαθεί να αποδώσει κάθε φορά το πρώτο χέρι της μετάφρασής μου· περισσότερο προσανατολισμένο στη φράση παρά στη λέξη, ακολουθεί το κείμενο αφήνοντάς το περισσότερο να μιλήσει το ίδιο. Στο δεύτερο χέρι παίρνω το νυστέρι, διερευνώ το καθετί, προσπαθώ να κατανοήσω τα πολλαπλά επίπεδα του κειμένου, να καταλάβω γιατί ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια λέξη αντί για κάποια άλλη, επιδιώκω τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια. Ακολουθούν κι άλλες αναγνώσεις, άλλοτε περισσότερες, άλλοτε λιγότερες ανάλογα με τη δυσκολία του πρωτοτύπου, «χτενίσματα» του τελικού κειμένου, μικροδιορθώσεις, που άλλοτε στοχεύουν στην ακρίβεια κι άλλοτε στην καλύτερη απόδοση του ρυθμού και του ύφους.
Κατά τη γνώμη μου, ο καλός μεταφραστής πρέπει να έχει αυτί μουσικού, ένστικτο ντετέκτιβ και το θάρρος να αμφισβητεί τις βεβαιότητές του και τις πρώτες εντυπώσεις του. Και όταν μεταφράζει λογοτεχνία, πρέπει να μπορεί όχι μόνο να καταλαβαίνει αυτά που λέει το κείμενο, αλλά και να διαισθάνεται αυτά που δεν λέει, τις σιωπές του, τους υπαινιγμούς, όλα όσα λανθάνουν στο πρωτότυπο. Ολα αυτά θα πρέπει να λανθάνουν κατά το δυνατόν και στο δικό του κείμενο.
Εχω μεταφράσει βιβλία που έχω αγαπήσει πολύ, και νιώθω τυχερή γι' αυτό. Και περήφανη που έχω δώσει τις δικές μου λέξεις σε συγγραφείς, όπως οι Χαβιέρ Μαρίας, Κάρλος Φουέντες, Πιερ Μπουρντιέ, Ρικάρντο Πίλια, Ρομπέρτο Μπολάνιο, Σάμιουελ Μπέκετ, Χουάν Ρούλφο, Αλαν Πάουλς και Ούγκο φον Χόφμανσταλ (για χάρη του οποίου ξεπέρασα το όριο της γνώσης της γλώσσας του πρωτοτύπου και μετέφρασα για πρώτη φορά από μετάφραση).
Το βιβλίο του Κάρλος Φουέντες Κονστάνσια και άλλες ιστορίες για παρθένους είναι το τρίτο βιβλίο του μεξικανού συγγραφέα που μετέφρασα, με πρώτο ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματά του, τον Θάνατο του Αρτέμιο Κρους, και δεύτερο την Πορτοκαλιά, μια ακόμη συλλογή από νουβέλες (όλα από τις εκδόσεις Αγρα). Κινείται σε έναν κόσμο στα σύνορα μεταξύ πραγματικού και φανταστικού, όπου κατοικούν πρόσωπα σάρκινα, πραγματικά, και άλλα φασματικά και αιθέρια. Στις νουβέλες αυτές ο Φουέντες επανέρχεται σε πολλά από τα αγαπημένα του θέματα: τον χρόνο και τον θάνατο, τα διπλά πρόσωπα, τις μεταφυσικές συναντήσεις, με κεντρικό πυρήνα τη γυναικεία μορφή. Και ταυτόχρονα, στοχάζεται πάνω στον σύγχρονο κόσμο, αλλά και στη λειτουργία της τέχνης. Και όπως συνήθως δοκιμάζει τη γλώσσα του, απολαμβάνει τα παιχνίδια με τους ήχους και τα νοήματά της. Αυτή ήταν και η μεγαλύτερη δυσκολία της μετάφρασης, η μεταφορά αυτής της πληθωρικής γλώσσας που ξετυλίγεται διευρύνοντας διαρκώς τα ίδια της τα όρια.
Ενα βραβείο αποτελεί μια μορφή αναγνώρισης, πολύ σημαντική για ένα επάγγελμα που συνήθως και μάλλον συνειδητά μένει στη σκιά, στην αφάνεια. Είναι μια ικανοποίηση που προστίθεται στις άλλες, ουσιαστικότερες ίσως και μυστικές ικανοποιήσεις που προσφέρει η ίδια η μεταφραστική δουλειά.