Καλλιτεχνική ευφυΐα υπό διωγμόν

ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 2/4/2016  

ΤΖΟΥΛΙΑΝ ΜΠΑΡΝΣ
Ο αχός της εποχής
μτφρ.: Θωμάς Σκάσσης
εκδ. Μεταίχμιο 2016 

Ο Τζούλιαν Μπαρνς  (1946, Βρετανία) γνωρίζει πολύ καλά να χρησιμοποιεί βιογραφικά στοιχεία προσωπικοτήτων, για να τα αποδώσει μυθιστορηματικά – άλλωστε ασχολήθηκε με το είδος και σε άλλο του έργο, στον «Παπαγάλο του Φλωμπέρ» (1984), όταν απέδωσε με καινοτόμο και έμμεσο τρόπο περιστατικά από τη ζωή του Γκυστάβ Φλωμπέρ, και να μιλήσει για θέματα όπως η υποκειμενική ματιά, η καταγραφή ενός ιστορικού γεγονότος και ο τρόπος μετάδοσής του, που μπορεί να αλλοιώσει την εικόνα της πραγματικότητας.

Οταν η ζωή γίνεται παιχνίδι

ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 5/3/2016  

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ ΝΑΜΠΟΚΟΦ
Η άμυνα του Λούζιν
μτφρ.: Γιώργος -
Ικαρος Μπαμπασάκης
εκδ. Μεταίχμιο 

«Η άμυνα του Λούζιν» ή «Η άμυνα» είναι το τρίτο μυθιστόρημα που έγραψε ο σπουδαίος Ρώσος συγγραφέας κατά τη διάρκεια της εξορίας του στο Βερολίνο. Πρώτα δημοσιεύτηκε σε περιοδικό, το 1929, με το ψευδώνυμο Β. Σίριν, εξεδόθη όμως το 1930 από εκδοτικό οίκο Ρώσων εμιγκρέδων, ενώ στα αγγλικά κυκλοφόρησε το 1964 σε μετάφραση του συγγραφέα και του Μ. Σκαμλ.

Η ελαφρότητα της μεσαίας τάξης

ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 26.09.2015

Η Μία Βασικόφσκα υποδύεται την Μαντάμ Μποβαρύ στην τελευταία κινηματογραφική μεταφορά του κλασικού μυθιστορήματος.

Η «Μαντάμ Μποβαρύ», το κορυφαίο μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ (Ρουέν 1821-1880), το οποίο δημοσιεύτηκε σε συνέχειες το 1856 στο περιοδικό Revue de Paris και το 1857 κυκλοφόρησε σε βιβλίο, προκάλεσε αμέσως σκάνδαλο και έβαλε σε δικαστικές περιπέτειες, με την κατηγορία της προσβολής των ηθών και της θρησκείας, τον συγγραφέα και τον εκδότη.

Ορέστης Αλεξάκης, ο ποιητής των πειραματισμών και των κανόνων

ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 19/05/2015

 
Ποίηση υποβολής, με εικόνες, διαφορετικές τεχνικές, πάντα εύρυθμη, το έργο του Ορέστη Αλεξάκη.

Ενας σημαντικός ποιητής της Β΄ μεταπολεμικής γενιάς, ο Ορέστης Αλεξάκης (γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1931), απεβίωσε το Σάββατο 16 Μαΐου. Ασχολήθηκε, εκτός από την ποίηση, με το δοκίμιο και την κριτική, έγραφε, για μία περίοδο, κριτικά σημειώματα στο περιοδικό «Ευθύνη», ενώ επιμελήθηκε τον τόμο με τα σονέτα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη και ανθολόγησε ποιητικές φωνές μαζί με τον ποιητή και φίλο του Τάσο Κόρφη.

«Με το έγκλημα, πέφτουν οι μάσκες»

ΧΡΥΣΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Η Καθημερινή, 28/09/2014

• 

Κωνσταντινούπολη: στιγμές αμεριμνησίας και περισυλλογής στις όχθες του Βοσπόρου. Το νέο βιβλίο του Αχμέτ Ουμίτ διαδραματίζεται στην Πόλη αλλά και στην Ελλάδα.

 

Συνάντησα τον Τούρκο συγγραφέα Αχμέτ Ουμίτ σε κεντρικό ξενοδοχείο της πλατείας Συντάγματος, ένα ήρεμο αθηναϊκό πρωινό. Με πλησίασε χαμογελώντας έχοντας στο πλευρό του τον μεταφραστή του, τον κ. Θάνο Ζαράγκαλη, και τον φίλο του, τον ποιητή κ. Αϊχάν Μποζκούρτ. Με τη γυναίκα του και τον Αϊχάν ταξίδεψαν οδικώς από την Κωνσταντινούπολη και, έπειτα από μια παράκαμψη στη Βουλγαρία, έφτασαν στη χώρα μας. Πρώτη στάση, τα Γιάννενα, για να συλλέξει ο συγγραφέας υλικό για το επόμενο μυθιστόρημά του. Ακολούθησε η Αθήνα, με τελικό προορισμό τη Θεσσαλονίκη, όπου και θα ολοκληρωνόταν η έρευνα σχετικά με τη δράση της «Επιτροπής Ενωσης και Προόδου» των Νεοτούρκων, η οποία συγχωνεύτηκε το 1907 με την «Οργάνωση Οθωμανικής Ελευθερίας», που είχε ιδρυθεί στη Θεσσαλονίκη το 1906.

Η αιώνια νεότητα του Γιάννη Μαρή

Μια επανέκδοση, ένας συλλογικός τόμος και μια μελέτη τον φέρουν στο προσκήνιο

• Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η Καθημερινή, 01/09/2012

Ο Γιάννης Μαρής (1916-1979), ψευδώνυμο του Γιάννη Τσιριμώκου, υπήρξε δημοσιογράφος και συγγραφέας αστυνομικών ιστοριών, οι οποίες δημοσιεύονταν σε συνέχειες σε εφημερίδες και περιοδικά. Η ανάλαφρη γραφή του, αλλά πάνω από όλα η πλοκή των ιστοριών του, που αποκαλύπτουν την αστική ατμόσφαιρα της εποχής του, συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να προκαλούν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού. Οι κληρονομιές, η εκδίκηση, οι συνεργασίες με τους Γερμανούς στην Κατοχή, τα ερωτικά πάθη είναι μερικά από τα θέματα, τα οποία επανέρχονται στα μυθιστορήματα που γράφτηκαν μέσα σε μια εικοσαετία περίπου.

Πορτρέτα ξένων συγγραφέων / Τζορτζ Ελιοτ

• Από την Χρύσα Σπυροπούλου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 23 Οκτωβρίου 2010

Μία από τις σπουδαιότερες μυθιστοριογράφους της βικτοριανής εποχής η Τζορτζ Ελιοτ (Αγγλία, 1819-1880) -ψευδώνυμο της Μέρι Αν Εβανς- συνέβαλε στην ανάδειξη της ψυχολογικής εμβάθυνσης και ανάλυσης των ηρώων της, στοιχείο που χαρακτήρισε το σύγχρονο μυθιστόρημα Η αφηγηματική ικανότητα της Τζορτζ Ελιοτ αναδεικνύει το ορατό και το αόρατο, το απλό και το δαιδαλώδες, το ρητό και το άρρητο. 

Αναμετρήθηκε με συγγραφείς της εποχής της, όπως ο Ντίκενς, ο Τρόλοπ, ο Θάκερεϊ, και διακρίθηκε. Η διεισδυτική ματιά της συνδέει το άτομο με την κοινωνία, χαρακτηριστικό που επηρέασε τους συγγραφείς Τόμας Χάρντι και Χένρι Τζέιμς. Στα έργα της περιγράφει την επαρχιακή ζωή με δύναμη και ρεαλισμό, ενώ παρουσιάζονται οι εξελίξεις σε τομείς, όπως η ιατρική, η πολιτική και η τεχνολογία. Επηρεάστηκε από το θρησκευτικό κλίμα που επικρατούσε στα σχολεία στα οποία φοίτησε, αλλά ο μεταφυσικός της ζήλος εξανεμίστηκε πολύ σύντομα, όταν γνώρισε στο Κόβεντρι τον Τσαρλς Μπρέι, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα εναντίον της Εκκλησίας και ειδικότερα στον έλεγχο που αυτή ασκούσε στην εκπαίδευση. Η απομάκρυνσή της από την Εκκλησία είχε διαφανεί από την εποχή που διάβαζε τα μυθιστορήματα του Γουόλτερ Σκοτ. Μάλιστα, τα βιβλία που μελετούσε σχετικά με τη Βίβλο και τις επιστήμες διέλυσαν όλες τις αμφιβολίες της για ζητήματα πίστης.

Αργότερα μετέφρασε το βιβλίο του Γερμανού Ντ. Φ. Στράους Ο Βίος του Ιησού, το οποίο επηρέασε βαθιά την πορεία του αγγλικού ρασιοναλισμού. Οταν ο εκδότης αυτού του βιβλίου, ο Τσάπμαν, της ζήτησε να γράψει κριτική για το έργο του Μακέι Η πρόοδος του πνεύματος, η Ελιοτ άρχισε να αρθρογραφεί σε διάφορα έντυπα, κυρίως όμως στο περιοδικό του Τσάπμαν, το «Westminster Review». Από τα γερμανικά επίσης μετέφρασε το βιβλίο του Φόιερμπαχ Η ουσία του Χριστιανισμού. Στη Γερμανία αργότερα, και συγκεκριμένα στο Βερολίνο και στη Βαϊμάρη, έγραψε πολλά αξιόλογα άρθρα και δοκίμια για το «Westminster Review», αλλά επίσης όσο ήταν εκεί μετέφρασε τα Ηθικά του Σπινόζα.

Το πρώτο της, όμως, διήγημα το έγραψε μετά την προτροπή του συντρόφου της, του δημοσιογράφου και εκδότη του πρωτοποριακού περιοδικού «The Leader» Τζορτζ Χένρι Λιούις. Το διήγημα, το οποίο αναφερόταν σε μια αληθινή ιστορία της ιδιαίτερης πατρίδας της, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Blackwood's Magazine» το 1857, και σημείωσε ξεχωριστή επιτυχία. Η προσοχή του αναγνωστικού κοινού την παρακίνησε να συνεχίσει να γράφει διηγήματα και νουβέλες, τα οποία δημοσιεύονταν στο ίδιο περιοδικό, κι έτσι το 1858 κυκλοφόρησαν σε δύο τόμους οι ιστορίες της με τον τίτλο Σκηνές κληρικού βίου σε δύο τόμους.

Το πρώτο της μυθιστόρημα, Ανταμ Μπιντ, εξεδόθη το 1859, μια «αγροτική ιστορία γεμάτη χνότο αγελάδων και μυρωδιά άχυρου», όπως έγραψε η ίδια η συγγραφέας. Σ' αυτό περιγράφονται με λεπτομέρειες οι καθημερινές στιγμές των ηρώων, ενώ κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας είναι μια νεαρή παιδοκτόνος. Οι ρεαλιστικές σκηνές, καθώς επίσης και το χιούμορ της συγγραφέως προσέλκυσαν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, που συγκινήθηκε από την ακραία συμπεριφορά ορισμένων χαρακτήρων του έργου.

Η Ελιοτ συνέχισε να καταφεύγει στις αναμνήσεις από την παιδική ηλικία και τον τόπο όπου μεγάλωσε, και να τις παραθέτει σχεδόν σε όλα της τα έργα. Ιδιαίτερα όμως αυτό φαίνεται στο βιβλίο της Ο μύλος στο ποτάμι Φλος (1860). Οι ρεαλιστικές περιγραφές συνδυασμένες με την ποιητική διάθεση, αλλά και τις ψυχολογικού τύπου εμβαθύνσεις προσφέρουν ένα σύνθετο και απολαυστικό έργο.

Ενα από τα ωριμότερα και τελειότερα έργα της, ωστόσο, είναι το μυθιστόρημα Σίλας Μάρνερ, το οποίο ξεχωρίζει όχι μόνον εξαιτίας της αναλυτικής περιγραφής των χαρακτήρων και των ιδεολογικών συγκρούσεων, αλλά κι εξαιτίας του πυκνού και άρτια επεξεργασμένου λόγου. Ακόμα και οι περιγραφές των χώρων και των τοπίων είναι ζωντανές, πληθωρικές και συνάδουν με τους ανθρώπινους τύπους. Πρόκειται για την ιστορία του φτωχού υφαντή, που βρίσκει ένα εγκαταλειμμένο παιδί, όταν ανακαλύπτει ότι έχει χάσει τον μικρό θησαυρό του, που τον είχε αποκτήσει με κόπους και βάσανα. Με το βιβλίο αυτό μεγάλωσαν πολλές γενιές άγγλων μαθητών, μιας και η διδασκαλία του ήταν υποχρεωτική στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας. Ο υφαντής αντιπροσωπεύει εκείνον τον τύπο που δέχεται να χάσει τα κεκτημένα του για να κρατήσει τις ηθικές του αξίες αλώβητες. Είναι ο ουσιαστικός άνθρωπος, που ικανοποιείται με το απλό και τη δουλειά του, που ζει αθόρυβα προσφέροντας στους άλλους την αγάπη και τη συμπαράστασή του. Οι αρετές αυτές επηρεάζουν το παιδί, που μεγαλώνει δίπλα του.

Ακολουθεί η έκδοση του ιστορικού μυθιστορήματός της Romola σε συνέχειες σε κάποιο περιοδικό, αλλά δεν σημείωσε την επιτυχία που είχαν τα προηγούμενα έργα της. Σ' αυτό το μυθιστόρημα πρωταγωνιστούν ο Σαβοναρόλα, η ιστορία και το τοπίο της Φλωρεντίας.

Τα επόμενα μυθιστορήματα είναι το Φίλιξ Χολτ, ο ριζοσπάστης (1866) και το Middlemarch (1871-72), τα οποία αναφέρονται στην αναταραχή που είχε ξεσπάσει εξαιτίας της ψήφισης του νόμου τού σχετικού με τη μεταρρύθμιση των εκλογικών περιφερειών. Το δεύτερο, μάλιστα, συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της βικτοριανής εποχής, ένα έργο πολυδαίδαλο και λεπτά δουλεμένο. Οι αναλυτικές λεπτομερείς περιγραφές της ζωής των ηρώων, οι παρατηρήσεις του παντογνώστη αφηγητή, η ανάλαφρη μετακίνηση από το σοβαρό στη διακριτική ειρωνεία, οι ψυχολογικές συγκρούσεις των προσώπων συνθέτουν τον κόσμο του Middlemarch - πρόκειται για τοπωνύμιο. Ολοι οι ήρωές της είναι άνθρωποι δημιουργικοί και δείχνουν με κάθε τρόπο το ενδιαφέρον τους για τα κοινά. Αλλοι επιχειρούν να ακολουθήσουν πολιτική καριέρα, άλλοι προσπαθούν να συμβάλουν στην οικονομική μεταρρύθμιση, αλλά και στην επιστημονική πρόοδο. Παρ' όλ' αυτά οι άνθρωποι αυτοί, αν και διακρίνονται για τα αποθέματα της ψυχής τους και τους ευγενείς στόχους τους, καταλήγουν να άγονται και να φέρονται από αδύναμες προσωπικότητες, και εν τέλει να γίνονται θύματα των φαντασιώσεών τους και της ιδεαλιστικής στάσης απέναντι στη ζωή. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η επαγγελματική επάρκεια είναι ανεξάρτητη από τη συναισθηματική ωριμότητα.

Η Ελιοτ απομακρύνεται από τις παιδικές μνήμες και επανέρχεται στην εποχή της στο μυθιστόρημα Ντάνιελ Ντερόντα, το οποίο κυκλοφόρησε το 1876. Η ιστορία αναφέρεται στη σύγκρουση δύο γυναικών, μιας φτωχής Εβραίας και μιας αριστοκράτισσας. Οι χαρακτήρες και σ' αυτό το έργο είναι ολοκληρωμένοι, ζωντανοί και πειστικοί.

Μετά τον θάνατο του συντρόφου της, του Λιούις, που την υποστήριζε και την ενθάρρυνε να γράφει, παντρεύτηκε τον σύμβουλό της σε θέματα οικονομικά, ο οποίος ήταν 21 χρόνια νεότερός της. Δυστυχώς, όμως, η ευτυχία τους δεν κράτησε πολύ, γιατί λίγους μόλις μήνες μετά τον γάμο τους η Τζορτζ Ελιοτ πέθανε. *

Αλληγορίες και στοχασμοί

Μία νουβέλα κι ένα μυθιστόρημα, σπουδές σε θέματα κοινωνικά, πολιτικά, υπαρξιακά

Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Tρίτη, 1 Iουνίου 2010

• Φρίντριχ Ντύρενματ, «Η Αποστολή», νουβέλα, μετάφραση Μαρία Σωτηράκου, Ροές.
• Φρίντριχ Ντύρενματ, «Δικαιοσύνη», μυθιστόρημα, μετάφραση Αγγελος Παρθένης, Ροές.

• ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. Ο Φρίντριχ Ντύρενματ (Ελβετία 1921-1990) είναι ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους θεατρικούς συγγραφείς αλλά και πεζογράφους. Λιγότερο γνωστό είναι το εικαστικό έργο του, το οποίο ωστόσο είχε παρουσιαστεί στη χώρα μας το 2007. Από τα θεατρικά, το πιο δημοφιλές είναι «Η επίσκεψη της γηραιάς κυρίας» (1956), ένα σαρκαστικό σχόλιο για την κοινωνική υποκρισία και την εκδικητικότητα, ενώ γνωστά έργα του είναι επίσης «Οι φυσικοί» (1962), ένα ηθολογικό δράμα που αφορά την επιστήμη και τις δυσμενείς επιπτώσεις που έχουν επιφέρει στον πλανήτη η αλαζονεία και η υπέρβαση του μέτρου, «Το μετέωρο» (1974), «Το πορτρέτο ενός πλανήτη» (1971), «Η πτώση» (1976), «Ο δικαστής και ο δήμιος» (1952).

Το νόημα της ζωής

• Ολα τα έργα του Ντύρενματ, ακόμα και αυτά που θεωρούνται από ορισμένους αστυνομικά, είναι σπουδές σε θέματα κοινωνικά, πολιτικά, υπαρξιακά. Μάλιστα, στα περισσότερα απ’ αυτά ο κόσμος παρουσιάζεται παράλογος, μερικές φορές χαοτικός, ενώ οι ρόλοι του καθενός συγχέονται, το καλό και το κακό δεν είναι μονοσήμαντες έννοιες. Οι ιστορίες δεν τελειώνουν παρά μονάχα όταν φτάσουν στη χείριστη έκβασή τους, υποστήριζε, καθώς ήξερε ότι το αίσιο τέλος είναι προνόμιο των παραμυθιών. Μολονότι αυτός, όπως και ο Μπρεχτ, υπηρέτησε το επικό είδος θεάτρου, ωστόσο δεν έλαβε ποτέ πολιτική θέση, ενώ συσχέτιζε τον Μαρξισμό, τον οποίο θεωρούσε θρησκεία, με τις τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες: τον Χριστιανισμό, τον Ιουδαϊσμό και το Ισλάμ.

• Στη νουβέλα «Η αποστολή ή Ο παρατηρητής» που παρατηρούσε τον παρατηρητή του όταν ένας ψυχίατρος πληροφορείται από την αστυνομία ότι η γυναίκα του, που είχε κατάθλιψη, βρέθηκε νεκρή στα ερείπια του Αλ Χακίμ, μεταφέρει το φέρετρό της και ζητεί από μια σκηνοθέτιδα, που κινηματογραφούσε την ταφή, να μιλήσει μαζί του στο γραφείο του για να της αναθέσει μιαν αποστολή, να αναζητήσει δηλαδή τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δολοφονήθηκε η γυναίκα του. Ο ίδιος επειδή θεωρούσε τον εαυτό του ένοχο, δεν μπορούσε να εξιχνιάσει τον φόνο και να ανακαλύψει τον τυχαίο παράγοντα που επέφερε το μοιραίο στην ανυποψίαστη γυναίκα του. Εκείνο που αναζητούν τελικώς οι ήρωες σ’ αυτή τη νουβέλα είναι το νόημα της ζωής, ή θα μπορούσε να πει κανείς ότι αυτοί προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα «Τι θα συμβεί άραγε», όπως τέθηκε από τον μεγάλο Δανό φιλόσοφο Σόρεν Κίργκεγκαρντ στο ακόλουθο απόσπασμα από έργο του, το οποίο κοσμεί ως μότο τη νουβέλα: «Τι πρόκειται να φέρει ο χρόνος; Δεν γνωρίζω, δεν έχω ιδέα. Οταν η αράχνη γκρεμίζεται από ένα σταθερό σημείο, κάτω από το βάρος των συνεπειών, αντικρίζει το κενό, όπου δεν μπορεί πουθενά να στεριώσει όσο κι αν πασχίζει. Το ίδιο συμβαίνει και μ’ εμένα. Αυτό που με σπρώχνει στο κενό είναι μια συνέπεια που βρίσκεται πίσω μου. Τούτη η ζωή είναι τόσο στρυφνή και μπερδεμένη, που δεν μπορεί κανείς να την αντέξει».

Παραλογισμός και υποκρισία

• Στη «Δικαιοσύνη», ένας σύμβουλος του καντονιού της Ζυρίχης πυροβολεί, ενώπιον των θαμώνων γνωστού εστιατορίου της πόλης, και σκοτώνει έναν καθηγητή πανεπιστημίου. Οι μάρτυρες του φόνου είναι πολλοί και μάλιστα μερικοί από αυτούς είναι επιφανείς άντρες της πόλης, και ανάμεσά τους βρίσκεται και ο διοικητής της αστυνομίας. Ο σύμβουλος, ο οποίος καταδικάζεται σε είκοσι χρόνια κάθειρξη, καλεί έναν άσημο δικηγόρο να αναλάβει την επανεξέταση της υπόθεσής του με την εικασία ότι δεν είναι εκείνος ο πραγματικός δολοφόνος. Οι χαοτικές καταστάσεις που ακολουθούν, οι χωρίς ειρμό απαιτήσεις αντανακλούν τον παραλογισμό των κοινωνιών, την υποκρισία των ατόμων. Ο δικηγόρος δέχεται να παίξει το παιχνίδι του εντολέα του και εισέρχεται σ’ έναν κόσμο στον οποίο συγχέονται το απατηλό με το πραγματικό, γιατί σ’ αυτόν κανείς δεν μπορεί να ξεχωρίσει αυτό που είναι από αυτό που φαίνεται. Η Δικαιοσύνη δεν είναι αστυνομικό μυθιστόρημα όπως το χαρακτηρίζουν μερικοί, αλλά μια αλληγορία, ένα φιλοσοφικό έργο στο οποίο περιλαμβάνονται πολλές παράλληλες ή αλληλοσυνδεόμενες ιστορίες με σχόλια δοκιμιακού χαρακτήρα για τα θέματα του χρόνου, του θανάτου, για το τι είναι αλήθεια, τι πραγματικότητα, ποια η ταυτότητα του ανθρώπου, ποια η θέση του θεού στη ζωή. Ο συγγραφέας αμφισβητεί κάθε τι, ακόμα και την ιστορία την οποία έγραψε, το αποτέλεσμα των φαντασιώσεών του, όπως την χαρακτηρίζει, αυτή που απομακρύνεται από εκείνον, «πιο παράλογη από την παγκόσμια ιστορία, λιγότερο σίγουρη από σεισμούς κι από το έδαφος, όπου χτίζουμε τις πόλεις μας;»

• Ο Φρίντριχ Ντύρενματ παρατηρούσε, εξέταζε σε βάθος, κατέγραφε και έδιδε διαστάσεις καθολικές ακόμα και στα πιο απλά γεγονότα της καθημερινότητας χωρίς όμως να καταφεύγει σε ερμηνείες και ορισμούς.

Περί ανθρώπινης «κωμωδίας»

• Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 23/03/2010
• Τόμας Χάρντι, «Ο μελαγχολικός Ουσσάρος της Γερμανικής Λεγεώνας», διηγήματα, εισαγωγή-μετάφραση Μίλτος Φραγκόπουλος, Στοχαστής.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. Ο Τόμας Χάρντι (1840-1928) είναι ένας από τους σημαντικότερους Αγγλους συγγραφείς, γνωστός κυρίως για τα μυθιστορήματά του «Τες Ντ’ Υμπερβιλ», «Τζουντ ο άσημος», «Μακριά από το αγριεμένο πλήθος», έργα τα οποία μεταφέρθηκαν και στον κινηματογράφο.

Ο Τόμας Χάρντι ασχολήθηκε επίσης με την ποίηση, αλλά και το διήγημα, ενώ απογοητευμένος από την αντιμετώπιση που είχε το μυθιστόρημά του «Τζουντ ο άσημος» από το αναγνωστικό κοινό και την κριτική, προς το τέλος της ζωής του σταμάτησε να ασχολείται με την πεζογραφία και στράφηκε οριστικά στην ποίηση.

Ο Χάρντι απέδωσε στα έργα του την εικόνα ή καλύτερα σκηνές από την αγροτική Αγγλία, τα καταπιεσμένα πάθη, αλλά και τις αναζητήσεις των ανθρώπων της εποχής του, οι οποίοι αγωνίζονταν να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους μέσω της μάθησης και της αναπτυσσόμενης τεχνολογίας. «Οπαδός» του έργου του Δαρβίνου και αγνωστικιστής συνθέτει έναν κόσμο μέσα στον οποίο οι ήρωές του δρουν μόνοι τους, δέσμιοι των παθών τους και της αναπόφευκτης μοίρας.

Η συλλογή διηγημάτων «Ο μελαγχολικός Ουσσάρος της Γερμανικής Λεγεώνας», στην προσεγμένη μετάφραση του Μίλτου Φραγκόπουλου, περιλαμβάνει ιστορίες από τις συλλογές Wessex Tales, Life’s little ironies και A changed man and other tales. Σ’ αυτές τις ιστορίες ο Χάρντι αναδεικνύει τον ψυχικό κόσμο των ηρώων του και τις συνέπειες της συμπεριφοράς τους, τα πάθη τους, τις επιδιώξεις τους να βελτιώσουν τη καθημερινότητά τους, να πραγματοποιηθούν οι επιθυμίες τους. Μόνο το διήγημα «Το μαραμένο χέρι» στηρίζεται σε λαϊκούς θρύλους, και μολονότι οι περιγραφές του ψυχισμού των ηρώων είναι εύστοχες και αποδίδουν την πραγματικότητα, ωστόσο η ερμηνεία της συμπεριφοράς τους παραπέμπει στη μεταφυσική. Αλλωστε, ο Χάρντι, αν και δεν έχει προκαταλήψεις, πιστεύει στη δύναμη του τυχαίου και της μοίρας.

Η γραφή, καθώς και τα περιστατικά των ιστοριών που περιγράφουν την ανθρώπινη «κωμωδία», παραπέμπουν σε δύο μεγάλους συγγραφείς που απέδωσαν με ξεχωριστό τρόπο τον πόνο, την αντιφατικότητα των συναισθημάτων, την άγνοια, την αθωότητα, την πονηριά, την απώλεια, τη στέρηση, τη μοναξιά, την αποδοχή των ανεκπλήρωτων επιθυμιών: τον Γκι ντε Μοπασάν και τον Αντον Τσέχοφ. Αυτό γίνεται εμφανές διαβάζοντας το εξαιρετικό διήγημα της συλλογής του Χάρντι «Ενα Ιντερλούδιο». Η σταδιακή μεταμόρφωση της ηρωίδας και η ωριμότητά της την ωθούν να αποδεχτεί την πραγματικότητα και να νιώσει ευτυχισμένη με τα όσα της παρέχει ο περίγυρός της και οι επιλογές της. Χάρη και λιτότητα χαρακτηρίζουν τα διηγήματα του τόμου, που αποτελεί δείγμα της ευφυΐας του Τόμας Χάρντι, ο οποίος κινήθηκε ανάμεσα στο απλό και ουσιαστικό των ανθρωπίνων σχέσεων.

Παράλληλοι κόσμοι, αντίθετες επιλογές

• Ο συγγραφέας ομολογεί ότι οι ήρωες υπήρξαν πρόσωπα που γνώριζε, αλλά ανάπλασε τον κόσμο τους

• Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η Καθημερινή, 09/03/2010
  

• Σόμερσετ Μομ, «Η κόψη του ξυραφιού», μετάφραση Μαρία Λαϊνά, Μελάνι 2009

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. Ενας από τους σημαντικότερους Αγγλοσάξονες συγγραφείς, ο Σόμερσετ Μομ, γεννήθηκε στο Παρίσι το 1874 και πέθανε στη Νίκαια το 1965. Σπούδασε Ιατρική στην Χαϊδελβέργη και στην Αγγλία, αλλά πολύ γρήγορα αφοσιώθηκε στο γράψιμο. Τα πιο γνωστά του μυθιστορήματα είναι «Η κόψη του ξυραφιού», «Ανθρώπινη δουλεία», «Το φεγγάρι και έξι πένες», «Τσάι και ματαιοδοξία» (Cakes and ale ο τίτλος στα αγγλικά), ενώ ασχολήθηκε επίσης με το θέατρο και το διήγημα, το οποίο ξεχωρίζει για την πυκνότητα, την πρωτοτυπία και τις λεπτές αναλύσεις των θεματικών επιλογών. Γι’ αυτό και ο Μομ θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους διηγηματογράφους, ενώ το έργο του μπορεί να συγκριθεί με εκείνο του Μοπασάν, του Τσέχοφ και της Μάνσφιλντ.

Οι σχέσεις, φιλικές και ερωτικές, οι επιλογές, οι πνευματικές αναζητήσεις, τα διλήμματα και οι συγκρούσεις για το τι είναι σωστό και τι λάθος, η απορία του ανθρώπου για την ταυτότητά του και τη θέση του στο σύμπαν είναι μερικά από τα θέματα που επανέρχονται στα έργα του. Μάλιστα σε μερικά από αυτά δεν λείπουν οι αναφορές σε προσωπικές εμπειρίες, οι οποίες, ωστόσο, μεταβάλλονται λόγω της εσωτερικής γραφής και προσδίδουν στα επεισόδια καθολικό χαρακτήρα.

Στο παρόν μυθιστόρημα ο Μομ γράφει για Αμερικανούς, τους οποίους -καθώς σημειώνει- γνώρισε στη χώρα τους το 1919, ενώ συνέχισε να τους συναντά σε ευρωπαϊκά θέρετρα κατά την περίοδο της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929. Η αφήγηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο, και ο συγγραφέας στο πρώτο κεφάλαιο του πρώτου μέρους εξηγεί τη σχέση του με τους ήρωες και δεν παραλείπει να κάνει αναφορές και στο άλλο σημαντικό έργο του «Το φεγγάρι και έξι πένες», στο οποίο ανασυνθέτει τον βίο και την πολιτεία του ζωγράφου Πολ Γκογκέν. Επιπλέον, ο συγγραφέας κρατά και το όνομά του στην ιστορία του έργου «Η κόψη του ξυραφιού», με αποτέλεσμα να συγχέεται η πραγματικότητα με το φανταστικό. Οπως ομολογεί, οι ήρωές του υπήρξαν πρόσωπα που γνώριζε, αλλά ανάπλασε τον κόσμο τους μυθιστορηματικά για να μη συνδεθούν αυτοί με υπαρκτά πρόσωπα.

Ο Λάρι Ντάρελ, πιλότος στην πολεμική αεροπορία, επιστρέφει στο Σικάγο από την Ευρώπη μετά το πέρας του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και συναντά τους παλιούς του φίλους και την αγαπημένη του Ισαβέλα. Ο πόλεμος όμως τον έχει αλλάξει και δεν αρκείται στις ανέσεις του αστικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκει. Είναι ανικανοποίητος από τη ζωή του εκεί και αναζητεί την ευτυχία στην περιπέτεια, στο ταξίδι σε χώρες μακρινές, στο διάβασμα και στην εκμάθηση ξένων γλωσσών, όπως τα γερμανικά, αλλά και τα αρχαία ελληνικά. Είναι ήρεμος, γλυκός και γεμάτος κατανόηση για τους άλλους, ενώ δέχεται με ψυχραιμία οποιαδήποτε ανατροπή, ακόμα και την πιο δυσάρεστη, στη ζωή του. Η σχέση του με την Ισαβέλα διαλύεται, καθώς αυτός επιθυμεί να γυρίσει τον κόσμο και να αποκτήσει γνώσεις, σε αντίθεση μ’ εκείνη που με έμφαση και αποφασιστικότητα τού κάνει ξεκάθαρο ότι έχει άλλες προτεραιότητες: «Μα εγώ θέλω να κάνω όλα όσα κάνουν οι άνθρωποι, Λάρι. Θέλω να ζήσω!». Ετσι, θα παντρευτεί τον καλύτερο φίλο του πρώην αρραβωνιαστικού της, τον Γκρέι, και θα ζήσει για ένα διάστημα το αμερικανικό όνειρο με τις ανέσεις που της προσφέρει η μεγάλη περιουσία του. Ωστόσο το Κραχ του 1929 γκρεμίζει όλες τις προσδοκίες τους και από τη μια στιγμή στην άλλη καταρρέει ο κόσμος τους και οδηγούνται στη χρεοκοπία και την ανέχεια.

• Πνευματικές αναζητήσεις

Οι βεβαιότητες του Λάρι κλονίζονται, όταν σκοτώνεται στον πόλεμο ένας φίλος του, και από εκείνη τη στιγμή αρχίζει η πνευματική του περιπέτεια. Αναρωτιέται τι είναι, τέλος πάντων, η ζωή, αν υπάρχει νόημα, αν οι άνθρωποι είναι μέρος ενός σχεδίου ή το αποτέλεσμα ενός «τραγικού λάθους μιας τυφλής μοίρας». Αλλού, ένας άλλος ήρωας, που έχει σχέσεις μαζί του, ομολογεί ότι ο κόσμος «δεν είναι δημιούργημα, γιατί τίποτα δεν προέρχεται από το τίποτα, αλλά εκδήλωση της αιώνιας φύσης». Από τη μια ο Λάρι εκπροσωπεί την ουσία των πραγμάτων, τον δύσκολο δρόμο για να φτάσει κανείς στην γνώση κι από την άλλη η Ισαβέλα, ο θείος της και ο άνδρας της αντιπροσωπεύουν τον καθημερινό άνθρωπο, αυτόν που μένει στην επιφάνεια, που δεν ενδιαφέρεται να μάθει το πώς και το γιατί, το νόημα της ύπαρξης. Απλώς δέχονται χωρίς απορίες και αναζητήσεις ό,τι τους έχει δοθεί.

Σ’ αυτό το αριστούργημα καμιά λέξη δεν είναι περιττή. Ολες έχουν τη θέση τους και η κάθε μία κοντά στην άλλη συνθέτουν ένα έργο ουσιαστικό, όπου λόγος και περιεχόμενο -ιδέες- συνυπάρχουν άρρηκτα συνδεδεμένα.

Διανοητικά παιχνίδια γύρω από τον έρωτα και τις αισθήσεις

Της Χρυσας Σπυροπουλου, Η Καθημερινή, Tρίτη, 2 Σεπτεμβρίου 2008

Μάρτιν Βάλζερ, «Η στιγμή του έρωτα», μετάφραση Ηλίας Τσιριγκάκης, Εστία 2008.

Ο Μάρτιν Βάλζερ (1927) είναι ένας από τους σπουδαιότερους Γερμανούς συγγραφείς, ο οποίος εκτός από την πεζογραφία ασχολείται με τη συγγραφή θεατρικών έργων καθώς και δοκιμίων. Αλλωστε, η ενασχόλησή του με το δοκίμιο γίνεται εμφανής ακόμα και στο πεζογραφικό του έργο, μιας και σε αυτό διακρίνονται δοκιμιακά στοιχεία. Τα θέματά του δεν αγγίζουν μόνο τις ιστορίες των ηρώων του, αλλά αυτές δίνουν την αφορμή να σχολιαστούν είτε φιλοσοφικά ζητήματα είτε κοινωνικά ή ιστορικά. Στο έργο του «Η στιγμή του έρωτα», μια Αμερικανίδα υποψήφια διδάκτωρ επισκέπτεται στο σπίτι του για ένα δίωρο έναν Γερμανό μελετητή του έργου του Γάλλου φιλοσόφου Λα Μετρί, που ήδη το 1750 στο έργο του «L’ Homme Machine», –ονομάστηκε ο «Αρίστιππος» του σύγχρονου υλισμού, εξαιτίας της πίστης του στη δύναμη της ύλης– αναπτύσσει την υλιστική θεωρία του, σύμφωνα με την οποία μοναδικός σκοπός της ζωής είναι η ηδονή των αισθήσεων, ενώ η ψυχή, το νοητικό μέρος του σώματος, χάνεται με τον θάνατο. Το ηλιοτρόπιο, που του φέρνει η Μπεάτε, γίνεται το σύμβολο της σχέσης του Γκότλιμπ και της Αννας, της γυναίκας του, μιας επιτυχημένης μεσίτριας. Με ειρωνικό τρόπο ο Βάλζερ σχολιάζει την κρίση στον γάμο, ο οποίος «ασφαλώς είναι μια κόλαση, αλλά, όταν είσαι ο διάβολος, η συμβίωση με έναν άγγελο σου είναι υποφερτή» (σ. 51). Ο ήρωας είναι γύρω στα εξήντα και κολακεύεται από την προσοχή και τον θαυμασμό που του δίνει η Αμερικανίδα ερευνήτρια. Αρχίζει να σκέφτεται τους δεσμούς του με τη γυναίκα του, με τα παιδιά του, να αναλογίζεται το πέρασμα του χρόνου, τον θάνατο, την επικοινωνία του με τους άλλους. Κάνει απολογισμό ζωής.

Οταν επισκέπτεται τις ΗΠΑ για να παρουσιάσει σε συνέδριο, που διεξάγεται σε πανεπιστήμιο, μέρος της μελέτης του για τον Λα Μετρί, ο συναισθηματικός του κόσμος βρίσκεται σε αναβρασμό. Από τη μια η εισήγησή του δεν ενθουσιάζει τους πανεπιστημιακούς και νιώθει ταπεινωμένος, από την άλλη η ερωτική σχέση με την Μπεάτε του θέτει διάφορα διλήμματα σχετικά με τον γάμο του. Τελικά αποφασίζει να επιστρέψει στη Γερμανία και στην οικογενειακή εστία νωρίτερα από την προγραμματισμένη αναχώρησή του, αλλά και εκεί τα φαντάσματα και οι ψευδαισθήσεις θα δηλητηριάζουν την επαφή του με τη γυναίκα του. Συνυπάρχουν σιωπηλοί κάτω από την ίδια στέγη και αυτός σκέφτεται τη νεαρή Αμερικανίδα, ώσπου κάποια στιγμή θα λάβει το προσκλητήριο του γάμου της, που θα γίνει και η αφορμή να ξαναγυρίσει στην πρότερη κατάστασή του, πριν την εμφάνιση εκείνης στη ζωή του. Και το μυθιστόρημα κλείνει όπως ακριβώς είχε αρχίσει: «Ο Γκότλιμπ είπε: Μας είναι αδιάφορο το είδος της σάλτσας όπου θα βουτήξουμε το δάχτυλο το οποίο είμαστε αναγκασμένοι μετά να πιπιλίσουμε. Ετσι δεν είναι; Και εκείνη: Δεν υπάρχει καμιά πράξη μας που να μπορεί να μείνει ατιμώρητη. Και εκείνος: Οι ευκαιρίες όμως μας προκαλούν. Και εκείνη: Αν έτσι νομίζετε. Και εκείνος: Ετσι νομίζω...» (σ. 11 και 280).

Ενα άλλο θέμα που θίγει ο Βάλζερ για άλλη μια φορά, όπως συνέβη και στην «Υπεράσπιση της παιδικής ηλικίας» (Εστία, 2001), είναι αυτό της ενοχής: Είτε πρόκειται για την ατομική ενοχή απέναντι στα άτομα με τα οποία συνδέεται κανείς είτε για την ενοχή των Γερμανών εξαιτίας του πολέμου. Ο Βάλζερ τόλμησε να εκφράσει την άποψή του ότι οι Γερμανοί πρέπει να σταματήσουν να «ανακυκλώνουν» τις ενοχές τους για τον πόλεμο, και εδώ βάζει τον ήρωά του, αυτόν τον μέτριο μελετητή, να αναπτύξει τους όρους «συνειδησιακές τύψεις» ή «αισθήματα ενοχής», όπως τους είχε χειριστεί στο έργο του ο Λα Μετρί, και να τους προσαρμόσει στη σύγχρονη πραγματικότητα, για να ζητήσει τη συγχώρεση από το ακαδημαϊκό ακροατήριο του αμερικανικού πανεπιστημίου για τις «πράξεις των ομοεθνών του». Ο Λα Μετρί υποστήριζε ότι το ζητούμενο για τον άνθρωπο είναι η ευτυχία –κάτι ανάλογο δεν είχε πει και ο Ηράκλειτος; – η ευτυχία «της ανθρωπότητας, που δεν πρέπει να κλονίζεται, να υπονομεύεται από ανώφελα αισθήματα ενοχής»... που «δεν χρησιμεύουν σε τίποτα. Δεν αποτρέπουν τίποτε. Ούτε πριν από το έγκλημα, ούτε κατά τη διάρκειά του, ούτε εκ των υστέρων...» (σ. 187).

Το «Η στιγμή του έρωτα» είναι ένα γοητευτικό μυθιστόρημα που συμπυκνώνει ιδέες, συναισθήματα, πρόσωπα, ενώ η ρέουσα γραφή αναδεικνύει παράλληλες καταστάσεις και φέρνει στο φως σκοτεινές και απαγορευμένες πλευρές του εσωτερικού κόσμου του σύγχρονου ανθρώπου.

Η απόδοση του απαιτητικού κειμένου, καθώς και των παραθεμάτων, στη γλώσσα μας, βοηθούν στην απόλαυση της ανάγνωσης.