Αντρέ Μαλρό: Μορφή του γαλλικού 20ού αιώνα

https://www.timesnews.gr

Ο Γάλλος συγγραφέας και πολιτικός [André Malraux, 3 Νοεμβρίου 1901 – 23 Νοεμβρίου 1976] σπούδασε στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών και, μετά τη δημοσίευση του αλληγορικού διηγήματός του «Χάρτινα φεγγάρια» (1921), συμμετείχε σε μια αρχαιολογική αποστολή στην Καμπότζη, συντάχθηκε με τους Κινέζους επαναστάτες και πήρε μέρος στον κινεζικό εμφύλιο πόλεμο (1926-1928), στη Σαγκάη και την Καντόνα. Αποτέλεσμα αυτής της άμεσης επαφής του με την Ανατολή ήταν «Ο πειρασμός της Δύσης» (1926, Εξάντας 1987), μια συζήτηση δι’ αλληλογραφίας ανάμεσα σε έναν νεαρό της Ανατολής και έναν νεαρό της Δύσης, όπου θίγεται το ζήτημα της παρακμής του δυτικού πολιτισμού.

Άραγε γέλασε ποτέ ο Λένιν;

• Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΔΙΑΝΟΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΝΟΜΙΖΩ ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ 20ούΑΙΩΝΑ. ΟΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΑΛΛΟΥ ΑΝΤΡΕ ΜΑΛΡΟ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥ ΤΖΟΝ ΣΤΑΪΝΜΠΕΚ ΠΟΥ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΩΣ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ, ΕΞΗΓΟΥΝ ΠΟΛΛΑ

• Γράφει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, TA NEA, Σάββατο, 28 Νοεμβρίου 2009

Υπήρξε κατ΄ αρχάς σχέση ανεπιφύλακτης υποδοχής και γοητείας. Η επανάσταση των Σοβιέτ δεν σταμάτησε να ακτινοβολεί στη Δύση σαν ένα αξεπέραστο ιστορικό γεγονός. Ήταν, θα μου πείτε, ο Μεσοπόλεμος τραυματισμένος από την άνοδο του φασισμού και του ναζισμού. Όμως δεν ήταν μόνο αυτό. Ήταν κάτι πολύ πιο βαθύ- ένα είδος έλξης που ασκούσε σε ένα μεγάλο μέρος των διανοουμένων η ιδέα ότι ο κόσμος μας και μαζί του η ανθρώπινη κατάσταση μπορούν να αλλάξουν ριζικά, ήταν η γοητεία που ασκούσε το απόλυτο στην ευρωπαϊκή σκέψη, καταπονημένη από τον πρώτο πόλεμο, κουρασμένη θα έλεγε κανείς από τον ίδιο της τον εαυτό.

Ο Μαλρό στη Μόσχα του 1934

• Οι σημειώσεις του Γάλλου συγγραφέα και οι εντυπώσεις του από το σοβιετικό καθεστώς

«Αν οι συγγραφείς είναι οι μηχανικοί των ψυχών, μην ξεχνάτε ότι η σπουδαιότερη ιδιότητα του μηχανικού είναι να εφευρίσκει». Είναι η έμμεση απάντηση του Γάλλου συγγραφέα Αντρέ Μαλρό [André Malraux] στην άποψη του Στάλιν ότι ο συγγραφέας είναι «μηχανικός των ψυχών» και ειπώθηκε δημοσίως στην καρδιά του σοβιετικού καθεστώτος το 1934. Ο Αντρέ Μαλρό ήταν ο επιφανέστερος από τους ξένους προσκεκλημένους συγγραφείς στο Πρώτο Συνέδριο των Σοβιετικών Συγγραφέων το 1934 στη Μόσχα. Στη διάρκεια αυτού του ταξιδιού που έκανε ο Μαρλό με τη γυναίκα του Κλάρα, γνώρισε όχι μόνο συγγραφείς και καλλιτέχνες, αλλά και όψεις της ρωσικής σκέψης των απλών ανθρώπων. Ο,τι τον εξέπληξε και ό,τι τον εντυπωσίασε σ’ αυτό το ταξίδι βρέθηκαν γραμμένα σ’ ένα σημειωματάριο, που φυλάσσεται στο μουσείο Ρισάρ Ανακρεόν στην Γκρανβίλ.

Αποκαλύψεις

Αυτό το σημειωματάριο, «ένα εκπληκτικό ντοκουμέντο, που φυλάσσεται για μια επίσης εκπληκτική εποχή» πρόκειται να κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις «Πατάκης» με τίτλο «Σημειωματάριο από την ΕΣΣΔ - 1934» και από τις σελίδες του η «Κ» προδημοσιεύει μερικά αποσπάσματα - μικρές γεύσεις από τις διεισδυτικές παρατηρήσεις ενός συγγραφέα - διανοητή. Και στον εξαιρετικά κατατοπιστικό πρόλογο του Ζαν-Υβ Ταντιέ ανακαλύπτουμε πολλές και αποκαλυπτικές λεπτομέρειες για εκείνη τη δύσκολη αλλά δημιουργική εποχή. Ο Αντρέ Μαλρό δεν κάνει τίποτα άλλο από το να παρατηρεί εκείνη την αχανή χώρα με τη μεγάλη ιστορία, που αναζητούσε το στίγμα της και τον προσανατολισμό, με πολλά λάθη και μεγάλες παλινδρομήσεις. Και φυσικά έναν άνθρωπο σαν τον Μαλρό δεν μπορεί παρά να τον απασχολούν οι δρόμοι της γραφής.

Αλέξης Τολστόι: «Ο μόνος ντυμένος κομψά. Πλατινένια αλυσίδα. Φαίνεται πως όλοι τον αντιμετωπίζουν με σεβασμό. Διαπιστώνει ότι τον διαβάζει πλήθος αναγνωστών, αλλά το διαπιστώνει σχεδόν πικραμένος, και ο τόνος της φωνής του μοιάζει να λέει: “Χάβουν ό,τι τους δώσουν, δεν υπάρχει λόγος να είμαι περήφανος”. Το βασικό στην τέχνη, μου λέει, βρίσκεται στην αντίθεση ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον νατουραλισμό. Ο νατουραλισμός είναι φωτογραφία. Αυτό δεν έχει ενδιαφέρον. Ρεαλισμός είναι να διατηρείς τους χαρακτήρες αληθινούς, δίνοντάς τους όμως κάτι περισσότερο. (Δεν μπόρεσα να καταλάβω αν ήθελε να πει: δίνοντάς τους νόημα ή ανάγοντάς τους σε αρχέτυπα)».

Πάστερνακ: «Ενας μελαχρινός Μπάστερ Κίτον με μακριά δόντια, που μπερδεύει τα λόγια του, αλλά εμφανώς κατοικημένος απ’ τα δαιμόνια. Αν ήταν μουσουλμάνος, θα ήταν προφήτης».

Ντοστογιέφσκι: «Εκτός από τους εφήβους, αυτοί που μιλούν εδώ για τον Ντοστογιέφσκι είναι σχεδόν όλοι γέροι. Οι κομμουνιστές τον σιχαίνονται, κάτι αρκετά λογικό, και νιώθουν πολύ καλά σε ποιο βαθμό το σύμπαν του αντιτίθεται στο δικό τους. Το νιώθουν τόσο πολύ αυτό, που τελικά δεν καταλαβαίνουν ότι ο Ντοστογιέφσκι είναι ένας πολύ μεγάλος τραγικός ποιητής».

Επιστολή στον Αντρέ Ζιντ: «Εδώ υπάρχουν ουκ ολίγες “Union pour la Verite”, κάποιες γεμάτες πάθος, ευγενείς και συμπαθητικές, κάποιες χειρότερες απ’ αυτή που γνωρίζετε - πολύ χειρότερες. Θα σας πω την επόμενη φορά τι σκέφτονται για σας οι πρώτες. Είναι τρεις συγγραφείς που μετρούν στους λογοτεχνικούς κύκλους: εσείς, ο Σελίν, κι εγώ. Αρκετά παραγνωρισμένοι εξάλλου και οι τρεις».

Εχει μόνο την αξία του ντοκουμέντου ή συνοδεύεται και από λογοτεχνική αξία αυτό το σημειωματάριο; Οπωσδήποτε υπερισχύει η δύναμη και η αξία του ντοκουμέντου, της ρεπορταζιακής καταγραφής σκέψεων και διαλόγων, της στιγμιαίας εντύπωσης, αλλά σίγουρα μάλλον έχει ιδιαίτερη σημασία ότι ο συγγραφέας αυτών των σύντομων σημειώσεων είναι ο Αντρέ Μαλρό.

• Της Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28/11/2009

ΑΝΤΡΕ ΜΑΛΡΟ...

O Γάλλος Αντρέ Μαλρό [André Malraux] γεννήθηκε στις Νοεμβρίου 1901 και πέθανε στις 23 Νοεμβρίου 1976. Σπουδαίος συγγραφέας, άνθρωπος της περιπέτειας, διετέλεσε υπουργός στην κυβέρνηση του Ντε Γκολ, και γενικώς υπήρξε μια για ορισμένους αμφιλεγόμενη προσωπικότητα της γαλλικής πολιτικής ζωής αλλά και των γραμμάτων.

Για μένα όμως ανήκε στη χορεία εκείνων των προσωπικοτήτων που θαύμαζα, μέχρι την εποχή του Γαλλικού Μάη του 1968 όταν μπήκε επικεφαλής της αντιδιαδήλωσης για τη στήριξη του "κατεστημένου". Ήταν ένας εξαιρετικός πεζογράφος, αλλά και η επαναστατική αφετηρία του (συμμετοχή στον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, με την πλευρά φυσικά των Δημοκρατικών), ήταν αυτή που δημιουργούσε την εικόνα ενός αντικονφορμιστή. Είχε το "θάρρος" να περάσει σε μια δύσκολη (κοινωνικο-πολιτικά) εποχή στην πλευρά του κατεστημένου, όταν σύμπασα η διανόηση τότε που η νεολαία βρισκόταν στα οδοφράγματα του Παρισιού, της Ναντέρ και αλλού, και υπερασπίζονταν ιδέες ανατρεπτικές. Ο Μαλρό διάλεξε το "καθεστώς". Δεν ξέρω αν αυτό θα μείνει στην ιστορία.

Μερική βιβλιογραφία:

• Lunes en Papier, 1923 (Paper Moons, 2005)
• La Tentation de l'Occident, 1926 (The Temptation of the West, 1926)
• Royaume-Farfelu, 1928 (The Kingdom of Farfelu, 2005)
• Les Conquérants, 1928 (The Conquerors, 1928)
• La Voie royale, 1930 (The Royal Way or The Way of the Kings, 1930)
• La Condition humaine, 1933 (Man's Fate, 1934)
• Le Temps du mépris, 1935 (Days of Wrath, 1935)
• L'Espoir, 1937 (Man' Hope, 1938)
• Les Noyers de l'Altenburg, Paris, Gallimard, 1948. (The Walnut Trees of Altenburg)
• La Psychologie de l'Art, 1947-1949 (The Psychology of Art)
• Les Voix du silence, 1951 (The Voices of Silence, 1953)
• La Métamorphose des dieux: Vol 1. Le Surnaturel, Paris, Gallimard, 1957 (In English as The Metamorphosis of the Gods, translated by Stuart Gilbert); Vol 2. L'Irréel, Paris, Gallimard, 1974; Vol 3. L'Intemporel, Paris, Gallimard, 1976.
• Antimémoires, 1967 (Anti-Memoirs, 1968 - autobiography)
• Les Chênes qu'on abat, 1971 (Felled Oaks or The Fallen Oaks)
• Lazare, 1974 (Lazarus, 1977)

Βιβλία για τον Μαλρό:

• Andre Malraux (1960) by Geoffrey H. Hartm an
• Malraux (1971) by Pierre Galante (SBN 40212441-3)
• Andre Malraux: A Biography (1997) by Curtis Cate (ISBN 208066795)
• Malraux ou la Lutte avec l'ange. Art, histoire et religion (2001) by Raphaël Aubert (ISBN 2-8309-1026-5)
• Malraux : A Life (2005) by Olivier Todd (ISBN 0375407022)
• Dits et écrits d'André Malraux : Bibliographie commentée (2003) by Jacques Chanussot and Claude Travi (ISBN 2-905965-88-6)
• The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936 - 1939 (Second edition 2006) by Anthony Beevor (ISBN 0-2978-4832-1)
• André Malraux (2003) by Roberta Newnham (ISBN 97818415085

Κι αυτό

André Malraux (1901-1976)

Pour beaucoup d'écrivains, l'enfance fait l'objet d'une introspection nostalgique ou émerveillée. André Malraux, lui, a mis toute son énergie à l'oublier : " Presque tous les écrivains que je connais aiment leur enfance, je déteste la mienne" écrira-t-il dans ses Antimémoires en 1967. Il n'aimait guère, non plus, que l'on fouille ce "tas de petits secrets" qu'est la vie d'un homme... Aussi s'emploiera-t-il à brouiller les pistes concernant sa propre existence.

Rien ne prédestinait ce jeune banlieusard sans fortune, né en 1903, au pied de la butte Montmartre à devenir l'un des géants français du vingtième siècle. Elevé , du fait de la séparation de ses parents, par trois femmes, sa grand-mère, sa mère et sa tante, il découvrira d'abord le monde au travers des livres et des musées. Doué d'une grande curiosité et d'une mémoire prodigieuse, il devient "chineur" pour un libraire-éditeur parisien, et s'immisce ainsi dans les milieux littéraires et artistiques de l'avant-garde . Malraux se passionne pour la peinture cubiste. Un grand marchand de tableau, qui est aussi éditeur, Kanhweiler, éditera en 1921 le premier livre de Malraux : Lunes en papier.

Puis Malraux rencontre Clara Goldschmidt , riche héritière d'une famille allemande émigrée. La jeune fille est immédiatement séduite par ce garçon élégant à l'intelligence brillante et aux propos pétillants. Fiançailles, mariage. Malraux place la fortune de son épouse en bourse. Les entreprises minières mexicaines dans lesquelles il a tout misé, ne tiendront pas leur promesse. Le couple est ruiné.

Pour se reconstituer rapidement un patrimoine, André Malraux prend l'étrange décision d'aller s'emparer de quelques statues khmères dans la jungle cambodgienne pour les revendre ensuite en occident. L'expédition est un désastre. A la veille de Noël 1923, le couple est arrêté à Phnom-Penh. André Malraux est condamné à trois ans de prison ferme. Clara Malraux, elle, bénéficie d'un non lieu et parvient à rentrer en France. Elle réussira, en mobilisant une vingtaine de grands écrivains français à faire libérer son mari.

Mais ce séjour asiatique lui a donné le virus de l'aventure et a révélé son intérêt pour l'action politique. Malraux retourne en Asie. Ses positions anti-coloniales lui valent quelques démêlés avec la justice. Rédacteur en chef d'une publication clandestine, L'Indochine enchaînée, Malraux suit avec un regard attentif les événements de la révolution chinoise, notamment le soulèvement de Canton (1925). Revenu en France, il publie ses premiers romans : La Tentation de l'Occident (1926) , Les Conquérants (1928) , La Voie royale (1930, prix Interallié). La condition humaine lui vaut le prix Goncourt en 1933.

Son goût de l'action et ses convictions anti-fascistes poussent Malraux à participer à la guerre civile espagnole aux côtes des républicains en 1936. Ces événements lui inspireront un grand roman : L'Espoir ( 1937) et un film ( Sierra de Terruel, 1939)

Durant la seconde guerre mondiale, Malraux entre tardivement dans la résistance ( en 1943) sous le nom de colonel Berger. Il éprouve de grandes difficultés, tant auprès des résistants gaullistes que communistes, qui le considèrent comme un transfuge tardif. En juillet 1944, sa voiture tombe dans une embuscade à Toulouse : blessé, Malraux est arrêté, interrogé, et transféré à la prison Saint-Michel de Toulouse. Il ne doit sa libération, en août, qu'à un départ précipité des allemands.

En 1945, il rencontre le Général de Gaulle. Un grande admiration réciproque se crée entre les deux hommes. Malraux accepte de devenir son conseiller technique à la Culture et devient un éphémère ministre de l'Information (novembre 1945 à janvier 1946).

Il ne quittera plus le Général de Gaulle. Lors de son retour aux affaires en 1958, il devient Ministre d'Etat chargé des Affaires culturelles. Le militant révolutionnaire s'est mué en militant gaulliste. Sa diction magnétique et haletante résonne pour longtemps dans nos mémoires : l'oraison funèbre de Braque et le transfert des cendres de Jean Moulin au Panthéon...

Malraux publiera encore La Voix du Silence (1951), La Métamorphose des dieux (1957-1976), et les Antimémoires (1967).

En 1970, il publie les Chênes que l'on abat, un dernier hommage au général de Gaulle disparu, dont il était resté le plus proche des compagnons.

Il meurt en 1976, à l'hôpital Henri-Mondor de Créteil, suite à une congestion pulmonaire.

Malraux est un personnage que l'on a eu trop tendance à statufier . Sans doute le livre d'Olivier Todd ("André Malraux. Une vie", Biographie d'Olivier Todd, Gallimard, avril 2001) , qui va ébranler ce monument trop vénéré, sera-t-il salutaire ?

Jean d'Ormesson écrivait d'ailleurs, il y a quelques années, dans son dictionnaire de la Littérature française : "Le risque pour Malraux est de voir son œuvre étouffée par sa vie tumultueuse. Le Panthéon est un triomphe, mais ce n'est pas au Panthéon, c'est dans le cœur et la mémoire que survivent les écrivains."

En dévoilant les mensonges et les points faibles de Malraux, Olivier Todd, comme l'écrit Angelo Rinaldi, "humanise" la statue ; et c'est tant mieux.

Claire Delune

Résumé de la Condition humaine sur alalettre

André Malraux, Une vie, Biographie d'Olivier Todd

Jean Daniel, directeur du Nouvel Observateur, évoque l'Espoir, le livre qui a marqué "ses vingt ans".