«Προσκύνημα» Μπάνβιλ στους Δελφούς

Ο Ιρλανδός συγγραφέας μιλάει για την αρχέγονη σχέση του ανθρώπου με το ιερό, για την ανάγκη να νιώσει κανείς το δέος

• Του Ηλια Μαγκλινη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 23 Mαϊου 2010

• Το είχε τάμα ο Ιρλανδός Τζον Μπάνβιλ, την επόμενη φορά που θα ερχόταν στην Ελλάδα να επισκεφθεί τους Δελφούς. Το έκανε, την επομένη της διάλεξής του στο Μέγαρο Μουσικής (13 Μαΐου). Μόνο που δεν πήγε μόνος αλλά μαζί μας, και με τη μεταφράστριά του, την Τόνια Κοβαλένκο, και τον φωτογράφο μας, τον Νίκο Κοκκαλιά.

• Τιμημένος με το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Μεγάλης Βρετανίας, το βραβείο Μπούκερ το 2005, για το μυθιστόρημά του «Η θάλασσα», ο 65χρονος σήμερα Τζον Μπάνβιλ ξεχωρίζει ως συγγραφέας που σκύβει με δέος πάνω από τις μεγάλες, οδυνηρές απορίες του ανθρώπου: ταυτότητα, μνήμη, θάνατος, έρωτας, απώλεια, μοναξιά - μερικά από τα μοτίβα που διατρέχουν το έργο του.

• Βρεθήκαμε να ανηφορίζουμε καταμεσήμερο της Παρασκευής στον υποβλητικό αρχαιολογικό χώρο, με τον ήλιο κυκλοδίωκτο να μας αφανίζει ανελέητα. Παίρνουμε μιαν ανάσα στη σκιά ενός δέντρου, απέναντι από το ιερό του Απόλλωνα. Ο βόρειος Μπάνβιλ φορά ριγέ πουκάμισο, στρογγυλά γυαλιά ηλίου κι ένα ψαθάκι.

Συμβουλές από την Πυθία

• «Γιατί τέτοιο πάθος με τους Δελφούς;» τον ρωτώ. «Επρεπε να συμβουλευθώ την Πυθία», αποκρίνεται χαμογελώντας με νόημα.

• Δεν του το είπα εκείνη τη στιγμή, ίσως όμως και να το γνωρίζει, αλλά ο συχνότερος λόγος για τον οποίο οι αρχαίες κοινότητες έρχονταν στο μαντείο των Δελφών ήταν για να τους αποκαλύψει για ποιες αμαρτίες μαστίζονται από λοιμό. Από ποιο εσωτερικό, συμβολικό λοιμό μαστίζεται αυτός ο ευγενής μα βαρύς Ιρλανδός; Ισως να έχει να κάνει με συγγραφικούς πόνους που, στην περίπτωση του Μπάνβιλ, αφορούν την αρχαία Ελλάδα: το τελευταίο του μυθιστόρημα, «Απειροι κόσμοι», είναι η ιστορία ενός ετοιμοθάνατου ο οποίος, εκτός από τους συγγενείς του, στο νεκροκρέβατό του περιστοιχίζεται από τους αόρατους αρχαίους θεούς, ενώ το βιβλίο που ετοιμάζει τιτλοφορείται, όπως μας είπε, «Περσεφόνη». «Σε δύο χρόνια θα το έχω τελειώσει».

• Αλλά δεν είναι ακριβώς η βάσανος της γραφής που έφερε τον Τζον Μπάνβιλ στους Δελφούς. Είναι κάτι ευρύτερο, πιο καθημερινό και γι’ αυτό πιο βαθύ. Το αποκαλύπτει μόνος του λίγο μετά, όταν τον καταλαμβάνει μια διάθεση εξομολογητική. «Ενα τέτοιο τόπο όπως οι Δελφοί, δεν είναι δυνατόν να μην θέλει κάποιος να τον επισκεφθεί. Ενα μέρος στο οποίο το παρελθόν εισβάλλει από παντού. Ολο αυτό το μυστηριακό φορτίο που κρύβει».

• Παράξενο. Λίγα λεπτά πριν, το αυτί μου είχε αρπάξει μια κουβέντα ανάμεσα στην Τόνια και τον Μπάνβιλ. Ακουσα μόνο την απάντησή του. «Οχι, δεν πιστεύω στον Θεό ούτε στη μετά θάνατο ζωή. Πιστεύω ότι είμαστε μόνον εμείς, εμείς και αυτές οι πέτρες». Οσο κι αν συμφωνούσα μαζί του, διέκρινα κάτι απόλυτο στον λόγο του, έναν δογματισμό που πήρε ο ίδιος να κλαδεύει όταν ξαποστάσαμε στη σκιά, όταν έγινε εξομολογητικός και άμεσος.

• Λες και κάποιος αόρατος σκηνοθέτης γύριζε ταινία: οι ομάδες των τουριστών και των λαλίστατων ξεναγών εξαφανίζονται για λίγα λεπτά και το λουσμένο στο φως τοπίο ολόγυρα αποκτά κάτι απρόσμενα μυστηριακό. «Αυτό που αισθάνομαι εδώ, τώρα», λέει ο Ιρλανδός συγγραφέας, «το έχω ξανανιώσει ελάχιστες φορές στη ζωή μου. Μία ήταν στον αρχαίο ναό της Εγέστας, στη βορειοδυτική Σικελία. Ηταν απόγευμα και ταξιδεύαμε με τη γυναίκα μου, με το αυτοκίνητο. Σταματήσαμε και βγήκαμε έξω για λίγο. Ηταν κάτι το τρομακτικό. Αυτή η αίσθηση του εξωπραγματικού. Οπως και σ’ ένα παμπάλαιο πηγάδι στο αγρόκτημα φίλων στην Ιρλανδία, από την εποχή των Δρυίδων» (το «ιερό πηγάδι» που κάνει την εμφάνισή του και στο μυθιστόρημα «Απειροι κόσμοι»).

• «Οταν έχασα τη μητέρα μου», συνεχίζει ο Μπάνβιλ, «λίγη ώρα μετά στεκόμουν μπροστά στον καθρέφτη του μπάνιου της όταν ένιωσα για μια στιγμή κάτι να περνάει από πίσω μου. Θα ορκιζόμουν ότι ήταν εκείνη. Δε λέω ότι ήταν, απλώς τι αισθάνθηκα». «Φοβήθηκες;» ρωτάει η Τόνια. «Ηταν ανατριχιαστικό. Το αστείο είναι ότι έχουν περάσει τόσα χρόνια από τον θάνατο της μητέρας μου, δεν την έχω κλάψει ούτε μια φορά. Οταν όμως ένα βράδυ με φιλοξένησε ένα φιλικό ζευγάρι στο σπίτι του, ονειρεύτηκα ότι έκλαιγα με λυγμούς κι εκείνη ήταν εκεί, μαζί μου. Διηγήθηκα το όνειρο στην οικοδέσποινα και το βρήκε πολύ φυσικό: είχα κοιμηθεί στο ντιβάνι όπου ξαπλώνουν οι ασθενείς του συζύγου της, ο οποίος είναι ψυχοθεραπευτής και μάλιστα γιουνγκιανός!»

• Γέλια. Και μετά σιωπή πάλι. Καθώς προχωράμε, ρωτάω τον Μπάνβιλ αν έχει υπόψη του μια κλασική σήμερα μελέτη, το «Οι Ελληνες και το παράλογο» του Ιρλανδού φιλολόγου E. R. Dodds. «Φυσικά!», απαντά αμέσως. «Ενα από τα πιο συναρπαστικά βιβλία που έχω διαβάσει». Αντιγράφω από το βιβλίο του Dodds: «Οι Ελληνες πίστευαν στο Μαντείο τους, όχι διότι ήσαν δεισιδαίμονες και μωροί, αλλά επειδή τους χρειαζόταν αυτή η πίστη».

• Περί πίστης λοιπόν ο λόγος. «Δεν ξέρω», λέει σκεφτικός. «Ισως όλ’ αυτά είναι πράγματα που τα νιώθεις διότι θέλεις απλώς να τα νιώσεις. Γι’ αυτό ήθελα να έρθω στους Δελφούς. Είναι αυτή η αρχέγονη σχέση του ανθρώπου με το ιερό, ανεξάρτητα από το αν πιστεύεις ή όχι. Η ανάγκη να νιώσεις το δέος».

• Ανθρωπος ορθογώνιος κατά τα άλλα, πειθαρχημένος στη δουλειά του, δεινός αναγνώστης επιστημονικών κειμένων (εξ ου και η περίφημη μυθιστορηματική τριλογία του για τον Κοπέρνικο, τον Κέπλερ και τον Νεύτωνα), ο Ιρλανδός συγγραφέας αφήνει τελικά ένα παράθυρο ανοιχτό σε όλα τα ανεξήγητα. «Ακόμα και οι φυσικοί λένε ότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε είναι μια πολύ λεπτή γραμμή, πολύ περιορισμένη, ειδικά η αίσθηση που έχουμε από τον χρόνο. Ο χρόνος είναι κάτι πολύ μυστήριο. Η μνήμη επίσης. Πότε ξέρουμε αν μια στιγμή έχει πάψει να είναι παρόν κι έχει γίνει παρελθόν; Μια θεωρία λέει ότι το γεγονός που θυμάσαι δεν είναι ποτέ αυτό που ήταν ακριβώς αλλά ένα μοντέλο που έχεις φτιάξει στο κεφάλι σου. Κάτι ιδεατό, κάτι που διαμορφώνεις εσύ ο ίδιος».

Το «πραγματικό»

• Ολο αυτό βέβαια ταιριάζει γάντι με τη μυθοπλασία του Μπάνβιλ, που ανατέμνει αυτό που ορίζουμε συνήθως ως «πραγματικό», από τον εαυτό μας και τους γύρω μας έως την Ιστορία και την επιστήμη, μα και όλα όσα δεν αντιλαμβανόμαστε απαραίτητα με τις αισθήσεις, όσα δεν ζήσαμε ποτέ αλλά που τα ονειρευτήκαμε, που κλάψαμε βουβά για την τόσο πραγματική, οδυνηρή απουσία τους.

• «Στα φαντάσματα πάντως δεν πιστεύεις», τον ρωτάω μετά, «παρότι Ιρλανδός». Σκέφτεται πριν απαντήσει. «Οχι... δεν ξέρω... Οι Ιρλανδοί πιστεύουμε σε αυτά τα πράγματα, διότι είμαστε πρωτόγονοι άνθρωποι κατά βάθος. Στην περίφημη μάχη του Κίνσεϊλ, το 1601, οι Αγγλοι διέλυσαν την ιρλανδική άρχουσα τάξη υπό τους πανηγυρισμούς των αγροτών Ιρλανδών, διότι αυτοί οι αριστοκράτες ήταν που τους έπιναν το αίμα. Είμαστε όλοι σήμερα απόγονοι εκείνων των αγροτών παγανιστών, οπότε…».

• Ανεβαίνουμε στο αρχαίο θέατρο. Κάθε τόσο ο Μπάνβιλ σταματά για να χαζέψει τα σκαλισμένα αναθήματα πάνω στις πέτρες. «Οι λέξεις τους επιζούν έως σήμερα», σχολιάζει. «Δεν είναι τρομερό; Ολο αυτό το παρελθόν είναι εδώ ακόμα. Πού είναι όμως ο περίφημος ομφαλός;» Ρωτάει ενθουσιασμένος, προφέροντας την αρχαία λέξη. «Στο μουσείο», ακούγεται ο πιο ενημερωμένος απ’ όλους μας Νίκος Κοκκαλιάς.

• Μέσα στο μουσείο, ο Μπάνβιλ παρατηρεί τα πάντα: τους δύο Κούρους, τη Σφίγγα, τον Ηνίοχο και, βέβαια, τα τρία τμήματα του ομφαλού. Εντυπωσιάζεται με έναν εντελώς δικό του, προσωπικό τρόπο, όχι με τον τρόπο του τουρίστα ή του ξένου που συναρπάζεται ακαδημαϊκά, εγκυκλοπαιδικά από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Κάπως έτσι είναι το προσκύνημα ενός Κέλτη στην αρχαία Μεσόγειο.

Πληρώνουμε όλοι τη Lehman Brothers

• Ιρλανδός γαρ, ο Τζον Μπάνβιλ είναι γερό ποτήρι – αν και μονίμως νηφάλιος. Αγαπάει το κόκκινο κρασί (τίμησε ένα αγιωργίτικο σε ένα εστιατόριο στους Δελφούς με εκπληκτική θέα και άθλιο φαγητό, οπότε και μας μίλησε για το πόσο πολιτικοποιημένα είναι τα βραβεία Νομπέλ). «Αν γίνει κάτι τρομερό και φοβερό στην ιρλανδική πολιτική», χαριτολογούσε, «έχω καλές πιθανότητες να το πάρω. Αφήστε που με την ελληνική κρίση, μπορεί και να το πάρει Ελληνας την επόμενη φορά».

• Μιας και η κουβέντα πήγε στην οικονομική ύφεση, μας μίλησε για την κρίση που χτύπησε την Ιρλανδία το 2008. «Τη δεκαετία του ’80 υπήρχε τρομερή φτώχεια, στα ’90s ανακαλύψαμε την ευμάρεια. Κοντά στο σπίτι μου έμενε ένας χειροπράκτης, ο οποίος έβγαλε τόσο πολλά χρήματα που αγόρασε ειδικό ελικόπτερο για να μεταφέρει τη Ρολς Ρόις του. Δεν είναι εξωφρενικό, χυδαίο; Φυσικά, έχασε τα πάντα. Η καταστροφή των Ιρλανδών ήταν η Lehman Brothers. Αυτήν πληρώνουμε».

Μυθιστορήματα, θεατρικά και πολλά βραβεία

• Ο Τζον Μπάνβιλ γεννήθηκε στο Ουέξφορντ της Ιρλανδίας το 1945. Δεν φοίτησε σε πανεπιστήμιο, μέγα σφάλμα παραδέχεται σήμερα, διότι ήθελε τόσο πολύ να εγκαταλείψει την πατρική εστία, οπότε εργάστηκε στις ιρλανδικές αερογραμμές, γεγονός που του έδωσε τη δυνατότητα να ταξιδέψει στο κόσμο – και στην Ελλάδα. Εζησε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 στις ΗΠΑ (στο διάστημα αυτό γνωρίστηκε με την κατοπινή σύζυγό του, την Αμερικανίδα Τζάνετ Ντάναμ) και όταν επέστρεψε στα πάτρια έπιασε δουλειά στην εφημερίδα Irish Times. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος για περίπου τριάντα πέντε χρόνια. Είναι τακτικός συνεργάτης της αμερικανικής επιθεώρησης The New York Review of Books.

• Εχει γράψει δεκαοκτώ μυθιστορήματα, έξι θεατρικά έργα και τέσσερα αστυνομικά μυθιστορήματα με το ψευδώνυμο Μπέντζαμιν Μπλακ. Εκτός από το βραβείο Μπούκερ, έχει τιμηθεί και με άλλα σημαντικά βραβεία, μεταξύ αυτών το βραβείο της εφημερίδας Guardian. Ζει στο Δουβλίνο.

• Στη χώρα μας, τα περισσότερα βιβλία του Τζον Μπάνβιλ κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καστανιώτη («Η θάλασσα», το «Σάβανο», οι «Απειροι κόσμοι», «Ο αδιάφθορος», «Η έκλειψη» κ. ά.), ενώ η επιστημονική μυθιστορηματική τριλογία του «Δόκτορ Κοπέρνικος», «Κέπλερ» και «Η επιστολή του Νεύτωνα: ένα ιντερλούδιο» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.

«Εγώ είμαι ο θεός Ερμής»

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 14 Μαΐου 2010

Στο τελευταίο μυθιστόρημα του 65χρονου Ιρλανδού Τζον Μπάνβιλ, οι αρχαιοελληνικοί θεοί, ο Δίας και ο Ερμής, συναντούν μια σημερινή, ιρλανδική οικογένεια. Οι «Απειροι κόσμοι», ο ελληνικός τίτλος του πρωτότυπου «The Infinities» (μτφρ.: Τόνια Κοβαλένκο, «Καστανιώτης»), ήταν μια καλή αφορμή για να έρθει ο συγγραφέας στην Ελλάδα.

«Η αληθινή τέχνη δεν είναι ποτέ σοβαροφανής, είναι πάντα παιχνιδιάρικη, ακόμη και μέσα στο σκοτάδι», πιστεύει ο Τζον Μπάνβιλ

Ο τιμημένος με το βραβείο Μπούκερ για τη «Θάλασσα» Μπάνβιλ έδωσε, χθες το βράδυ, διάλεξη για «Τα προσωπεία του καλοκαιριού», στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του «Megaron Plus».

Κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου είναι ο ετοιμοθάνατος μαθηματικός Αδάμ Γκόντλι. Γύρω από το κρεβάτι του θανάτου θα βρεθούν η αλκοολική γυναίκα του, ο ηττοπαθής γιος του Αδάμ με την όμορφη ηθοποιό σύζυγό του, Ελέν, η υστερική κόρη του Πέτρα. Οι δυο θεοί μπαινοβγαίνουν στη ζωή τους, φέρνοντας την ψυχαγωγική εκτόνωση της κωμωδίας.

• Ενα μέρος του μυθιστορήματός σας βασίζεται στο θεατρικό «Αμφιτρύων» του Χάινριχ φον Κλάιστ. Γιατί επιλέξατε να συνομιλήσετε μ' αυτό το έργο;

«Σωστά το διαπιστώσατε. Ο Χάινριχ φον Κλάιστ είναι μία από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Και όμως, είναι σχεδόν άγνωστος στον αγγλόφωνο κόσμο. Εχω μακρά σχέση με τον Γερμανό δραματουργό, καθώς έχω διασκευάσει τρία έργα του για το θέατρο. Πιστεύω ότι η λογοτεχνία που έχει γράψει είναι αριστουργηματική, γιατί συνδυάζει το αρχαιοελληνικό δράμα με το σεξπιρικό μπουρλέσκ, ιδιαιτέρως εύστοχα στον "Αμφιτρύωνα"».

• Δέχεστε την κρίση ότι οι «Απειροι κόσμοι» παλινδρομούν ανάμεσα στην τραγωδία και την κωμωδία;

«Είναι σαν να βρίσκεσαι στο όνειρο κάποιου άλλου. Είναι μια "αλαζονική" κωμωδία, που επιδιώκει να είναι σεξπιρική, ακολουθώντας τα χνάρια του Κλάιστ. Πάντως, δεν είναι τραγωδία, εκτός και αν εννοείτε ότι ήταν αριστοτελική η αντιμετώπιση του μυθοπλαστικού μου υλικού. Υπό αυτή την έννοια, ναι, γιατί με βοήθησε να χρησιμοποιήσω μια προκλητική τεχνική. Συνίσταται στο γεγονός ότι δημιουργεί διαφορετικούς και παράλληλους μυθιστορηματικούς χρόνους».

• Γιατί ανατρέξατε στην αρχαιοελληνική μυθολογία, δίνοντας τον ρόλο του αφηγητή στον ψυχοπομπό Ερμή;

«Η αρχαιοελληνική μυθολογία είναι ένα εξαιρετικό κλειδί, με το οποίο μπορούμε να ξεκλειδώσουμε το νόημα της ζωής και της Ιστορίας. Είμαι πεπεισμένος ότι είναι από τις καλύτερες μυθολογίες που επινοήθηκαν ποτέ. Και αυτό δεν σας το λέω επειδή, αυτή τη στιγμή, βρίσκομαι στην Ελλάδα. Και όμως, δεν τη διδασκόμαστε πλέον στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Καταλαβαίνετε ότι ο αγγλόφωνος αναγνώστης των "Απειρων κόσμων" πρέπει να ανοιγοκλείνει ένα λεξικό, για να μάθει ποιος είναι ο Ερμής ή ποιος είναι ο Δίας».

• Γιατί δίνετε στον θεό Ερμή τον ρόλο του αφηγητή;

«Ο Ερμής είναι ένας θεός και κάθε μυθιστοριογράφος πιστεύει ότι είναι ένας θεός. Φυσικά και είναι υπό τον διαρκή έλεγχό μου όλα της στοιχεία της ιστορίας που θέλω να αφηγηθώ. Ετσι, είμαι ένας μικρός θεός όταν γράφω. Με έχουν επικρίνει ότι τα ονόματα των ηρώων μου είναι βαρύγδουπα».

• Ο Δίας σας ζηλεύει τους ανθρώπους. Γιατί;

«Γιατί οι θεοί δεν μπορούν να αγαπήσουν και δεν πεθαίνουν. Οι θεοί δεν γνωρίζουν τι εστί αγάπη, τι εστί πόθος. Κάθε φορά που ο Δίας κοιμάται με μια θνητή γυναίκα, έχει την αίσθηση ότι έχει πάρει μια γεύση θανάτου».

• Πρωταγωνιστεί κι ένας σκύλος, ο Ρεξ, ο οποίος είναι ο μόνος «ήρωάς» σας που μπορεί να δει τον Δία. Ηταν ένα τέχνασμα;

«Τα ζώα είναι κάτι σαν θεοί, γιατί δεν έχουν συνείδηση της θνητότητάς τους. Αυτό που δεν βλέπουν σε μας είναι ότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε συνείδηση του θανάτου. Τα ζώα μάς βλέπουν όπως οι θεοί: με ζήλια και έκπληξη. Ο θάνατος τονίζει πόσο γλυκιά είναι η ζωή».

• Το κεντρικό πρόσωπο γύρω από το οποίο περιστρέφεται το βιβλίο σας είναι ο ετοιμοθάνατος μαθηματικός Αδάμ Γκόντλι. Το όνομά του μήπως παραπέμπει στην έννοια του θεού;

«Είναι ένα είδος αστείου το όνομά του. Από το βιβλίο μου απουσιάζουν τα σύμβολα και οι συμβολισμοί. Ο,τι είναι τυπωμένο στις σελίδες, αυτό είναι το μυθιστόρημά μου. Δεν υπάρχει τίποτα κρυμμένο, πέρα από τη δομή του. Μιλάει για τη ζωή και πώς να τη διαχειριζόμαστε. Κατ' ουσίαν, το βιβλίο έχει όλα όσα συμβαίνουν μέσα στο μυαλό του Αδάμ Γκόντλι».

«Η αληθινή Τέχνη δεν είναι σοβαροφανής»

• Μήπως προσπαθείτε να εξορκίσετε τον φόβο του θανάτου;

«Οχι. Το να είσαι ζωντανός σημαίνει ότι έχεις επίγνωση του θανάτου. Ο Σπινόζα νομίζω ότι είχε πει "ότι ο σοφός γνωρίζει μόνον τον θάνατο"».

• Είναι και ένα παιχνίδι μεταξύ του κόσμου των θνητών και των αθανάτων;

«Ναι, έτσι νομίζω. Κάθε τέχνη είναι μια μορφή παιχνιδιού. Κάθομαι όλη μέρα στο γραφείο και παίζω (γελάει). Νιώθω σαν παιδί, όταν γράφω αυτές τις ιστορίες, αυτά τα "τρελά" μου όνειρα. Οι θεοί παίζουν με τους θνητούς και κυκλοφορούν δυνάμεις, πέρα από τον έλεγχο και τη φαντασία μας, που μας εμπαίζουν».

• Εχει η γλώσσα σας ποιητικά στοιχεία;

«Κι αυτό δυσκολεύει τον αναγνώστη. Δεν υπάρχει ούτε λέξη στο βιβλίο, την οποία δεν θα μπορούσε να κατανοήσει ένα παιδί. Οι αναγνώστες που έχουν συνηθίσει στην ευκολία, φοβάμαι ότι έχουν διαλέξει λάθος συγγραφέα».

• Η κριτική έγραψε ότι πολλές από τις σελίδες σας είναι παιχνιδιάρικες. Αποδέχεστε αυτή την κριτική;

«Η αληθινή τέχνη δεν είναι ποτέ σοβαροφανής, είναι πάντα παιχνιδιάρικη, ακόμη και μέσα στο σκοτάδι. Στρεφόμαστε στην τέχνη για να ψυχαγωγηθούμε. Στρεφόμαστε στις τραγωδίες του Σοφοκλή για τον ίδιο λόγο. Δεν πρέπει, σώνει και καλά, να αναζητάμε την κάθαρση».

ΤΖΟΝ ΜΠΑΝΒΙΛ: «Πρέπει να γράφω για να παραμένω ζωντανός»

• Ο βραβευμένος με Βooker ιρλανδός συγγραφέας μιλάει για τον «σκοτεινό εαυτό» του, τη χώρα του, την ομορφιά και τον θάνατο

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Παρασκευή 14 Μαΐου 2010

O Τζον Μπάνβιλ βρέθηκε χθες, 40 χρόνια μετά την πρώτη επίσκεψή του, στην Αθήνα για μια διάλεξη στο Μegaron Ρlus. Με την ευκαιρία αυτή συναντήσαμε τον βραβευμένο με Βooker ιρλανδό μυθιστοριογράφο, που θεωρείται απαράμιλλος στυλίστας των καιρών μας, αλλά και τον «σκοτεινό εαυτό του», ο οποίος με το όνομα Μπέντζαμιν Μπλακ έχει εκδώσει τρία αστυνομικά μυθιστορήματα.

- Γιατί αποφασίσατε, μετά το Βοοker, να εκδώσετε αστυνομικά μυθιστορήματα με ψευδώνυμο;

«Ηθελα οι αναγνώστες μου να γνωρίζουν ότι επρόκειτο για κάτι διαφορετικό από ό,τι είχα γράψει ως τότε, ότι δεν ήταν κάποιο περίτεχνο μεταμοντέρνο αστείο. Αλλά δεν κρύφτηκα πίσω από το ψευδώνυμο, αποκάλυψα από την αρχή ποιος ήμουν. Τώρα που το σκέφτομαι όμως θα είχε περισσότερο ενδιαφέρον αν η ταυτότητά μου είχε παραμείνει μυστική».

- Ποιος κερδίζει περισσότερα χρήματα, εσείς ή ο Μπέντζαμιν Μπλακ;

«Εγώ, λόγω του Βραβείου Βooker, αλλά ελπίζω ότι αυτό θα αλλάξει. Γιατί με την ποιοτική λογοτεχνία δεν βγάζει κανείς χρήματα».

- Εσείς όμως είστε ποιοτικός πεζογράφος, ένας στυλίστας...

«Ολοι αυτό μού λένε, ακούγεται σαν να είμαι ένα κεφάλι χωρίς σώμα. Δεν είμαι μόνο αυτό».

- Θεωρείτε όμως το ύφος καθοριστικότερο παράγοντα για την αφήγηση από την πλοκή;

«Ασφαλώς, η γλώσσα και το ύφος είναι τα πιο σημαντικά στοιχεία. Η πλοκή και το περιεχόμενο είναι μέρη της φόρμας».

- Στους «Απειρους κόσμους» φαίνεται ότι προτιμάτε τη θνητότητα από την αθανασία. Γιατί;

«Είναι σημαντικός ο θάνατος γιατί δίνει σημασία στη ζωή. Η επίγνωση ότι όσα ζούμε θα χαθούν τα κάνει εξαιρετικά πολύτιμα. Είναι μια δημιουργική δύναμη για τη ζωή ο θάνατος, μια θετική δύναμη. Οπως είναι και ο έρωτας».

- Ο επιστήμονας ήρωάς σας, ο Αδάμ Γκόντλι,ενώ είναι ετοιμοθάνατος,αναρωτιέται τι είναι πιο σημαντικό:η ζωή στον κόσμο του πνεύματος ή στον κόσμο των ανθρώπων; Τι απαντάτε;

«Επανέρχεται το ερώτημα αυτό σε όλα μου τα βιβλία, και ακόμη δεν έχω δώσει απάντηση. Θυμάμαι ένα λαμπερό καλοκαίρι που ήμουν στο γραφείο μου και δούλευα με κλειστές τις κουρτίνες. Κάποια στιγμή, τις μισάνοιξα και κρυφοκοίταξα: η γυναίκα μου και τα παιδιά μου διασκέδαζαν κάνοντας πικνίκ στον κήπο. Τράβηξα τις κουρτίνες και γύρισα στη δουλειά μου. Σκέφτηκα τότε ότι αυτή ήταν αξιολύπητη αντίδραση. Από την άλλη, αν πήγαινα να τους βρω, θα τους χαλούσα το κέφι, γιατί το μυαλό μου θα ήταν στο γράψιμο. Δεν γίνεται αλλιώς, πρέπει να γράφω, και, όταν με ρωτούν γιατί, απαντώ: “Για τον ίδιο λόγο που αναπνέω: για να παραμένω ζωντανός”».

- Πότε ανακαλύψατε αυτήν την ανάγκη;

«Στα δώδεκά μου, όταν διάβασα τους “Δουβλινέζους” του Τζέιμς Τζόις και διαπίστωσα έκπληκτος ότι τα βιβλία μπορούσαν να μιλούν για τη ζωή που ζούσα και όχι μόνο για καουμπόηδες και ντετέκτιβ. Αρχισα τότε να εξασκούμαι γράφοντας φρικτές απομιμήσεις του Τζόις. Ετσι ανακάλυψα τις δυνατότητες και την ομορφιά της γλώσσας. Και, ξέρετε, είμαι ρομαντικός, πιστεύω στην ομορφιά, είναι κινητήριος δύναμη στη ζωή. Ο καθένας την αναζητεί όπου μπορεί· άλλοι πάνε στο γήπεδο για να δουν ένα όμορφο παιχνίδι. Για τον καλλιτέχνη δουλειά και χαρά είναι να δημιουργεί την ομορφιά».

«Η ιρλανδική γλώσσα είναι πολύ υπαινικτική»

- Πώς αισθάνεστε; Ιρλανδός συγγραφέας ή συγγραφέας που ανήκει στην ευρεία σύγχρονη, αγγλόφωνη λογοτεχνία;

«Και τα δύο. Είμαι ιρλανδός, όταν διαβάζετε τα βιβλία μου μπορείτε να “ακούσετε” την προφορά μου. Γράφω στα Ηiberno-Εnglish, τα αγγλικά της Ιρλανδίας, που είναι η αποθέωση της αμφισημίας. Τα ιρλανδικά, που έσβησαν στα μέσα του 19ου αιώνα, είναι μια γλώσσα πολύ υπαινικτική, σχεδόν ποιητική, δεν δίνει τη δυνατότητα να πεις τα πράγματα ευθέως. Σε αυτήν επιβλήθηκε η αγγλική, αλλά αυτή η ευαισθησία της γλώσσας δεν χάθηκε εντελώς, έχει παραμείνει και την καλλιεργώ όσο μπορώ. Και εφόσον μεγάλωσα σε αυτήν την κουλτούρα και γράφω σε αυτήν τη γλώσσα, είμαι ιρλανδός συγγραφέας».

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=331584&dt=14/05/2010#ixzz0nsM2mm9W

ΟΤζον Μπάνβιλ στην Αθήνα

Στις 13 Μαΐου, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ο βραβευμένος Ιρλανδός συγγραφέας John Banville, ο οποίος τιμήθηκε με το βραβείο Booker 2005, θα μιλήσει για τα «Προσωπεία του καλοκαιριού».

Με το βλέμμα στραμμένο στη σύγχρονη ευρωπαϊκή λογοτεχνία, το Megaron Plus καλεί το κοινό του να παρακολουθήσει τη διάλεξη ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή Ιρλανδούς λογοτέχνες, που τιμήθηκε το 2005 με το βραβείο Booker για το μυθιστόρημά του "Η θάλασσα" και χαίρει διεθνούς αναγνώρισης.
Η ιδιαίτερη αυτή συνάντηση με πρωταγωνιστή τον συγγραφέα John Banville (Τζον Μπάνβιλ), ο οποίος θα δώσει διάλεξη με τίτλο «Τα προσωπεία του καλοκαιριού» (The personae of summer) θα πραγματοποιηθεί στις 13 Μαΐου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Την παρουσίαση του Τζον Μπάνβιλ στο κοινό θα κάνει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης.

Ο Τζον Μπάνβιλ γεννήθηκε στο Oυέξφορντ της Ιρλανδίας το 1945. Ο πατέρας του δούλευε σε γκαράζ και η μητέρα του ήταν νοικοκυρά. Είναι ο μικρότερος από τρία αδέρφια, ενώ ο μεγαλύτερος αδελφός του Βίνσεντ είναι επίσης συγγραφέας και δημοσιεύει τα έργα του υπό το ψευδώνυμο Βίνσεντ Λόρενς.
Ο Τζον Μπάνβιλ φοίτησε στα καθολικά σχολεία Christian Brothers Schools και St Peter’s College, στο Oυέξφορντ. Παρόλο που σκόπευε να γίνει ζωγράφος και αρχιτέκτονας, δεν πήγε στο Πανεπιστήμιο. «Ήταν ένα μεγάλο λάθος», θα σχολιάσει αργότερα. «Έπρεπε να είχα πάει. Μετανιώνω που δεν έζησα αυτά τα τέσσερα χρόνια μέθης και έρωτα. Ήθελα όμως να φύγω μακριά από την οικογένειά μου. Ήθελα να είμαι ελεύθερος». Μετά το σχολείο, ο Τζον Μπάνβιλ δούλεψε ως υπάλληλος στην Aer Lingus, κάτι που του επέτρεψε να ταξιδεύει με πολύ λίγα χρήματα. Το εκμεταλλεύτηκε λοιπόν, ταξιδεύοντας στην Ελλάδα και στην Ιταλία.
Την περίοδο 1968-1969 έζησε στις ΗΠΑ, όπου γνώρισε τη σύζυγό του, την Αμερικανίδα καλλιτέχνη Janet Dunham, η οποία σπούδαζε τότε στο Μπέρκλεϋ και θα πει αργότερα: «Κατά τη διαδικασία της συγγραφής, ο Μπάνβιλ μοιάζει με δολοφόνο που μόλις επέστρεψε από μια ιδιαίτερα αιματηρή δολοφονία». Μαζί της ο Ιρλανδός συγγραφέας απέκτησε δύο γιους, ενώ έχει επίσης δύο κόρες, καρπούς της σχέσης του με την Patricia Quinn, πρώην επικεφαλής του Συμβουλίου Τεχνών της Ιρλανδίας.

Μετά την επιστροφή του στην Ιρλανδία, ο Τζον Μπάνβιλ εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα Irish Press και το 1970 δημοσίευσε το πρώτο του βιβλίο, το Long Lankin. Όταν η Irish Press έκλεισε, δούλεψε για τους Irish Times και το 1988 έγινε λογοτεχνικός συντάκτης τους. Επειδή όμως και οι Irish Times άρχισαν να αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα, αποχώρησε το 1999. Ήδη από το 1990 ήταν τακτικός συνεργάτης του The New York Review of Books, ενώ συνεργάζεται συχνά με τον Guardian και τον Observer.

Το πρώτο του μυθιστόρημα, το Nightspawn, κυκλοφόρησε το 1971. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα: Birchwood (1974), Doctor Copernicus (1976), Kepler (1980), The Newton Letter (1982), Mefisto (1986), The Book of Evidence (1989), Ghosts (1993), Athena (1995), The Untouchable (1997), Eclipse (2000), Shroud (2002), The Sea (2005), The Infinities (2009). Στα ελληνικά, κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Καστανιώτη τα μυθιστορήματα O αδιάφθορος (μτφρ. Κατερίνα Τζωρίδου, 1998), Η έκλειψη (μτφρ. Ελένη Παγκαλιά, 2002), Η θάλασσα (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο, 2005), Σάβανο (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο, 2007) και τα αστυνομικά μυθιστορήματα O διπλός θάνατος της Κριστίν Φολς (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, 2006) και Ο ασημένιος κύκνος (μτφρ. Mαρία Φακίνου, 2009) υπό το φιλολογικό ψευδώνυμο Μπένζαμιν Μπλακ.

Τα δύο τελευταία βιβλία αποτελούν μέρος μιας σειράς από αστυνομικά μυθιστορήματα, η οποία ξεκίνησε το 2007. Μάλιστα, ο Τζον Μπάνβιλ υποστηρίζει ότι το να γράφει ως Μπέντζαμιν Μπλακ του είναι πολύ πιο εύκολο από το να γράφει ως Μπάνβιλ. «Αυτό που παίρνετε με τον Μπάνβιλ είναι αποτέλεσμα συγκέντρωσης. Αυτό που παίρνετε με τον Μπλακ είναι αποτέλεσμα αυθορμητισμού. Ο πρώτος είναι καλλιτέχνης, ο δεύτερος τεχνίτης», δηλώνει ο συγγραφέας. Ωστόσο, δεν διστάζει να χαρακτηρίσει τη συγγραφή αστυνομικής λογοτεχνίας ως «φτηνή μυθοπλασία» και να παραδεχτεί ότι γράφει μόνο εκατό λέξεις τη μέρα όταν γράφει τα λογοτεχνικά του μυθιστορήματα, ενώ γράφει χιλιάδες λέξεις τη μέρα όταν γράφει τα αστυνομικά του βιβλία.
Το μυθιστόρημα του Μπάνβιλ Το Βιβλίο με τα στοιχεία είχε προταθεί για το βραβείο Booker το 1989 και κέρδισε το βραβείο Guinness Peat Aviation. Τελικά, το πολυπόθητο βραβείο ήρθε το 2005, για το μυθιστόρημά του Η θάλασσα.

Ο Τζον Μπάνβιλ επηρεάστηκε πολύ από τον Χάινριχ φον Κλάιστ και έγραψε τις διασκευές τριών έργων του (συμπεριλαμβανομένου του Αμφιτρύωνα), ενώ χρησιμοποίησε και πάλι τον Αμφιτρύωνα ως βάση για το τελευταίο μυθιστόρημά του The Infinities. Επίσης, έχει συνεργαστεί αρκετές φορές με τον κινηματογραφικό σκηνοθέτη Νιλ Τζόρνταν και έχει συγγράψει ένα σενάριο βασισμένο στο διήγημα του George Moore, Albert Nobbs, για την Γκλεν Κλόουζ. Τα γυρίσματα για την κινηματογραφική διασκευή του μυθιστορήματός του Η θάλασσα θα γίνουν μέσα στο 2010.

Μία από τις πρώτες επιρροές του Μπάνβιλ ήταν ο Τζέιμς Τζόις: «Αφού διάβασα τους Δουβλινέζους και έμεινα κατάπληκτος από τον τρόπο που ο Τζόις έγραφε για την πραγματική ζωή, άρχισα αμέσως να γράφω κακές απομιμήσεις αυτού του βιβλίου». Οι κριτικοί θεωρούν τον Τζον Μπάνβιλ μάστορα της αγγλικής γλώσσας και περιγράφουν τη γραφή του ως εκθαμβωτική. Ο David Mehegan στην Boston Globe αποκαλεί τον Μπάνβιλ «έναν από τους μεγαλύτερους στυλίστες που γράφουν σήμερα στα αγγλικά». Ο συγγραφέας Ντον ΝτεΛίλλο έχει αποκαλέσει το έργο του «επικίνδυνη και καθαρή πεζογραφία», ενώ ο Val Nolan στην The Sunday Business Post χαρακτηρίζει το στυλ του «λυρικό, σχολαστικό και περιστασιακά ξεκαρδιστικό».

Ο Τζον Μπάνβιλ είναι γνωστός για το σχολαστικό και ψυχρό στυλ του, την εφευρετικότητά του που παρομοιάζεται με εκείνη του Ναμπόκοφ και για το σκοτεινό χιούμορ των αφηγητών του. Έχει δηλώσει ότι φιλοδοξία του είναι να δώσει στον λόγο του «την πυκνότητα που έχει η ποίηση».
Αυτοπροσώπως, ο Τζον Μπάνβιλ είναι πνευματώδης και συχνά προκλητικός. Σε μια πρόσφατη συνέντευξη, σημείωσε: «Είμαι ουσιαστικά θρησκευτικός τύπος. Στην εφηβεία μου παράτησα τον καθολικισμό, και την ίδια στιγμή άρχισα να γράφω. Η συγγραφή με κρατάει στο γραφείο μου, να προσπαθώ διαρκώς να γράψω την τέλεια πρόταση. Είναι μεγάλο προνόμιο να κερδίζει κανείς το ψωμί του γράφοντας προτάσεις. Η πρόταση είναι η μεγαλύτερη επινόηση του πολιτισμού».

Το The Infinities, το τελευταίο μυθιστόρημα του Τζον Μπάνβιλ, εκτυλίσσεται μέσα σε μία μόνο καλοκαιρινή μέρα.

• Είσοδος ελεύθερη με δελτία προτεραιότητας
• Η διανομή των δελτίων αρχίζει στις 5:30 μ.μ.
• Η διάλεξη θα γίνει στα αγγλικά και θα υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση στα ελληνικά.

ΤΖΟΝ ΜΠΑΝΒΙΛ: ΣΑΒΑΝΟ

ISBN: 978-960-03-4491-2

Ο Άξελ Βάντερ, φημισμένος ακαδημαϊκός και διανοούμενος, περνάει το λυκόφως της ζωής του στη δυτική ακτή της Αμερικής, όταν λαμβάνει ξαφνικά ένα γράμμα. Η άγνωστη επιστολογράφος υπαινίσσεται ότι έχει στην κατοχή της μυστικά που ο Άξελ κρατούσε καλά κρυμμένα εδώ και πενήντα χρόνια. Προκειμένου να μάθει τι γνωρίζει η μυστηριώδης γυναίκα για το παρελθόν του, ο Βάντερ κανονίζει να τη συναντήσει στο Τορίνο. Η συνάντηση αποδεικνύεται μια τεράστια συναισθηματική δοκιμασία, αφού η Κας Κλιβ είναι μια κοπέλα με έντονα ψυχολογικά προβλήματα που πασχίζει να βρει ένα λόγο για να εξακολουθήσει να ζει. Η γνωριμία αυτή οδηγεί και τους δύο ήρωες με μαθηματική ακρίβεια προς την καταστροφή. Γραμμένο με την άψογη, θαυμαστή πρόζα του Μπάνβιλ, το Σάβανο είναι ένα μυθιστόρημα που δε διστάζει να θέσει βαθιά ερωτήματα και να δώσει δύσκολες απαντήσεις. Πρόκειται για ένα γλαφυρό έργο που ανταμείβει τον αναγνώστη, με την υπογραφή ενός από τους κορυφαίους συγγραφείς της εποχής μας.

Ο συγγραφέας... Ο Τζων Μπάνβιλ γεννήθηκε στο Ουέξφορντ της Ιρλανδίας το 1945. Το πρώτο του βιβλίο, το Long Lankin, εκδόθηκε το 1970. Εργάστηκε για πολλά χρόνια ως λογοτεχνικός συντάκτης των Times της Ιρλανδίας. Θεωρείται ο γνωστότερος σύγχρονος συγγραφέας της χώρας του.

Από τις Εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορούν επίσης:

• Η έκλειψη, 2007
• Η θάλασσα, 2005
• Ο αδιάφθορος