Και μόνον για το «Τρίτο στεφάνι» αξίζει να μνημονεύεται ο Κώστας Ταχτσής ως ένας από τους καλύτερους πεζογράφους της γενιάς του. Ένα θέμα που επαναλαμβάνεται στα κείμενα του Ταχτσή είναι η ομοφυλοφιλία του, που άλλοτε την αποδέχεται και άλλοτε τη θεωρεί σαν μόνιμη κατάρα. Σχετικά με το θέμα είχε αναφέρει σε συνέντευξή του στο περιοδικό Κράξιμο ότι «Ο ομοφυλόφιλος έρωτας έχει μια ποιητικότητα, αν θέλεις, ακριβώς επειδή δεν οδηγεί πουθενά. Εχει μια τραγική διάσταση. Ακριβώς γιατί ούτε παιδί γεννιέται, ούτε η κοινωνία πρόκειται ποτέ να τον αναγνωρίσει» [Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 17 Απριλίου 2008] .
Showing posts with label Ταχτσής Κώστας. Show all posts
Showing posts with label Ταχτσής Κώστας. Show all posts
Sunday, October 9, 2016
Wednesday, November 11, 2009
Κώστας Ταχτσής: Ζωή σαν μυθιστόρημα
Πάσχα του 1960. Σκίζει ό,τι έχει γράψει στην Αυστραλία -εκατοντάδες σελίδες- και ξεκινάει από την αρχή. Εκστασιασμένος από την επιστροφή του στην Ελλάδα, την οποία αντικρίζει ξανά ύστερα από τρία χρόνια απουσίας, πιάνει την άκρη του νήματος και προσπαθεί να βγει από τον λαβύρινθο των αναμνήσεών του. Παραδομένος σε μια ανείπωτη ευτυχία, μαγεμένος από μια χώρα που είναι σαν να ανακαλύπτει για πρώτη φορά, ανασκευάζει, «διορθώνει» τη ζωή στο χαρτί. Με αισιοδοξία και χιούμορ.
Διαβάζει τα πρώτα πέντε κεφάλαια στον Εμπειρίκο. Εκείνος ενθουσιάζεται, το αποκαλεί από την πρώτη στιγμή «ένα ελληνικό έπος» και τον ενθαρρύνει να συνεχίσει. Φορτώνει μια γραφομηχανή στη βέσπα που έχει φέρει μαζί του από το Σίδνεϊ και ξεκινάει για τον γύρο της Ευρώπης. Τα βράδια γλεντάει και τα πρωινά γράφει. Ετσι ολοκληρώνει «Το τρίτο στεφάνι». Σχεδόν απνευστί. Το βιβλίο που στοιχειώνει τον ίδιο αλλά και τη μεταπολεμική μας λογοτεχνία.
Αυτήν την εποποιία μιας εποχής, που μέσα από μονολόγους παραληρηματικούς, σχεδόν θεατρικούς (γεγονός πρωτόγνωρο στην ελληνική γραμματεία), καταφέρνει να αφηγηθεί τις ζωές δύο γυναικών και μέσα από αυτές ολόκληρη την ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Με όλους τους ιδιωματισμούς των λαϊκών ανθρώπων, τους αστεϊσμούς, τις εντάσεις και τις συγκινήσεις του αρχετυπικού τους λόγου.
Αντιστρέφοντας τα πραγματικά γεγονότα, κάνοντας τα δραματικά να μοιάζουν περισσότερο κωμικά, και τα κωμικά λίγο σαν δραματικά, κρατώντας παρ’ όλα αυτά την τραγικότητα σε στιγμές συντριβής και απόγνωσης. Και χάρις στο μπόλιασμα της μυθιστορηματικής φόρμας, ο ταπεινός και τετριμμένος διάκοσμος γίνεται νεοκλασικό σκηνικό και η γλώσσα της γειτονιάς λογοτεχνικό ύφος που ξεπερνάει την ηθογραφία και το πέρασμα του χρόνου- γίνεται ιστορική μαρτυρία. Από την ειδυλλιακή αθηναϊκή μπελ εποκ μέχρι την Κατοχή και τον Εμφύλιο, όπου κρατάει ίσες αποστάσεις από την αριστερά και τη δεξιά, σχολιάζοντας ευφυώς την ιδιοσυγκρασία του Ελληνα ανεξαρτήτως παράταξης.
Κι σε αυτό το «έπος της μικροαστικής Ελλάδας» (που ο ίδιος προτιμάει να χαρακτηρίζει «ιλαρο-τραγωδία»), με πρωταγωνίστρια την κυρά Εκάβη (δηλαδή τη γιαγιά του, δηλαδή την Ελλάδα), πρωταγωνιστής είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο συγγραφέας. Σε μια πρόωρη παραδοχή -λογοτεχνικού- τρανσβεστισμού, μάλιστα, αφηγείται την ιστορία του μέσω της νύφης της Εκάβης, της Νίνας. Είναι το όνομα που αργότερα οικειοποιείται στις νυχτερινές του αναζητήσεις με την ιδιότητα του εκδιδόμενου τραβεστί, ενώ δηλώνει σε φιλολογίζουσες παρέες, λίγο για να σκανδαλίσει και λίγο για να υπερθεματίσει, «η Νίνα είμαι εγώ!»...
Γεννήθηκε το 1927 στη Θεσσαλονίκη. Παιδί χωρισμένων γονιών, τον πατέρα τον γνώρισε ελάχιστα. Η μάνα, ιδιαίτερα ανεξάρτητη για την εποχή της, τον «παραδίδει» και μεγαλώνει στα χέρια της Αθηναίας γιαγιάς του, που έχει βρεθεί στη Μακεδονία υπό τις ίδιες συνθήκες, πάνω κάτω, που βρέθηκε και η Εκάβη του «Στεφανιού». Και για τους ίδιους ακριβώς λόγους παίρνει τον εγγονό της και εγκαθίστανται στην Αθήνα, στο Μεταξουργείο, όπου ζει όλες τις περιπέτειες και τις σύγχρονες τραγωδίες της Ελλάδας. Ο Κώστας Ταχτσής περνάει την εφηβεία του σε ένα μητριαρχικό περιβάλλον, όπου τα αρσενικά πέφτουν συχνά θύματα των γυναικών, οι οποίες μηχανορραφούν εις βάρος τους, υφαίνοντας σαν τις αράχνες τον ιστό στον οποίο παγιδεύουν τους άντρες-θηράματά τους. Κι έτσι χάρη σε αυτές, διεισδύει από πολύ μικρός στη γυναικεία ψυχολογία -αντιζηλίες, προδοσίες, εκδίκηση- την οποία και αποδίδει τόσο αριστουργηματικά στο έργο του.
Ως ενήλικας, επιλέγει μια ζωή ακραία τολμηρή -ώς εξωφρενική: Ανοιχτά ομοφυλόφιλος από πολύ νωρίς (τον χαρακτηρίζει έντονα το αίσθημα της ελευθερίας) και υπέρμαχος της ειλικρίνειας και της συνέπειας λόγων και πράξεων όσο λίγοι, κάτι που στον πολυποίκιλο και πολυτάραχο βίο του δημιουργεί άπειρες προστριβές και έχθρες.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, φοιτητής της Νομικής ακόμα (την οποία ποτέ δεν τέλειωσε) γίνεται μέλος του κύκλου του «Βυζάντιου» και του «Μπραζίλιαν», των καφενέδων που στέγαζαν τις συζητήσεις και τα οράματα της πρώτης μεταπολεμικής -μεγαλοαστικής κυρίως- παρέας νεαρών διανοουμένων: Γιώργος Μακρής, Ελύτης, Γκάτσος, Χατζιδάκις, Αργυράκης, Νάνος Βαλαωρίτης -με τον οποίο συνδέεται φιλικά εφ’ όρου ζωής.
Κάνει μερικές ποιητικές απόπειρες με το «Περί ώραν δωδεκάτην» το ’53, και τη «Συμφωνία στο Μπραζίλιαν» το ’54, για να το πάρει απόφαση ότι δεν είναι «γεννημένος ποιητής», κι έτσι στην τελευταία του συλλογή «Καφενείο το Βυζάντιο», το ’56, βάζει τον Τσαρούχη και του φιλοτεχνεί το εξώφυλλο, με ένα αγγελτήριο θανάτου, «τελειώνοντας» με την ποίηση! Με τον ζωγράφο είναι γείτονες στις σοφίτες του περίφημου μεγάρου Καλλιγά στο Σύνταγμα, και οι σχέσεις τους καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους δεν διακρίνονται από μεγάλη σύμπνοια, αλλά μάλλον από ανταγωνιστική διάθεση. Σε αυτόν, εξάλλου, χρωστάει τη γνωστή ρήση: «Ο Ταχτσής κάνει γκελ με την άβυσσο»!
Εργάζεται ως γραμματέας του Αμερικανού επόπτη στο υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του Λούρου, στην Αθήνα βιοπορίζεται διδάσκοντας αγγλικά, και το ‘54 αρχίζει τις μεγάλες του εξορμήσεις -και περιπέτειες- ανά την Ευρώπη. Το ‘56 δουλεύει ως βοηθός σκηνοθέτη στο «Παιδί και το δελφίνι», που γυρίζεται στην Υδρα με τη νεαρή τότε Σοφία Λόρεν, και τον επόμενο χρόνο φεύγει μετανάστης στην Αυστραλία. Στους «Αντίποδες» «ενηλικιώνεται»: Ξεκινάει την πρώτη εκδοχή του μυθιστορήματός του και αρχίζει να εκδίδεται ως παρενδυτικός, μια συνήθεια που τον ακολουθεί στο υπόλοιπο της ζωής του μέχρι τελευταίας -κυριολεκτικά- πνοής. Πάντα με το ίδιο μοτίβο: Σκεπτόμενος διανοούμενος το πρωί, ακροβάτης των σεξουαλικών ισορροπιών τη νύχτα.
«Το τρίτο στεφάνι» το εκδίδει πουλώντας ένα σπίτι στην Πλάκα, διανέμει τον Ιανουάριο του ‘63 μερικά αντίτυπα και φεύγει με το πρώτο καράβι, άρον άρον σαν απόδραση, για την Αμερική, όπου διανύει δύο συναρπαστικά και τρικυμιώδη χρόνια. Ο Βαλαωρίτης ιδρύει το λογοτεχνικό περιοδικό «Πάλι» και του ζητάει ένα διήγημα για το πρώτο τεύχος. Του στέλνει από τη Νέα Υόρκη «Τα ρέστα». Παρόλο που επανέρχεται αυτοβιογραφούμενος, η μοντέρνα γραφή και η κριτική απόσταση από τα βιώματά του αποδεικνύουν, χάρη στην άρτια τεχνική του, την ωριμότητα και την εξελισσόμενη μαστοριά του ως πεζογράφου. Με αφορμή τα επόμενα τεύχη, και ως μέλος της συντακτικής ομάδας του «Πάλι», πίσω στην Αθήνα, ολοκληρώνει σειρά διηγημάτων, κάτι σαν «ένα μυθιστόρημα αλυσίδα» όπως τα χαρακτηρίζει ο ίδιος, που κάτω από τον τίτλο του πρώτου αποτελούν τη συλλογική έκδοση του ‘72.
Η δικτατορία τού στερεί τη μαζική επανέκδοση του «Στεφανιού», καθώς ο Δεσποτίδης των εκδόσεων «Θεμέλιο», που του το προτείνει, συλλαμβάνεται την ώρα που στη Γαλλία εκδίδεται σε μετάφραση του κορυφαίου ελληνιστή Ζακ Λακαριέρ. Συνυπογράφει τη «Δήλωση των 18 κατά της λογοκρισίας», ενώ οι συναναστροφές του πια περιλαμβάνουν από τον Σεφέρη μέχρι τον Ιόλα, τον Φασιανό και τον Ακριθάκη, οι οποίοι αποδεικνύονται καρδιακοί φίλοι. «Το τρίτο στεφάνι» αναπάντεχα διαδίδεται χάρις στους πολιτικούς κρατουμένους του Κορυδαλλού, περνώντας από χέρι σε χέρι. Το 1973, ο Αγγελόπουλος συνεργάζεται μαζί του στο σενάριο του «Θιάσου», ξεχνώντας να βάλει το όνομά του στους συντελεστές.
Η μεταπολίτευση φέρνει ελπίδες για τις νέες προοπτικές της σύγχρονης Ελλάδας. Γίνεται σύμβουλος λογοτεχνίας στην κρατική τηλεόραση και συν-σχεδιάζει μαζί με τον Χατζιδάκι το Τρίτο Πρόγραμμα. Σύντομα όμως παραιτείται, συνειδητοποιώντας ότι, φύσει και θέσει ανένταχτος κι ελεύθερος, είναι αδύνατο να συμβιβαστεί με τους αυλοκόλακες και τα τερτίπια του κατεστημένου.
Διασκευάζει εξαιρετικά για τη φίλη του Ελλη Λαμπέτη το ’75 την πρωτοποριακή «Δεσποινίδα Μαργαρίτα» και το ’78 τη «Φιλουμένα», ενώ εξοργίζει την πλειονότητα των αρτηριοσκληρωτικών φιλολόγων, μεταφέροντας τον Αριστοφάνη σε σύγχρονες πολιτικοκοινωνικές αντιστοιχίες -«Λυσιστράτη», «Βατράχους», «Εκκλησιάζουσες», όλα παραγγελίες του Σπύρου Ευαγγελάτου- με τη χρήση λαϊκού ζωντανού λόγου και «καλλιαρντών» (την αργκό των τραβεστί). Ολα αυτά, στον κολοφώνα της δόξας του ?το «Στεφάνι» πια μπεστ σέλερ και το δοκιμιακό «Η γιαγιά μου η Αθήνα» του ’79 να τον ανάγει σε ζωντανό μύθο του αθηναϊκού γίγνεσθαι.
Στη δεκαετία του ’80 αναλώνεται σε φοβερές συγκρούσεις με τους παρενδυτικούς της Συγγρού, μια πολύπλοκη ρήξη με αφετηρία την ίδρυση του απελευθερωτικού κινήματος των γκέι, και η δημοσιοποίηση της προσωπικής του ζωής οδηγεί στην ακύρωση της κινηματογραφικής μεταφοράς του «Τρίτου στεφανιού» από τον Αγγελόπουλο και τον Κακογιάννη. Με αυτό το παράπονο φεύγει, θύμα μιας μυστηριώδους δολοφονίας από εραστή-πελάτη στο σπίτι του στον Κολωνό, ξημέρωμα της 26ης Αυγούστου του 1988, σε ηλικία μόλις εξήντα ενός ετών. Αφήνοντας ημιτελή μια εξαιρετικού ύφους και αφηγηματικής πυκνότητας προφητική αυτοβιογραφία «Το φοβερό βήμα», όπου πρόλαβε να πει τα πάντα για τον εαυτό του αλλά και για όλους τους υπόλοιπους, κάποιος -άθελα του ή προσχεδιασμένα- φρόντισε να μην προλάβει...
Περί ελευθερίας
«...Ετσι, κατέληξα και στον έρωτα ό,τι και σ’ όλα τα άλλα, δηλαδή να είμαι κάτι και συγχρόνως να μην είμαι. Να είμαι κι εδώ κι εκεί και παντού... Φαντάζομαι ότι αυτός είναι εν μέρει ο λόγος που με πιάνει ασφυξία ακόμα και στην ιδέα ότι μπορεί ν’ ανήκω επίσημα και τελεσίδικα σε μια οποιαδήποτε κλειστή ομάδα ή οργάνωση, κι αυτός είναι πάλι εν μέρει, ο λόγος που δεν πολυπιστεύω στην αποτελεσματικότητα οποιουδήποτε αγώνα μέσα από οργανώσεις. Πιστεύω ότι την αληθινή ελευθερία -κατ’ αντιδιαστολή προς τις πρακτικές ελευθερίες της καθημερινής ζωής- την κατακτάει κανείς μόνος του».
«Μια συνέντευξη» από το βιβλίο «Η γιαγιά μου η Αθήνα»
Και του λιμανιού και του σαλονιού
«...οι ανορθόδοξες ερωτικές μου συνήθειες, που είναι εξ’ ορισμού αταξικές, μ’ έμαθαν να μην κάνω κοινωνικές διακρίσεις. Εδώ πρέπει να εξομολογηθώ κάτι: Παρ’ όλα αυτά ποτέ δεν κατάφερα να ταυτιστώ με μια τάξη, ούτε με τους αστούς, ούτε με το λαό. Πάντα αισθανόμουν ότι ήμουν έξω, κάτι αλλιώτικο. Ούτε στο λούμπεν προλεταριάτο ανήκα ποτέ, ούτε στη μεγάλη κοινωνία, ούτε πουθενά. Τους έβλεπα όλους λίγο απέξω, λίγο αντικειμενικά, δηλ. μπορούσα τη μια στιγμή να είμαι με εργάτες και να φερθώ ανάλογα και την άλλη στο σαλόνι της κυρίας τάδε και να φερθώ επίσης ανάλογα. Μ’ όλους έκανα λίγο θέατρο».
«Διαβάζω», Μάιος-Οκτώβριος 1986
Αναλύοντας «Το τρίτο στεφάνι»
«Ο θρήνος ταιριάζει στις γυναίκες κι αυτό με βόλευε. Oπως όλες τις "πατρίδες", έτσι και την Ελλάδα τη φανταζόμαστε και την παριστάνουμε, παραδόξως, σαν γυναίκα. Μια γυναίκα, λοιπόν, ταυτίζεται πολύ εύκολα με την ίδια την Ελλάδα. Ετσι, όταν διαμαρτύρεται και κλαίει η ηρωίδα, διαμαρτύρεται και κλαίει η Ελλάδα. Κι εγώ ακριβώς αυτό ήθελα να κάνω -να βάλω την Ελλάδα να κλάψει, να κλάψω την Ελλάδα, να κλάψω με την Ελλάδα. Αλλ’ από την άλλη μεριά δεν ήθελα και να περιοριστώ στο κλάμα. Ηθελα να τελειώσω με μια νότα αισιοδοξίας και κατάφασης, που κι αυτό είναι πολύ χαρακτηριστικό των Ελλήνων σαν φυλής κι επί πλέον αισθητικά απαραίτητο. Αλλιώς το "Τρίτο στεφάνι", ήδη αρκετά καταθλιπτικό, θα γινόταν μια θηλιά γύρω απ’ το λαιμό του αναγνώστη».
Συνέντευξη στον Γ.Κ.Πηλιχό, περιοδικό «Ταχυδρόμος»
Sunday, September 6, 2009
Η επιστροφή του Κώστα Ταχτσή
Η επανέκδοση του Τρίτου στεφανιού που συνοδεύεται από ένα επίμετρο του Μένη Κουμανταρέα και η μεταφορά του στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή, φέρνουν ξανά στο προσκήνιο τον δολοφονημένο συγγραφέα ο οποίος ανέδειξε στο έργο του τη μικροαστική τάξη
Τον Κώστα Ταχτσή τον γνώρισα το 1984 στη Νέα Υόρκη, σε ένα πάρτι που είχαν διοργανώσει προς τιμήν του αμερικανοί φίλοι του στο Νοτιοανατολικό Μανχάταν. Είχα ακούσει ως τότε πλήθος ιστορίες για τη ζωή του. Τα βιβλία του τα είχα διαβάσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, τον καιρό της δικτατορίας, όταν το Τρίτο στεφάνι ήταν το δημοφιλέστερο ελληνικό μυθιστόρημα. Τα σχετικά με την προσωπική του ζωή, η δηλωμένη ομοφυλοφιλία του σε μια εποχή όπου αυτό δεν ήταν καθόλου εύκολο και η σύγκρουσή του αργότερα με κάποια μαχητικά μέλη της ομοφυλοφιλικής κοινότητας είχαν δημιουργήσει μια μυθολογία την οποία, είχα την αίσθηση, η παρουσία του ανθρώπου τη διέψευδε. Ο Ταχτσής ήταν κοσμοπολίτης αλλά δεν συμπεριφερόταν ως εστέτ. Ακόμη και την πόζα και την εμπάθειά του τις θεωρούσα αναπόφευκτες. Δεν ήταν μικρό πράγμα να σε γνωρίζουν οι πάντες για ένα και μόνο βιβλίο σου το οποίο μάλιστα όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1962 πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Η δολοφονία του στις 25 Αυγούστου 1988, που παραμένει ανεξιχνίαστη, προκάλεσε σοκ όχι μόνο στον κόσμο των Γραμμάτων αλλά και στην ελληνική κοινωνία. Οσο για το βιβλίο του Το φοβερό βήμα που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του ήταν μια μεγάλη απογοήτευση. Αν δεν είχε μείνει εν πολλοίς ανεπεξέργαστο θα ήταν ασφαλώς καλύτερο, όμως η αίσθηση που αποκομίζει κανείς είναι πως ακόμη κι αν το ολοκλήρωνε δεν θα είχαμε ένα βιβλίο εφάμιλλο του Τρίτου στεφανιού.
- Συντηρούσε τον μύθο του
Μολονότι είναι δύσκολο να κρίνουμε με βάση ανολοκλήρωτα κείμενα, νομίζω ότι ο Ταχτσής ήταν συγγραφέας του ενός βιβλίου. Τόσο τα Ρέστα όσο και το Η γιαγιά μου η Αθήνα δεν μπορούμε να τα θεωρήσουμε παρά ως ένα είδος ας πούμε Ημερολογίων του Τρίτου στεφανιού. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως δεν μπορεί ένας συγ γραφέας να είναι σημαντικός ή και κορυφαίος έχοντας ολοκληρώσει ένα και μόνο βιβλίο. Παράδειγμα ο Μάλκολμ Λόουρι με το Κάτω από το ηφαίστειο. Το ερώτημα σήμερα, πουτο Τρίτο Στεφάνι κυκλοφορεί στην οριστική μορφή του (όπως ελπίζει ο Μένης Κουμανταρέας, ο οποίος έγραψε ένα εξαίρετο επίμετρο για τη νέα έκδοσή του), είναι αν πρόκειται για κορυφαίο μυθιστόρημα ή για βιβλίο υπερτιμημένο. Πιστεύω ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Το Τρίτο στεφάνι υπερτιμήθηκε, όμως ασφαλώς και δεν πρόκειται για μέτριο μυθιστόρημα. Δεν είναι το μεγάλο βιβλίο, όπως υποστηρίχθηκε μια εποχή και που το πίστευε και ο ίδιος ο συγγραφέας, ο οποίος μου είπε κάποτε με απόλυτη σοβαρότητα πως το θεωρεί εφάμιλλο, αν όχι καλύτερο, από τα Εκατό χρόνια μοναξιάς καταλήγοντας στην αποστροφή: «Και τι παραπάνω κάνει ο Γκαρσία Μάρκες; Ιστορίες της γιαγιάς του λέει, ιστορίες της γιαγιάς μου λέω κι εγώ». Ο Ταχτσής ήταν σκληρός αλλά και προσεκτικός στις κρίσεις του, ιδιαίτερα όσον αφορά τα αισθητικά ζητήματα. Γι΄ αυτό και η υπερβολή, όσο κι αν ακούγεται εξωφρενική, πιστοποιεί την αγωνία του- και την αντίφασή του- αφενός να συντηρήσει τον μύθο του και αφετέρου να υπερβεί ένα βιβλίο που υπήρξε η μεγαλύτερη πεζογραφική επιτυχία του Μεταπολέμου. Και μπορεί τα τελευταία είκοσι χρόνια να κυκλοφόρησαν πεζογραφήματα που πούλησαν σε πέντε χρόνια περισσότερα αντίτυπα από όσα έχει πουλήσει στα 45 χρόνια που πρωτοκυκλοφόρησε το Τρίτο στεφάνι, κανένα από αυτά ωστόσο δεν έτυχε της κριτικής αποδοχής του μυθιστορήματος του Ταχτσή. Το αντίθετο, με μιαδυο εξαιρέσεις, όλα θεωρήθηκαν παραλογοτεχνία.Πιστεύω ότι ο Ταχτσής δεν κατάφερε να ξεπεράσει το Τρίτο στεφάνι γιατί ήταν ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο- και την αυτοβιογραφία του κανείς δεν μπορεί να τη γράψει δυο φορές. Εχουμε εντούτοις εδώ μια αυτοβιογραφία μεταμφιεσμένη σε μυθιστόρημα, μια ευφυή δηλαδή και εκτενέστατη μεταφορά η οποία μας προσφέρει κατοπτρικά την εικόνα της ελληνικής κοινωνίας που όλοι τη γνωρίζαμε αλλά ως τότε δεν είχε αποτυπωθεί στην πεζογραφική αφήγηση με τέτοια πειστικότητα. Και επί του προκειμένου ο Μένης Κουμανταρέας προβαίνει σε μιαν οξύτατη παρατήρηση: η πρωτοτυπία του Τρίτου στεφανιού, μας λέει, οφείλεται στο ότι προσφέρει μακριά από τη Δεξιά και την Αριστερά, ένα βιβλίο για τους μικροαστούς, δηλαδή τα ελληνικά μεσοστρώματα. Η Ελλάδα δεν είχε ποτέ αστική τάξη τέτοιου μεγέθους ώστε να παραχθεί στη χώρα μας μυθιστόρημα εφάμιλλο των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Είχε αγρότες, προλετάριους και μικροαστούς. Ενα βιβλίο όμως για τους μικροαστούς είναι σχεδόν αδύνατον να βασιστεί σε μια εξελικτική αφήγηση που να δηλώνει πορεία. Το καλύτερο που μπορεί να επιτύχει είναι να αποτυπώσει έναν κόσμο ο οποίος βρίσκεται στο ενδιάμεσο, μια κοινωνία της επιβίωσης- όχι της φτώχειας αλλά μιας ιδιότυπης μιζέριας από την οποία δεν λείπει ούτε η πόζα ούτε το θράσος. Μια κοινωνία δηλαδή παρενδυτική που θέλει να πιστεύει ότι είναι κάτι χωρίς να είναι τίποτε. Γι΄ αυτό και η σκληρότητά της, το πείσμα, οι μικρής διάρκειας ενθουσιασμοί και ο μελοδραματισμός της. Ολα τούτα διαπλέκονται με τρόπο αμίμητο- και με εξαίρετη τεχνική- στο Τρίτο στεφάνι. Το υπόστρωμα της κοινωνίας αυτής είναι μητριαρχικό και δομικό συστατικό της η οικογένεια, στοιχείο συνοχής αφενός και προϊόν ανάγκης αφετέρου- γι΄ αυτό και τα πραγματικά και υποθετικά μαλλιοτραβήγματα που συνοδεύονται από άγριο φραστικό ξεκατίνιασμα. Η Ελλη Αλεξίου είπε ότι πρόκειται για «δυο γυναίκες που συζητούν για την ιστορία πάνω από μπουγαδόνερα». Υποτίθεται ότι έτσι υποτιμούσε το βιβλίο. Στην πραγματικότητα έκλεινε τα μάτια σε μια πραγματικότητα που ξεπερνούσε το ιδεολόγημά της. Γιατί τις ηρωίδες του Ταχτσή δεν τις εκλαμβάνουμε ως λούμπεν στοιχεία. Αλλωστε το κουτσομπολιό είναι ενδημικό στην κοινωνία των μικροαστών, και στην πάμπτωχη Ελλάδα της εποχής ήταν απολύτως φυσικό να το συνοδεύουν οι κατάρες, τα ξόρκια, η τάση των μελών της να βγάζουν το άχτι τους καταφεύγοντας στον φραστικό εξευτελισμό. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο: οι ηρωίδες του Ταχτσή είναι περσόνες του, εικόνες και αντανακλάσεις του εαυτού του.
- Ενα βιβλίο αυτοβιογραφικό
Ακόμη ωστόσο κι αν θεωρήσουμε ότι η αφηγηματική τεχνική του Ταχτσή οφείλεται στην αξιοποίηση ας πούμε του παρενδυτικού κουτσομπολιού, το αποτέλεσμα είναι ένα από τα καλύτερα και τα πλέον συνεκτικά ελληνικά μυθιστορήματα. Η οικειοποίηση της γλώσσας των ηρωίδων εκ μέρους του Ταχτσή παραμένει ένα σπάνιο για την ελληνική πεζογραφία επίτευγμα. Αθροίζοντας κατά ριπάς τα κλισέ της μικροαστικής γειτονιάς δημιουργεί μια αφηγηματική ροή που δεν διακόπτεται σε κανένα σημείο της αφήγησης. Ομως για να χρησιμοποιήσεις τα κλισέ με αυτόν τον τρόπο χρειάζεται να αφομοιώσεις τη γλώσσα των χαρακτήρων σου σε τέτοιο βαθμό που να αποκτήσουν και τα ίδια υποστασιακό περιεχόμενο. Και κάτι ακόμη πιο σπάνιο: οι ηρωίδες του, η Εκάβη και η Νίνα, είναι ζωντανά πρόσωπα και ταυτοχρόνως καρικατούρες της ελληνικής κοινωνίας, το δράμα και το μελόδραμά της, η αγωνία και το αχ και το βαχ της με τα οποία γελάει κανείς και ταυτοχρόνως αισθάνεται να πληγώνεται όπως έχουν πληγωθεί και οι ίδιες.
- Δράμα και μελόδραμα
Λόγω της ζωής του ο Ταχτσής γνώριζε τον κόσμο της νύχτας από πρώτο χέρι- και όσο κανένας. Ηξερε λοιπόν ότι η κάθε κοινωνία διαθέτει την υποκοινωνία της και η δεύτερη ασκούσε πάνω του μια γοητεία που δεν μπορούσε να της αντισταθεί. Αλλά στην πρώτη ήταν η θέση του- και το ήξερε. Στη δεύτερη ανήκε ο άλλος του εαυτός. Δόκτωρ Τζέκιλ και μίστερ Χάιντ; Δεν θα το έλεγα. Ο Ταχτσής δεν ενδιαφερόταν για τη μάχη του κακού με το καλό, δεν τον απασχολούσαν τέτοια ερωτήματα. Πίστευε ότι η γοητεία του μπορούσε να μαλακώσει και να μετατρέψει σε άκακο αρνί τον Τζακ τον Αντεροβγάλτη και τους ομοίους του. Πίστευε ακόμη πως γνώριζε τι θα πει κίνδυνος και ότι ήταν ικανός οποιαδήποτε στιγμή να τον αντιμετωπίσει. Με το τραγικό του τέλος αποδείχθηκε ότι κάτω από το σκοτάδι υπάρχει ένα άλλο σκοτάδι ακόμη πιο βαθύ. Η αποθέωση της προφορικής γλώσσαςO Κώστας Ταχτσής ήξερε πώς να χειριστεί τη δημοσιότητα και τη φήμη του. Γνώριζε πώς λειτουργούν τα ΜΜΕ, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε χωρίς να προσφέρει νέο έργο να βρίσκεται συνεχώς στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Υποθέτω ότι το γεγονός πως όταν κυκλοφόρησε με δικά του έξοδα το 1962 το Τρίτο στεφάνι πέρασε απαρατήρητο τον έκανε να σκεφθεί και να προβεί στις ενέργειες που θα το βοηθούσαν να γίνει μεγάλη επιτυχία. Φρόντισε λοιπόν να μεταφραστεί στις δύο βασικές γλώσσες της εποχής, στα αγγλικά και στα γαλλικά,και να εκδοθεί από κορυφαίους εκδοτικούς οίκους στην Ευρώπη: τον Gallimard στη Γαλλία και τους Ρenguin στην Αγγλία. Το βιβλίο, έτσι, «επανεισήχθη» στην Ελλάδα. Πιο μπροστά βέβαια, τον καιρό της δικτατορίας, οι διανοούμενοι που βρίσκονταν στη φυλακή το διάβασαν, το πρόσεξαν και το πρόβαλαν, με αποτέλεσμα πρώτα το ειδοποιημένο κοινό να διαβάσει το μυθιστόρημα και στη συνέχεια ένα πολύ ευρύτερο στρώμα αναγνωστών. Κανένα λογοτεχνικό έργο δεν γίνεται δημοφιλές αν δεν υπάρχουν σημαντικοί λόγοι. Το αναγνωστικό κοινό βρισκόταν μπροστά σε ένα βιβλίο διαφορετικό, εννοώ ένα μυθιστόρημα που ύστερα από μερικές σελίδες εισήγε τον αναγνώστη σε ένα κλίμα οικειότητας. Ο χειμαρρώδης λόγος του απηχούσε μια γλώσσα που την άκουγε ακόμη τότε καθημερινά παντού στις γειτονιές των ελληνικών πόλεων, όμως η γλώσσα αυτή τώρα δεν ήταν αποσπασματική. Διέθετε συνοχή και μέσω της συνοχής δημιουργούσε μιαν αίσθηση του περιβάλλοντος χώρου και έστηνε τελικά την εικόνα μιας Ελλάδας που μολονότι όλοι τη γνώρισαν, δεν την είχαν δει ως τότε να αποτυπώνεται σε ένα βιβλίο με τέτοια ζωντάνια. Και σήμερα ακόμη που υποτίθεται πως ο κόσμος τον οποίο έστησε ο Ταχτσής είναι παρωχημένος, το βιβλίο δεν έχει χάσει την πειστικότητά του.Ο Μένης Κουμανταρέας θέτει στο επίμετρό του ένα ερώτημα. Μήπως το στοιχείο της προφορικότητας που εισήγαγε ο Ταχτσής με το Τρίτο στεφάνι μάς έχει οδηγήσει στο άλλο άκρο, την προχειρότητα και την τηλεοπτική γλώσσα η οποία κυριαρχεί στα ρομάντζα που εκδίδονται διεκδικώντας δάφνες μυθιστορήματος; «Η αμεσότητα της γραφής του Ταχτσή»τονίζει «δεν προέρχεται μόνο από τον τρόπο που ο ίδιος μιλούσε αλλά είναι αποτέλεσμα επίπονης επεξεργασίας». Και αυτό εξηγεί εκείνο που ο καλός συγγραφέας θεωρεί αυτονόητο. Το να είσαι πρωτότυπος χρησιμοποιώντας κοινούς τόπους είναι από τα πιο δύσκολα. Το μυστικό λοιπόν έγκειται στη σύνθεση των κοινοτοπιών, δηλαδή στον ευφυή χειρισμό της διαδοχής τους και στη βαθιά γνώση τού τι προηγείται και τι έπεται. Ειδάλλως γίνεσαι θύμα της κοινοτοπίας και καταντάς κι εσύ κοινότοπος. Γι΄ αυτό και είναι αμίμητος ο τρόπος που ο Ταχτσής παρεμβάλλει μέσα στο μικροαστικό ιδίωμα της πρωταγωνίστριας του βιβλίου Νίνας, αλλά και των άλλων γυναικείων μορφών του μυθιστορήματος, φράσεις-κλισέ της καθαρεύουσας, η εκτυφλωτική ανοησία των οποίων κάνει ακόμη πιο πειστικό τον λόγο τους. Η σοβαροφάνεια του επίσημου κράτους γελοιοποιείται με αυτόν τον τρόπο δυο φορές, αφού το περιεχόμενο της γλώσσας του είναι τα μπάζα της μικροαστικής ζωής. Οι καθαρευουσιάνικες ελληνικούρες ακούγονται ταυτοχρόνως και οικείες και γελοίες. Τέτοια ωστόσο ήταν η Ελλάδα της εποχής- ένα άθροισμα από σπαραξικάρδια και κωμικά ξεσπάσματα, ένα μελό που συνυπήρχε με το δράμα.
Oι νεότεροι αναγνώστες διαβάζοντας το Τρίτο στεφάνι ας μην περιμένουν να εισέλθουν σε έναν κόσμο που θα τους είναι οικείος. Η κοινωνία η οποία αναδύεται από το μυθιστόρημα του Ταχτσή δεν υπάρχει. Εχει όμως δίκιο ο Κουμανταρέας όταν γράφει ότι «θα τους δείξει ποια είναι η ζωή μας σήμερα και γιατί είναι αυτή και όχι άλλη». Η καλή λογοτεχνία φυσικά, σύμφωνα με τον αφορισμό του Πάουντ, είναι «ειδήσεις που παραμένουν ειδήσεις». Το Τρίτο στεφάνι φαντάζει σήμερα λιγότερο αιχμηρό από όσο έμοιαζε πριν από τριάντα χρόνια. Και δεν θα έλεγα ότι ο χρόνος δεν έχει αφήσει τα ίχνη του πάνω του. Παραμένει εντούτοις ένα από τα καλύτερα μεταπολεμικά μυθιστορήματα. Αν σκεφτεί κανείς εκείνο που έγραφε πρόσφατα ο Τζούλιαν Μπαρνς, πως ένας πεζογράφος το πολύ που μπορεί να ελπίζει είναι σε δύο γενιές αναγνωστών, ό,τι επέτυχε ο συγγραφέας Ταχτσής με ένα μόνο βιβλίο του ουσιαστικά, είναι αξιοθαύμαστο.
Saturday, May 2, 2009
Ο Κώστας Ταχτσής γοητεύει ακόμη. Η συναρπαστική ζωή ενός περίπλοκου ανθρώπου με την ευκαιρία της επανέκδοσης όλων των έργων του
Με το μοναδικό του μυθιστόρημα έκανε γκελ στις ψυχές των μικροαστών, ακριβώς όπως ο ίδιος o Kώστας Ταχτσής «έκανε γκελ στην άβυσσο», κατά τη διεισδυτική παρατήρηση του Γιάννη Τσαρούχη. Σαράντα επτά χρόνια μετά την κυκλοφορία του, «Το τρίτο στεφάνι» του Κώστα Ταχτσή εξακολουθεί να διαβάζεται, να συζητιέται, να γοητεύει, να εμπνέει, να προκαλεί. Αρχικά απορρίφθηκε από τους εκδότες, κυκλοφόρησε σε αυτοέκδοση το 1962, και άρχισε να γίνεται γνωστό μετά το 1970, όταν βρήκε στέγη στην εγκυρότητα των εκδόσεων «Ερμής». Εκείνη την εποχή, πολλοί από τους αναγνώστες του ήταν πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας.
Τώρα, ύστερα από πολύχρονη εκδοτική διαδρομή στις εκδόσεις «Εξάντας», «Το τρίτο στεφάνι» και τα υπόλοιπα βιβλία του Κώστα Ταχτσή θα κυκλοφορήσουν σε οριστική έκδοση, από τον «Γαβριηλίδη». Θα προηγηθεί το εμβληματικό «Τρίτο Στεφάνι», σε επίμετρο Μένη Κουμανταρέα, και θα ακολουθήσουν τα υπόλοιπα («Η γιαγιά μου η Αθήνα», «Τα ρέστα», «Το φοβερό βήμα», οι αριστοφανικές μεταφράσεις, τα δοκίμια, τα ποιήματα).
«Αλήτης και κύριος»
Η επανέκδοση των βιβλίων του μας καλεί να ξαναδούμε τον συναρπαστικό βίο αυτού του περίπλοκου ανθρώπου, που αφουγκράστηκε και κατέγραψε τη μικροαστική εποποιία της σύγχρονης Ελλάδας. Μια ζωή που θα μπορούσε από μόνη της να είναι ένα γοητευτικό μυθιστόρημα. Ο Ταχτσής χαρακτηρίστηκε ατίθασος, προκλητικός, εστέτ, γοητευτικός, ριψοκίνδυνος. Από τα παιδικά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη, μέχρι την ειδεχθή δολοφονία του στο σπίτι του Κολωνού, τον Αύγουστο του 1988, έζησε σε σαλόνια και σε καταγώγια, έκανε δεκάδες επαγγέλματα, συναναστράφηκε με καλλιτέχνες, διανοούμενους και ανθρώπους του περιθωρίου. Λέει ο ποιητής Νάνος Βαλαωρίτης: «Η ζωή του Ταχτσή ήταν μια τέτοια αγωνιώδης αναζήτηση, έμμονη, φανατική, επίμονη, της πιο επαίσχυντης αλήθειας, ώστε να βγει απ’ αυτήν το λουλούδι της μοναδικής γραφής. [...] Και παρ’ όλο που ήταν με κάποιον τρόπο αριστοφανικός, δεν ήταν ποτέ παρωδικός. Παρωδία ήταν η ζωή του», Ηταν «αλήτης και κύριος», κατά την εύστοχη παρατήρηση του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου.
Ο Κώστας Ταχτσής γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1927 και ο πατέρας του καταγόταν από την Ανατολική Ρωμυλία. Οι γονείς του χώρισαν όταν ο συγγραφέας ήταν επτά ετών κι εκείνος μεγάλωσε με τη γιαγιά του στην Αθήνα, που αργότερα έγινε μεγάλη συζήτηση ότι από εκείνη δανείστηκε την περσόνα της Εκάβης. «Μεγάλωσα στην Αθήνα με μια βασανισμένη, μισότρελη γιαγιά, που διαμόρφωσε καθοριστικά τον ψυχισμό μου», έλεγε αργότερα σε συνεντεύξεις του. Γράφτηκε στη Νομική Σχολή, αλλά δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του. Το 1947 κατατάχτηκε στον στρατό και έφτασε στον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Κατόπιν εργάστηκε ως γραμματέας του Αμερικανού επόπτη στο υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του Λούρου. Στο διάστημα 1954 - 1956 ασχολήθηκε με τα μαθήματα αγγλικών και μετά άφησε την Ελλάδα μέχρι το 1964. Οσα χρόνια έζησε στο εξωτερικό έκανε διάφορα επαγγέλματα: ναυτικός, βοηθός σκηνοθέτη, μάνατζερ, πωλητής σε εμπορικό και σιδηροδρομικός υπάλληλος. Ηδη είχε εμφανιστεί στα γράμματα από το 1951 με την ποιητική συλλογή «Ποιήματα». Ακολούθησαν άλλες τέσσερις συλλογές με γνωστότερες τη «Συμφωνία του Μπραζίλιαν» (1954) και το «Καφενείο το Βυζάντιο» (1956). Αυτή την περίοδο γνωρίζεται και κάνει παρέα με τους Οδυσσέα Ελύτη, Νίκο Γκάτσο, Ανδρέα Εμπειρίκο και Γιάννη Τσαρούχη. Με τον τελευταίο υπήρχε μια πολύχρονη σχέση αγάπης και μίσους. «Ε, η γενιά μου έμαθε απ’ αυτόν, περασμένα μέσα από το φίλτρο της ιδιοσυγκρασίας και της ιδιοφυϊας του, όσα δεν προλάβαμε, λόγω ηλικίας, να μάθουμε από πρώτο χέρι», θα πει αργότερα ο Ταχτσής.
«Το τρίτο στεφάνι»
Οσο ήταν στο εξωτερικό γράφει «Το τρίτο στεφάνι», που όμως δεν θα βρει εκδότη και θα αναγκαστεί να το εκδώσει με δικά του χρήματα. Ο ίδιος ο Ταχτσής έχει πει σε συνεντεύξεις του ότι λίγο πριν από τη δικτατορία το είχε ζητήσει ο Μίμης Δεσποτίδης για να το εκδώσει στο «Θεμέλιο». Το αντίτυπο κατασχέθηκε μαζί με τα υπόλοιπα, από τη δικτατορία. Πριν από τη δικτατορία εντάσσεται στην παρέα του υπερρεαλιστικού περιοδικού «Πάλι» με τον Νάνο Βαλαωρίτη, τον Αλέξη Ακριθάκη, τον Γιώργο Μακρή κ.ά. Το ίδιο διάστημα εργάζεται ως διερμηνέας και κάνει τις μεταφράσεις του. Στη διάρκεια της χούντας υπογράφει τη «Δήλωση των 18» και διώκεται. Το 1972 κυκλοφόρησαν «Τα ρέστα» και το 1979 μια συλλογή αυτοβιογραφικών κειμένων «Η γιαγιά μου η Αθήνα». Υπερασπίστηκε δημόσια τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, όντας ο ίδιος ομοφυλόφιλος και τραβεστί. Τον βρήκε νεκρό στο σπίτι του στον Κολωνό η αδελφή του στις 27 Αυγούστου 1988. Είχε στραγγαλιστεί. Η δολοφονία δεν εξιχνιάστηκε ποτέ.
«Κινδυνεύει από την τηλεόραση»
Στο επίμετρο που ο Μένης Κουμανταρέας έγραψε ειδικά για την επανέκδοση του βιβλίου (απ’ όπου η «Κ» προδημοσιεύει αποσπάσματα), επωμίζεται την ευθύνη να συνοψίσει τοn ρόλο που το «Τρίτο στεφάνι» έπαιξε στις συνειδήσεις των αναγνωστών μιας ολόκληρης 40ετίας αλλά και να συστήσει το βιβλίο στους νέους αναγνώστες. Ξεκινά με τη γνωριμία του, το 1961, με το «Τρίτο στεφάνι» στα γραφεία της εφημερίδας «Μεσημβρινή» της Ελένης Βλάχου και εν συνέχεια αναφέρεται στην κριτική που έγραψε στη βραχύβια εφημερίδα «Νίκη» του Μάριου Πλωρίτη. Ο ίδιος ο Ταχτσής του είπε χρόνια αργότερα χαρακτηριστικά: «Είσαι ο πρώτος που έγραψε για το βιβλίο και το κατάλαβε».
Εν συνεχεία, ο Μένης Κουμανταρέας αναλύει σε τι συνίστατο η πρωτοτυπία του βιβλίου στην εποχή του και τι αιρετικό περιείχε: «Ποτέ πριν στη νεοελληνική λογοτεχνία ένα μυθιστόρημα δεν χρησιμοποίησε την προφορικότητα στη γραφή και το καθημερινό ιδιόλεκτο μιας τάξης. Ο Ταχτσής είναι ο πρώτος που έκανε ύφος τη γλώσσα των μικροαστών. Είχε την ευφυΐα αλλά και το ταλέντο να το αναπαραγάγει σχεδόν θεατρικά. Με την υπερβολή που διέκρινε και τον ίδιο (και χωρίς υπερβολή δεν κάνει κανείς τέχνη), αλλά και τη σοφία να ξέρει τι θ’ αφήσει και τι θα πετάξει απ’ αυτό το υλικό. Οταν κάποτε ρώτησα τον Τ. γιατί δεν γράφει ένα νέο μυθιστόρημα, με κοίταξε λυπημένα και μου είπε: “Τρέμω να ξαναπεράσω αυτά που πέρασα με το “Τρίτο στεφάνι”. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί τι μου κόστισε αυτό το βιβλίο. Το έχω πληρώσει με τη μισή μου ζωή”».
Γράφει παρακάτω ο Κουμανταρέας: «Οσοι εκ των υστέρων επιχείρησαν να μιμηθούν το ύφος του Ταχτσή έσπασαν τα μούτρα τους. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπόλιασε την κατοπινή πεζογραφία με το παράδειγμά του. Απελευθέρωσε τους νεότερους πεζογράφους από τα δεσμά της καλλιγραφίας και της φιλολογίτιδας. Και σαν τέτοιους θεωρώ πρώτους και καλύτερους τους πεζογράφους της γενιάς του ’80». Για να καταλήξει: «Σήμερα το “Τρίτο στεφάνι” δεν κινδυνεύει τόσο από τους λόγοτέχνες, τους κριτικούς ή αυτούς που επιμένουν να ανασκαλεύουν τα προσωπικά του. Τη σαπουνόπερα της ζωής του. Κινδυνεύει από την τηλεόραση, τον τρόπο που τα σίριαλ χρησιμοποιούν την ίδια μικροαστική γλώσσα, που αυτός πρώτος εφηύρε».
Σύγχρονη ελληνική (ιλαρο) τραγωδία
Δύο λαϊκές γυναίκες πρωταγωνιστούν στο «Τρίτο στεφάνι». Η Εκάβη και η Νίνα, οι οποίες με άμεση και καθημερινή γλώσσα, στοχάζονται όσα έζησαν και όσα τους άγγιξαν από τη σύγχρονη ελληνική ιστορία και διηγούνται όσα πέρασαν, κυριολεκτικά, από πάνω τους. Κυρίως όμως τη διηγούνται σε μια γλώσσα «καθημερινή, ρέουσα, ανθρώπινη και οικεία, χωρίς αφέλειες και υπεραισιοδοξίες, βουτηγμένη στα βάσανα και τους καημούς του κόσμου. Απλά, ζεστά, απελευθερωμένα ελληνικά που μετέφεραν στον αναγνώστη γεύσεις, τοπία, εσωτερικές ατμόσφαιρες, ενέργειες, δραματικά γεγονότα περιχαρακωμένα με χιούμορ, πικρά όνειρα, προσπάθειες επιβίωσης, θρήνους και χαρές, χωρίς να το επιδιώκουν». (Γιώργος Μανιώτης). Ενα βιβλίο «αγέραστο και φρέσκο» (Αλέκος Φασιανός).
Πρόκειται για «μια γερή και καθολική σύνθεση της λίγο περασμένης νεοελληνικής ζωής, καμωμένης όμως από έναν άνθρωπο των ημερών μας», όπως σημείωσε ο Γιώργος Ιωάννου. Μια «σύγχρονη ελληνική (ιλαρο)τραγωδία», όπως έγραψε ο ίδιος ο σύγγραφέας του «Τρίτου στεφανιού».
Δρόμος με αγκάθια
Ενα βιβλίο που μπορεί σήμερα να θεωρείται πλέον απ’ όλους ως ένα από τα σημαντικότερα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, δεν ήταν όμως εξαρχής ο δρόμος του στρωμένος με ρόδα. Στην Ελλη Αλεξίου χρεώνεται η φράση «δυο γυναίκες συζητάνε για την ιστορία πάνω από μπουγαδόνερα». Ο Ταχτσής θα πει αργότερα: «Το έβγαλα λοιπόν με δικά μου έξοδα και πέρασε απαρατήρητο. Χρειάστηκε να περάσουν κάμποσα χρόνια για να φτάσει στο κοινό. Επί χούντας, το ’70, αρχίζει να γίνεται γνωστό μέσα από τις φυλακές. Οι γυναίκες των πολιτικών κρατουμένων αναζητούν ευχάριστα βιβλία για τους άντρες τους. Εκείνοι πάλι έχουν όλο τον καιρό στη διάθεσή τους. Το ανακαλύπτουν και στη συνέχεια το συνιστούν». Δεν ήταν ακριβώς έτσι τα πράγματα. Κριτικές για το «Τρίτο στεφάνι» είχαν γραφτεί σχεδόν αμέσως μετά την πρώτη έκδοση, αν και όχι όλες ενθαρρυντικές. Οσο για τη μεταφραστική του διαδρομή κι αυτή υπήρξε περιπετειώδης.
Στα αγγλικά το μετέφρασε η Καίη Τσιτσέλη, όμως το βιβλίο δεν κινήθηκε και τελικά πολτοποιήθηκε. Στη Γαλλία, όπου κυκλοφόρησε σε μετάφραση Ζακ Λακαριέρ, είχε καλύτερη πορεία.
Και οι λόγοι της διαχρονικής του επιτυχίας; Ας αφήσουμε να απαντήσει ο ίδιος ο Ταχτσής: «Πρώτον είναι αυτό που λένε “αρχετυπικό”. Εκφράζει και θα εκφράζει για πολύ καιρό ακόμα τον ψυχισμό του Ελληνα. Τις οικογενειακές δομές. Τις σχέσεις των δύο φύλων σε μια κοινωνία που παραμένει φαλλοκρατική. Η ένταξη της γυναίκας στην παραγωγή είναι απλώς μια δεύτερη σκλαβιά. Και ή μένει γυναίκα και το υπομένει ή ευνουχίζει ψυχικά τον άντρα και το πληρώνει με υστερία».
Το έπος του μικροαστισμού
«Με το “Τρίτο στεφάνι” ο Κώστας Ταχτσής κατόρθωσε να δώσει λόγο και αξιοπρέπεια στον συγχυσμένο και εν πολλοίς ανυπόληπτο μικροαστικό κόσμο της μεταπολεμικής Ελλάδας», λέει στην «Κ», ο Τάκης Καγιαλής, αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. «Αποτύπωσε πειστικά, αλλά συγχρόνως εξευγένισε και μυθοποίησε, την ψυχική δυναμική και το ιστορικό βάθος αυτού του μητριαρχικού κόσμου. Η επιτυχία που γνώρισε το έργο στα χρόνια της μεταπολίτευσης δείχνει ότι η κοινωνία στην οποία απευθύνθηκε το είχε ανάγκη: ο Ταχτσής της πρόσφερε κάθαρση και μνημείωση, το έπος του μικροαστισμού της. Από την άλλη μεριά, το γεγονός ότι το μυθιστόρημα δεν δείχνει να παλιώνει δεν οφείλεται μόνο στις αδιαμφισβήτητες λογοτεχνικές του αρετές, αλλά και στην εντυπωσιακή ανθεκτικότητα του ηθικού και ψυχικού τοπίου που απεικονίζει. Μισό αιώνα ύστερα από την πρώτη τους εμφάνιση, και ενώ η μικροαστική Ελλάδα συνεχίζει να μεταμορφώνεται χωρίς να αλλάζει, οι παραληρηματικές αφηγήσεις του Ταχτσή εξακολουθούν να ιστορούν το ήθος της καταγωγής μας», συμπληρώνει.
- Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, Kυριακή, 3 Mαϊου 2009
Wednesday, November 26, 2008
Η πηγαία θερμότητα του Ταχτσή
 |
Subscribe to:
Posts (Atom)