Αντίο στον «τελευταίο των Βυζαντινών»

• Ο Μίλοραντ Πάβιτς, ο σπουδαίος σέρβος συγγραφέας του «Λεξικού των Χαζάρων», πέθανε προχθές σε ηλικία 80 ετών

Α. ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Τετάρτη 2 Δεκεμβρίου 2009

Με τον θάνατο του Μίλοραντ Πάβιτς προχθές στα 80 του χρόνια, η Σερβία (αλλά και η πρώην Γιουγκοσλαβία συνολικά) έχασε τον τελευταίο σπουδαίο συγγραφέα της, που με ένα και μόνο έργο, «Το λεξικό των Χαζάρων», είχε δημιουργήσει παγκόσμια αίσθηση. Το βιβλίο προκάλεσε τεράστια εντύπωση όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1984, μεταφράστηκε σε πλήθος γλώσσες και παραμένει ένα από τα γοητευτικότερα, ριζοσπαστικότερα (και ως προς το θέμα και ως προς τη δομή του) και πλέον ευφάνταστα μεταπολεμικά μυθιστορήματα. Η επίδρασή του στη λογοτεχνία της χώρας του μόνο με εκείνη του σχεδόν συνομηλίκου του Ντανίλο Κις μπορεί να συγκριθεί.

Τον τελευταίο καιρό ο Πάβιτς αντιμετώπιζε προβλήματα με την υγεία του και ζούσε σιωπηρά ένα προσωπικό δράμα (η κόρη του, για ανεξήγητους λόγους, αυτοκτόνησε πέρυσι). Την προηγούμενη εβδομάδα είχε μπει στο νοσοκομείο για εγχείρηση στα πόδια και τρεις ημέρες αφότου επέστρεψε στο σπίτι του υπέστη οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου.

Ηταν άνθρωπος προσηνής, χαριτωμένος και ευφυέστατος, πολύγλωσσος και με τεράστια μόρφωση. Γνώριζε τον αρχαίο και μεσαιωνικό κόσμο όσο ελάχιστοι και ακόμη και σήμερα δεν υπάρχει τίποτε καλύτερο για το σερβικό μπαρόκ από τη μνημειώδη μελέτη που δημοσίευσε ο ίδιος πριν από πολλά χρόνια.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία ο Πάβιτς, ο οποίος ήταν μέλος της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, υποστήριξε δημοσίως τον Μιλόσεβιτς, κάτι που προκάλεσε τη μεγάλη δυσαρέσκεια των θαυμαστών του στις δυτικές χώρες. Αργότερα, την περίοδο που γίνονταν οι μεγάλες διαδηλώσεις με τις σφυρίχτρες στο Βελιγράδι εναντίον του Μιλόσεβιτς, του αποκαλούμενου και «εκλεγμένου δικτάτορα» των Βαλκανίων, μεταστράφηκε, ωστόσο η Δύση τον είχε ήδη βάλει στο περιθώριο. Τα νέα του βιβλία δεν μεταφράζονταν πλέον στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και η μόνη μεγάλη χώρα στην οποία παρέμενε εξαιρετικά δημοφιλής ήταν η Ρωσία.

Πολλοί τον αποκάλεσαν «Μπόρχες των Βαλκανίων», έπαινος που είχε δοθεί παλαιότερα και σε έναν άλλον σέρβο συγγραφέα, εντελώς διαφορετικό, τον Ντανίλο Κις. Πιο κοντά, όμως, στην ψυχοσύνθεση και στον χαρακτήρα, όπως και στην πνευματική συγκρότηση του Πάβιτς, είναι ένας άλλος χαρακτηρισμός, τον οποίον του απέδωσαν μετά την έκδοση του βιβλίου του «Τελευταία αγάπη στην Κωνσταντινούπολη»: «Ο τελευταίος των Βυζαντινών».

O ίδιος μου είχε πει, όταν τον συνάντησα το φθινόπωρο του 2004 στο Νόβι Σαντ, τις ημέρες που παιζόταν με τεράστια επιτυχία η θεατρική διασκευή του «Λεξικού των Χαζάρων» στο Βελιγράδι, ότι αν, όπως ονειρευόταν, η παράσταση μεταφερόταν και στην Αθήνα, θα ήθελε η πλατεία του θεάτρου να είναι χωρισμένη στα δύο, χωριστά για τους άνδρες και τις γυναίκες, όπως στις ορθόδοξες εκκλησίες, ώστε μαζί με τη σκηνή να σχηματίζει νοερά το σημείο του σταυρού.

Ηταν από τους πλέον ευφάνταστους ανθρώπους που έτυχε να γνωρίσω και πολλοί από όσους τον πρωτοσυναντούσαν γοητεύονταν τόσο πολύ ώστε να μένουν κατάπληκτοι από τους πολιτικούς αναχρονισμούς τους- τους οποίους βεβαίως δεν διακρίνεις στα βιβλία του. «Ο συγγραφέας δεν πρέπει να είναι πιο έξυπνος από τα βιβλία του» μου είχε πει σε συνέντευξη που του πήρα πρόπερσι τον Φεβρουάριο με αφορμή τη διάλεξη που θα έδινε στο Μέγαρο Μουσικής στο πλαίσιο του προγράμματος Μegaron Ρlus.

Το «Λεξικό των Χαζάρων», ένα από τα πλέον πρωτότυπα μυθιστορήματα του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, βασίζεται σε πραγματικά περιστατικά, όταν, στις αρχές του 9oυ αιώνα, η μεγάλη πλειονότητα της φυλής των Χαζάρων ασπάστηκε τον ιουδαϊσμό. Εχοντας τη δομή λεξικού, μπορεί κανείς να το διαβάσει όπως θέλει, ξεκινώντας από οποιοδήποτε λήμμα. Οι χαρακτήρες που εισάγονται ελάχιστη ομοιότητα έχουν με τα πραγματικά πρόσωπα και ο περίγυρος είναι σε μεγάλο βαθμό επινοημένος. Ετσι, αλλάζοντας κανείς τη σειρά των κεφαλαίων, μπορεί να δημιουργήσει τη δική του σειρά των περιστατικών, ακόμη και να επιλέξει την αρχή και το τέλος του βιβλίου, σαν να ανακατεύει μια τράπουλα. Με τον τρόπο αυτόν ο Πάβιτς χρησιμοποίησε μια δεκαετία πριν από την εμφάνιση του Διαδικτύου το hypertext.

Βιβλία του που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά

▅ «Δεύτερο σώμα», μυθιστόρημα. Μετάφραση Σοφία Αυγερινού (Εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 2007)

▅ «Το λεξικό των Χαζάρων», μυθιστόρημα. Μετάφραση Λεωνίδας Χατζηπροδρομίδης (Εκδόσεις Καστανιώτη, 2003) ▅ «Το γυάλινο σαλιγκάρι», διηγήματα. Μετάφραση Ζώγια Μαυροειδή (Εκδόσεις Καστανιώτη, 1999)

▅ «Καπέλο από δέρμα ψαριού», μυθιστόρημα. Μετάφραση Ζώγια Μαυροειδή (Εκδόσεις Καστανιώτη, 1999)

▅ «Για πάντα και μια μέρα παραπάνω», θεατρικό μενού βασισμένο σε σκηνές από τα μυθιστορήματα «Το λεξικό των Χαζάρων», «Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι» και «Η εσωτερική πλευρά του ανέμου». Μετάφραση Γκάγκα Ρόσιτς (Εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1997)

▅ «Τελευταία αγάπη στην Κωνσταντινούπολη», μυθιστόρημα. Μετάφραση Γκάγκα Ρόσιτς (Εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1997)

▅ «Η εσωτερική πλευρά του ανέμου ή Η αγάπη και ο θάνατος του Λέανδρου», μυθιστόρημα. Μετάφραση Γκάγκα Ρόσιτς (Εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1994)

Μίλοραντ Πάβιτς, ο «πατέρας» των Βαλκανίων

Πέθανε χθες ο Σέρβος συγγραφέας

ΑΠΩΛΕΙΑ. Εγινε διάσημος μ’ ένα μυθιστόρημα–λεξικό που περιλαμβάνει 100 χιλιάδες λέξεις και μπορεί να διαβαστεί και ανάποδα. «Το Λεξικό των Χαζάρων», που μεταφράστηκε σε 27 γλώσσες.

Ο Σέρβος συγγραφέας Μίλοραντ Πάβιτς πέθανε χθες στο Βελιγράδι από έμφραγμα του μυοκαρδίου σε ηλικία 80 ετών. Γεννήθηκε το 1929 στο Βελιγράδι «στην όχθη ενός από τους τέσσερις ποταμούς του Παραδείσου», όπως του άρεσε να λέει στο βιογραφικό του.

Γνώστης συμβολισμού

Δεν ήταν μόνο πεζογράφος και ποιητής, αλλά ιστορικός της σερβικής λογοτεχνίας από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα. Μετέφρασε τον Πούσκιν και τον Μπάιρον, δίδαξε στα Πανεπιστήμια της Σορβόννης, της Βιέννης, του Νόβισαντ και του Βελιγραδίου Βυζαντινή Ιστορία, έγινε μέλος της Σερβικής Ακαδημίας των Τεχνών και των Επιστημών και της Ευρωπαϊκής Κοινωνίας του Πολιτισμού και εθεωρείτο γνώστης θεμάτων μπαρόκ και συμβολισμού στη σερβική λογοτεχνία. Γνωστός όμως για τα βιβλία του άρχισε να γίνεται στις αρχές της δεκαετίας του ’80, για να γίνει στην πορεία από τους πιο μεταφρασμένους Σέρβους συγγραφείς και τρεις φορές υποψήφιος για το Νομπέλ Λογοτεχνίας.

Το ελληνικό κοινό τον γνώρισε όχι μόνο από τα πολλά βιβλία του που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εστία και Καστανιώτης, αλλά και από τις συχνές επισκέψεις του στην Αθήνα.

Χιούμορ και Διαδίκτυο

Η τελευταία έμελλε να είναι το Φεβρουάριο του 2007 στο Μέγαρο Μουσικής, όπου μίλησε για τις «αγαπημένες του σελίδες» και ενθουσίασε το κοινό με το χιούμορ του. «Στην πραγματικότητα δεν έχω βιογραφία αλλά βιβλιογραφία», είπε και ότι μετά το 1984 έγινε ο πιο πολυδιαβασμένος συγγραφέας του πιο μισητού έθνους στον κόσμο. Πρόσθεσε ότι «κυκλοφορούν πολλά σκουπίδια, αλλά ποτέ η λογοτεχνία δεν διαβαζόταν τόσο όσο σήμερα» και προέβλεπε ότι ο 21ος αιώνας «θα είναι πιο τρομακτικός από τον προηγούμενο. Σίγουρα πάντως θα είναι ταχύτερος, όλα σήμερα γίνονται πιο γρήγορα». Παρ’ όλα αυτά, λάτρευε το Διαδίκτυο και είχε πολύ καλή σχέση με τις νέες τεχνολογίες. Πίστευε, και το είχε πει τότε στο Μέγαρο, ότι «το Διαδίκτυο μπορεί να συνυπάρξει με τη λογοτεχνία, αρκεί να αναδείξει λογοτεχνικά έργα και να προστατέψει το περιβάλλον. Το ηλεκτρονικό βιβλίο ίσως σώσει τους πνεύμονές μας» είχε πει τότε.

Σαν... σταυρόλεξο

Οσο για τα δικά του βιβλία, αν δεν μοιάζουν με λεξικά, όπως «Το Λεξικό των Χαζάρων», μοιάζουν με σταυρόλεξα, όπως το «Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι», που διαβάζεται οριζοντίως και καθέτως και ανάλογα με την ανάγνωση αλλάζει και το τέλος. Ή μοιάζουν με κάρτες ταρώ όπως η «Τελευταία αγάπη στην Κωνσταντινούπολη» που τα 22 του κεφάλαια αντιστοιχούν στις κάρτες ταρώ. Πίστευε στο παιχνίδι, όπως και στη χριστιανική μεταφυσική, αλλά και στη μοναρχία. Στα βιβλία του μπλέκονται σύμβολα, μυστήρια, η ιστορία και η παράδοση της Σερβίας, ο μυστικισμός των θρησκειών, η μεγαλοπρέπεια της Ορθοδοξίας και η σοφία του αρχαίου ελληνικού πνεύματος. Ισως γιατί όλη του η ζωή και όλοι του οι πρόγονοι με βιβλία καταπιάνονταν και με μουσική. Η μητέρα του ήταν καθηγήτρια Φιλοσοφίας και διηγούνταν ιστορίες με τρόπο ποιητικό, ενώ ο πατέρας τραγουδούσε εξαιρετικά. Οσο για τη σύντροφο της ζωής του, ήταν η κριτικός λογοτεχνίας Γιασμίνα Μιχαήλοβιτς.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του: «Το Λεξικό των Χαζάρων», «Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι», «Εσωτερική πλευρά του ανέμου», «Η τελευταία αγάπη στην Κωνσταντινούπολη», το θεατρικό «Για πάντα και μια μέρα παραπάνω», οι συλλογές διηγημάτων «Σιδηρούν Παραπέτασμα», «Τα άλογα του Αγίου Μάρκου», «Το αντεστραμμένο γάντι», «Το κυνηγόσκυλο του ρωσικού ανέμου», «Καπέλο από δέρμα ψαριού» και οι νουβέλες «Το γυάλινο σαλιγκάρι».

• Της Ολγας Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 1/12/2009

Απεβίωσε ο συγγραφέας Μίλοραντ Πάβιτς

Απεβίωσε σήμερα σε ηλικία 80 ετών ο ακαδημαϊκός, συγγραφέας Μίλοραντ Πάβιτς από έμφραγμα του μυοκαρδίου. Ο Πάβιτς ήταν ο γνωστότερος και περισσότερο μεταφρασμένος σύγχρονος Σέρβος συγγραφέας. Έγραψε διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, δοκίμια και μελέτες. Τα περισσότερα έργα του έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά. «Tο Λεξικό των Xαζάρων», τα μυθιστορήματα «Tοπίο ζωγραφισμένο με τσάι», «Η εσωτερική πλευρά του ανέμου», «H τελευταία αγάπη στην Kωνσταντινούπολη», «Kαπέλο από δέρμα ψαριού», «το Δεύτερο σώμα» είναι κάποια από τα πιο γνωστά έργα του Πάβιτς. [με πληροφορίες από ΑΠΕ - ΜΠΕ]