Saturday, November 26, 2022

Γιώργος Μπαμπινιώτης: Από πού πήρε το όνομά του το… όνομα

 


«Τα αγαπάω όλα και τα φροντίζω όλα: τα βελτιώνω, τα εμπλουτίζω, τα επικαιροποιώ, προσθέτω κυρίως στοιχεία, αλλάζω, διορθώνω τυχόν παροράματα» λέει ο καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης για τα βιβλία του

«Αυτό είναι το δέκατο παιδί μου, είμαι πολύτεκνος!» λέει χαριτολογώντας ο καθηγητής Γλωσσολογίας, πρώην πρύτανης και υπουργός Παιδείας Γιώργος Μπαμπινιώτης μιλώντας στο «Βήμα» για το νέο λεξικό του, εκείνο των «Κυρίων ονομάτων».

«Τα αγαπάω όλα και τα φροντίζω όλα: τα βελτιώνω, τα εμπλουτίζω, τα επικαιροποιώ, προσθέτω κυρίως στοιχεία, αλλάζω, διορθώνω τυχόν παροράματα. Το λεξικό, όπως και ο άνθρωπος τού οποίου εκφράζει τις σκέψεις και την όλη ζωή και δράση, είναι κατ’ εξοχήν δυναμική οντότητα. Θέλει αγάπη, συνεχή επαφή και φροντίδα» λέει χαρακτηριστικά σε μια νέα μας συζήτηση περί… λέξεων.

Το νέο «Λεξικό Κυρίων Ονομάτων» του Γιώργου Μπαμπινιώτη

Το νέο λεξικό του κ. Μπαμπινιώτη παρουσιάζει την ιστορία των σημαντικότερων κυρίων ονομάτων, δηλαδή των ονομάτων τόπων και προσώπων, εξηγώντας αναλυτικά από πού προήλθαν και τι σημαίνουν. Και περιέχει περισσότερα από 2.700 ονόματα τόπων και προσώπων, ελληνικών και ξένων, αρχαίων και νέων, καθώς και πληροφορίες για την προέλευση κάθε ονόματος από αυτά.

  • Και από τις απλές λέξεις στα ονόματα. Που βεβαίως αποκτούν ιδιαίτερο νόημα καθώς περικλείουν ιστορία, στόχευση και συμβολισμό. Πώς επιλέγουμε τα ονόματα που μας καθορίζουν;

«Η επιλογή των ονομάτων – τοπωνυμίων και ανθρωπωνυμίων – είναι μια επίπονη διαδικασία: να επιλέξεις σωστά τι ονόματα μπορεί να αναζητήσει ο αναγνώστης τόπων και ανθρώπων, ελληνικά και ξένα, αρχαία και νέα, από διάφορες γνωστικές περιοχές, για διάφορες γνωστικές ανάγκες. Εφόσον πρόκειται για τοπωνύμια εικάζεται ότι άλλοι θα ενδιαφερθούν για την προέλευση, την ετυμολογία τού ονόματος∙ άλλοι για τη χρονολογία του, πότε πρωτοεμφανίζεται∙ άλλοι για την αρχική ονομασία ή μια άλλη με την οποία την ξέρει. Εφόσον πρόκειται για ονόματα προσώπων, οι περισσότεροι θα ενδιαφερθούν για την ετυμολογία που συνδέεται τις περισσότερες φορές με την ιστορία του∙ άλλοι με τα πολλά χαϊδευτικά υποκοριστικά συντομευμένα παράγωγα τού ονόματος, συχνά με εκπλήξεις∙ άλλοι για την προέλευση του επωνύμου τους που διαπιστώνει ότι ανάγεται σε κάποια βαφτιστικά ονόματα, άλλοτε φανερά και άλλοτε όχι».

  • Υπάρχουν ονόματα που δηλώνουν ελάττωμα ή απαξία;

«Ναι, μολονότι η ονομασία για τόπους και ανθρώπους ξεκινάει συνήθως θετικά. Αν αυτό δεν συμβαίνει, καταφεύγουμε σε «ευφημισμούς». Ετσι λέμε Εύξεινος Πόντος «φιλόξενη θάλασσα» που πλάστηκε για να αντικαταστήσει την αρχική ονομασία Αξενος Πόντος, «αφιλόξενη θάλασσα», με αντίθετη σημασία. Ο Εύοσμος τής Θεσσαλονίκης (από το αρχαίο εὔοσμος, «αυτός που μυρίζει όμορφα») είναι μετονομασία συνοικισμού προσφύγων που λεγόταν Κουκλουτζάς (από τουρκικό Kokluca), μια περιοχή που παλιά απέπνεε δυσοσμία λόγω παρακείμενου έλους. Η ιστορική Χαιρώνεια τής Βοιωτίας, πριν λάβει ξανά το αρχαίο της όνομα (το 1916), ήταν προηγουμένως οικισμός με το όνομα Κάπραινα, ευφημιστική μετονομασία τού κακέμφατου παλαιότερου Κόπραινα (από αλβανικό *koprinë, «μαραθότοπος»). Από το αἶσχος (στις αρχαίες του σημασίες «ντροπή» και «ασχήμια, δυσμορφία») προήλθαν το Αισχίνης (όνομα τού σπουδαίου αρχαίου ρήτορα) και του κορυφαίου τραγικού Αισχύλου».

  • Μας προδιαθέτουν τελικά τα ονόματα για τα πρόσωπα που πρόκειται να συναντήσουμε;

«Κάποια επώνυμα κυρίως, που προήλθαν συνήθως από υβριστικά κοροϊδευτικά ή και μειωτικά παρατσούκλια, ακούγονται σαν κακόσημα ονόματα που συνειρμικά, όπως λειτουργεί γενικότερα η γλώσσα, προδιαθέτουν ενίοτε αρνητικά. Τέτοια επώνυμα μπορούν οι φέροντες νομίμως να τα αλλάξουν, μολονότι η καθημερινότητα, η γλωσσική συνήθεια και επανάληψη τα αμβλύνει».

  • Εσάς ποιο όνομα σας καθορίζει;

«Μα, το επώνυμό μου κι εμένα, το οποίο προέρχεται από ένα μικρό χωριό Μπαμπίνη του Ξηρομέρου Αιτωλοακαρνανίας. Μια γνωστή οικογένεια αγωνιστών με το όνομα Μπαμπίνης (από ιταλ. babino, «μικρό») έδωσαν το όνομα στο χωριό, απ’ όπου μετά το Μπαμπινιώτης».

  • Πειραιάς, Πάτρα, Λευκωσία, Παρίσι, Αφρική, Κίνα, Κουκάκι, Γκύζη, Χαριλάου, Τούμπα, Πλατεία Ομονοίας, Λευκός Πύργος, Πασαλιμάνι… Γιατί;

«Η ονομασία αντλείται πάντοτε – έστω κι αν δεν μπορούμε πάντα να το γνωρίζουμε – από ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα τόπων ή προσώπων: λ.χ. ο Πειραιεύς/Πειραιάς προήλθε από τη λέξη πέρα(ν), «απέναντι», γιατί αρχικά ήταν νησί απέναντι από την Αθήνα. Παρόµοια ετυµολογική βάση έχουν τοπωνύµια όπως Περαία, Πέραµα, Πέραν. Η Αφρική προέρχεται από το όνοµα της αρχαίας φυλής Afri, που µάλλον συνδέεται µε τη φοινικική λέξη afar, «σκόνη» ή, κατ’ άλλη εκδοχή, µε τη βερβερική λέξη ifri, «σπηλιά». Το Κουκάκι οφείλει το όνοµά του στον Δηµήτριο Κουκάκη, ο οποίος είχε εκεί εργαστήριο κλινοποιίας (κυρίως σιδερένιων κρεβατιών) και ήταν ο πρώτος που έχτισε σπίτι στην περιοχή. Η Τούμπα προήλθε από τη µεσαιωνική λέξη τούµπα, «χωµάτινος λόφος», αντιδάνειο, διότι προέρχεται από το λατινικό tumba, «τάφος µε επιτύµβια στήλη», το οποίο ανάγεται στο αρχαίο τύµβος».

  • Και οι διπλανοί μας… Γιάννης, Αλέξανδρος, Μαρία, Ελένη, Σάρρα, Ελισάβετ, Γεράσιμος, Κωνσταντίνος, Λουδοβίκος, Ριχάρδος, Ευστάθιος, Τόλης, Λούλα. Πώς τα διαλέξαμε;

«Μάλλον μάς διάλεξαν. Δεν τα διαλέξαμε! Θα σταθώ σ’ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, το Γιάννης. Είναι το ήδη ελληνιστικό Ιωάννης που προέρχεται από το εβραϊκό Υ (eh) ohanán, «ο Γιαχ (ο Θεός) έχει ευνοήσει» ή «ο Γιαχ υπήρξε γενναιόδωρος». Εδωσε ονόματα όπως Γιάννος, Γιαννιός, Γιάγκος, Γιαννάκος, Γιαννάκης, Γιαννούλης, Νάκος, Νούλης, Νούσης – Τζαννής, Τζαννέτος κ.ά. μαζί με πλήθος επωνύμων, όπως Ιωάννου, Ιωαννίδης, Γιαννόπουλος, Γιαννακόπουλος, Γιαννακάκης, Γιάνναρος, Τζαννετάκος, Τζαννετάκης – Παπα-ϊωάννου, Καρα-Γιάννης, Μαστρο-Γιάννης κ.ά. Μέσω τού λατινικού Io (h) annes το όνοµα διαδόθηκε σε πολλές γλώσσες, π.χ. αγγλικό John, γαλλικό Jean, γερµανικό Johannes (Hans), ισπανικό Juan, ιταλικό Giovanni (Gianni) κ.ά. Κι ένα ακόμη γνωστό όνομα, Κωνσταντίνος. Προέρχεται από το λατινικό Constantinus, που ανάγεται στο επίθετο constans, «σταθερός, βέβαιος» (πβ. το ελληνικό Ευστάθιος). Συνήθης τύπος: Κώστας. Παράγωγα: Κωνσταντής, Ντίνος, Κωστής, Κώτσος, Κωστίκας, Τάκης – Κωστούλα, Νάντια, Ντίνα κ.ά. Παράγωγα επώνυµα: Κωνσταντινίδης, Κωνσταντόπουλος, Κωνσταντάρας, Κωνσταντίνου, Κωσταράς, Κωστάκος, Κω(ν)σταντάς, Κωσταρέλης, Κωστέας, Κωστίδης, Κώτσιας, Ντινόπουλος κ.ά.».

Εντυπη Εκδοση «Το Βήμα της Κυριακής»

Thursday, May 16, 2019

Antonio Fusco: «Υπόθεση 178» | Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα

Antonio Fusco: «Υπόθεση 178» | Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα

Από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα κυκλοφορεί το νουάρ μυθιστόρημα Υπόθεση 178, του Αντόνιο Φούσκο.
Μια σκοτεινή υπόθεση απαιτεί την παρουσία του αστυνόμου Καζαμπόνα, ο οποίος διακόπτει τις καλοκαιρινές του διακοπές και επιστρέφει στο καθήκον για να ερευνήσει μια παλιά ιστορία που, από ό,τι φαίνεται, πολλοί προσπαθούν να συγκαλύψουν.

Λέιφ Γκ. Β. Πέρσον: «Αυτός που σκοτώνει τον δράκο» | Εκδόσεις Πατάκη

Λέιφ Γκ. Β. Πέρσον: «Αυτός που σκοτώνει τον δράκο»  | Εκδόσεις Πατάκη

Μια γάτα…

Μια γάτα…

Φωτογραφία: Νατάσα Χριστοπούλου
Δεν γράφω πια εδώ μέσα… Βαριέμαι! Νομίζω ότι όσα είχα να πω να έγραψα. Τώρα δεν περισσεύουν ιστορίες. ζούμε στο παρόν, και το άτιμο το παρόν είναι στενό, ένα μικρό σοκάκι 24ωρο που χωράει τα αναγκαία. Δεν «δένει» με το παρελθόν, έχει χαλάσει η σειρά, ούτε νοιάζεται για το μέλλον. Κυρίως ο δημόσιος χώρος είναι έτσι που πάντα τροφοδοτούσε το μικρόκοσμό μου, ήμουν βουτηγμένη επί έτη πολλά στα «κοινά» ίσως λόγω δουλειάς, ίσως πάλι εξαιτίας της «πολιτείας»της φαμίλιας μου που ζούσε παράξενα αλλά τρυφερά.

Δημήτρης Γράψας, Άγης Πετάλας, Νίκος Χρυσός: Στη βραχεία λίστα για το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Δημήτρης Γράψας, Άγης Πετάλας, Νίκος Χρυσός: Στη βραχεία λίστα για το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΤΗΣ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΛΙΣΤΑΣ
ΓΙΑ ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑϊΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 2019 (ΕUPL)
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΑΨΑΣ, ΑΓΗΣ ΠΕΤΑΛΑΣ, ΝΙΚΟΣ ΧΡΥΣΟΣ
Τρίτη 21 Μαΐου, ώρα 18.00, Polis Art Café (Στοά Πεσματζόγλου)
Τι είναι το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Πώς γίνεται η επιλογή των συγγραφέων που βραβεύονται σε κάθε χώρα, ποιοι είναι οι τρεις συγγραφείς που έχουν επιλεγεί στη φετινή βραχεία λίστα και ποιο το έργο τους, ποιοι οι στόχοι αυτού του ευρωπαϊκού θεσμού που παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στη χώρα μας;

Wednesday, October 24, 2018

«Δάσος σκοτεινό» της Nicole Krauss | Εκδόσεις Μεταίχμιο

«Δάσος σκοτεινό» της Nicole Krauss | Εκδόσεις Μεταίχμιο

Από τις εκδόσεις Μεταίχμιο κυκλοφορεί το μυθιστόρημα Δάσος σκοτεινό, της Nicole Krauss.
Ένα βαθυστόχαστο μυθιστόρημα, που ξεχειλίζει από ζωή και χιούμορ, για τα μονοπάτια της συγγραφής, το βάρος της καταγωγής, την ελευθερία των επιλογών. Τούτο το βαθύ και υπνωτιστικό, επώδυνα όμορφο μυθιστόρημα μεταμόρφωσης και αυτοπραγμάτωσης είναι μια ματιά πέρα από καθετί ορατό, προς το άπειρο.

Από τις εκδόσεις Ίκαρος κυκλοφορεί το βιβλίο γνώσεων για παιδιά Η εποχή των δεινοσαύρων, του Dr Steve Brusatte

Από τις εκδόσεις Ίκαρος κυκλοφορεί το βιβλίο γνώσεων για παιδιά Η εποχή των δεινοσαύρων, του Dr Steve Brusatte

Ποιοι ήταν πραγματικά οι δεινόσαυροι;
Πώς ήταν η ζωή τους στη θάλασσα;
Ποια ήταν η άμυνά τους;
Ποιοι από αυτούς ήταν φυτοφάγοι;
Γιατί δεν κατάφεραν να επιβιώσουν τελικά;