Ποίηση και ποίηση

Ο Σαραντάρης ακολούθησε τη δική του χαραγμένη γραμμή, ερχόμενος ουσιαστικά σε ρήξη με το κατεστημένο της εποχής (όπου κυριαρχούσε η αντανάκλαση του παλαμισμού και η ωραιοποίηση του καρυωτακισμού) και επιδίωξε καλοπροαίρετα όσο κι ασυνείδητα την ανανέωση για τη λογοτεχνία, την εμβάθυνση για τον στοχασμό, τη εμπράγματη ανάδειξη όλων εκείνων των ατομικών και συλλογικών δυνάμεων που θα έδιναν την απαραίτητη -και επιζητούμενη- πνοή ευρωπαϊσμού στη μικρή και απομονωμένη Ελλάδα

Ο ποιητής και διανοούμενος Γιώργος Σαραντάρης αποτελεί παραδοξότητα -μία ανάμεσα στις άλλες- του νεοελληνικού λογοτεχνικού βίου. Η προσωπικότητα, το παραδομένο έργο, οι δικές του προσλαμβάνουσες γύρω από τον λόγο και τη σκέψη κατά τη στιγμή που εμφανίστηκε αλλά και με τη «βιαστική αποχώρησή του» από το πνευματικό προσκήνιο της μεσοπολεμικής Ελλάδας, συναπαρτίζουν ένα κεφάλαιο ευεπίφορο, μια συνθήκη προς μελέτη, ή ακόμη μια αφορμή διερεύνησης και διεξοδικής παρουσίασης ενός προσώπου καθοριστικού για ό,τι ονοματίστηκε «γενιά του 1930».
Έλληνας και Ιταλός, ξένος και οικείος, απόκοσμος όσο και ένθερμος υποστηρικτής του υπαρξιακού διεξόδου, παθιασμένος αναγνώστης και ορμητικός δημιουργός, ρυθμιστής των εξελίξεων και ταυτόχρονα απών: Ο Σαραντάρης (1908-1941) πέρασε μέσα από τα ελληνικά γράμματα ακολουθώντας μια μοναχική πορεία, έντονη και πολυεπίπεδη στις εκφάνσεις της, και ακόμη υποδεικνύοντας, αδόκητα μάλλον, τις αναγκαίες τομές που χρειαζόταν το ποιητικό και φιλοσοφικό γίγνεσθαι για να παρακολουθήσει τις ευρωπαϊκές εξελίξεις στα χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων.
Τόσο οι ποιητικές συλλογές του («Οι αγάπες του χρόνου», «Ουράνια», «Αστέρια», «Γράμματα σε μια γυναίκα», «Στους φίλους μιας άλλης χαράς») όσο και τα εκδοθέντα φιλοσοφικά του δοκίμια («Συμβολή σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης, «Η παρουσία του ανθρώπου», «Δοκίμιο λογικής, σα θεωρία του απόλυτου και του μη απόλυτου») αποκαλύπτουν το εύρος της προσφοράς του αλλά και συνακόλουθα επισημαίνουν τις αναμονές που δημιουργούσε. Επρόκειτο για έναν προικισμένο νεαρό δημιουργό που αντιμετώπισε ενίοτε την ένοχη σιωπή των ομοτέχνων λογοτεχνών απέναντι στη χειμαρρώδη γραφή του κι ενίοτε τον θαυμασμό από τους ομηλίκους του ποιητές. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο Σαραντάρης ακολούθησε τη δική του χαραγμένη γραμμή ερχόμενος ουσιαστικά σε ρήξη με το κατεστημένο της εποχής (όπου κυριαρχούσε η αντανάκλαση του παλαμισμού και η ωραιοποίηση του καρυωτακισμού) και επιδίωξε καλοπροαίρετα όσο κι ασυνείδητα την ανανέωση για τη λογοτεχνία, την εμβάθυνση για τον στοχασμό, τη εμπράγματη ανάδειξη όλων εκείνων των ατομικών και συλλογικών δυνάμεων που θα έδιναν την απαραίτητη -και επιζητούμενη- πνοή ευρωπαϊσμού στη μικρή και απομονωμένη Ελλάδα των δεκαετιών '20 και '30. Μετέφερε στην Ελλάδα μια νότα διαφορετική όντας καλλιεργημένος ο ίδιος στο ιταλικό πνευματικό περιβάλλον και εγγύτατα στις αποκαλυπτόμενες νέες ευρωπαϊκές τάσεις. Η παρουσία του, ειδικά στην ποίηση, συνέτεινε στην ισχυροποίηση της νέας γενιάς του μοντερνισμού, προσφέροντας την επίφαση που χρειαζόταν για να πρωτοστατήσει επιτέλους ανάμεσα στη μετριότητα των νεοσυμβολιστών και του «κατεστημένου της ομοιοκαταληξίας».
Ο τόμος «Γιώργος Σαραντάρης: ο άνθρωπος, ο ποιητής, ο διανοούμενος» του Γιώργου Παπαθανασόπουλου (εκδόσεις Εκπληξη, 2011) συντελεί στη μυθοποίησή του. Σ' αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί η σημαντική παρασιώπηση του Σαραντάρη για πολλά χρόνια αφού το έργο του, ανάκατο, αταξινόμητο και ανέκδοτο έτυχε της τυπογραφικής βραδυπορίας από τον επιστήθιο φίλο του Γιώργου Μαρινάκη, που ανέλαβε το αρχείο του πριν καλά καλά τελειώσει ο πόλεμος, έως ότου αποφάσισε να το παραχωρήσει στη Βικελαία Βιβλιοθήκη Ηρακλείου για να μελετηθεί και να αξιοποιηθεί. Εξ ου και μόλις τα τελευταία χρόνια διαβάζεται, προσεγγίζεται κριτικά, ανθολογείται, μελετάται συγκριτολογικά. Σ' αυτό το πλαίσιο ο δημοσιογράφος Γ. Παπαθανασόπουλος επιδίωξε τη σύνταξη μιας εκτενούς δημοσιογραφικής έρευνας για τη ζωή και το έργο του Σαραντάρη. Και θέλησε, εμφανώς, να αποτυπώσει τα αποτελέσματα της έρευνάς του με κοινό παρονομαστή τη θερμή συγκινησιακή προσέγγιση ενός αναγνώστη του έργου του. Ως προς αυτό, η εργασία του αποτελεί αποδοχή σκυτάλης από την ιστοριοδιφική και βιογραφική προσέγγιση της Ολυμπίας Καράγιωργα («Ο μελλούμενος», εκδόσεις Δίαυλος 1995).
Ωστόσο, ο συγγραφέας του τόμου βρέθηκε στη θέση ν' αντιμετωπίσει μια άνιση θέαση του προσώπου και του έργου έναντι των λογοτεχνικών προσωπικοτήτων που συμπορεύτηκαν μαζί του ως ταλαντούχοι νεαροί δημιουργοί αλλά εκείνοι συνέχισαν και εξελίχθηκαν μεταπολεμικά, ωρίμασαν και απέδωσαν τα κορυφαία έργα τους. Ο Σαραντάρης, με άλλα λόγια, αντιμετωπίστηκε λίγο-πολύ ως μια «ευγενής παραφωνία» από τους συγχρόνους του ενώ, στο τωρινό παρόν, εκτιμάται όλο και περισσότερο η συμβολή του στην εκκόλαψη της «γενιάς του 1930» όπως και η αυταξία του δικού του έργου. Ετούτο ακριβώς συνέλαβε, με δημοσιογραφική ιδιοσυγκρασία ο συγγραφέας, ερχόμενος σ' επαφή τόσο με τις βιβλιογραφικές παραπομπές όσο και μέσω της άμεσης έρευνας σε ανέκδοτο αρχειακό υλικό, δεδομένα από το οικονομικό αρχείο, αλλά και επιτόπια αυτοψία στο ιταλικό αρχοντικό των Σαραντάρηδων στο Montappone.
Η αξία της έκδοσης έγκειται ακριβώς στην αποκάλυψη μικρών και σημαντικών λεπτομερειών από το φυσικό πρόσωπο του ποιητή, το περιβάλλον όπου έζησε, το φιλικό και οικογενειακό περιβάλλον του στην Ελλάδα και την Ιταλία, τα σκιρτήματα όσο και οι πνευματικές ανησυχίες του. Στη σκιαγράφησή του συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστες έως πρότινος επιστολές, άρθρα, σημειώματα και σημειώσεις του που με επιμέλεια παραθέτει ο Γ. Παπαθανασόπουλος. Άλλο τόσο πρέπει να θεωρηθεί η έκδοση ως μία ακόμη ψηφίδα στον κόσμο του Σαραντάρη. Αυτόν τον κόσμο στον οποίο περιέρχεται η χαρά του φωτός, η ομορφιά της γυναίκας, η περιπέτεια του πνεύματος, η ολοκλήρωση.

Ο ποιητής της ανθρώπινης ευτυχίας μαζί μας

• Αν ο Γιώργος Σαραντάρης επέστρεφε για να δει τη σημερινή Ελλάδα

• Από την Ολυμπία Καράγιωργα, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

«Ο Μελλούμενος»*

Κάθε στιγμή, κάθε σημαντική στιγμή της ιστορίας του τόπου μας βρίσκει μαγικά τον ποιητή της.

Οχι τον πολιτικό. Τον ποιητή της.

Ο πολιτικός μιλάει για την επιφάνεια.

Ο ποιητής γι' αυτό που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια. Αυτό που ψάχνει να σωθεί, να βρει μορφή, να μείνει, να πάει τα πράγματα πέρα.

Ρήγας Φεραίος, στο ξεκίνημα της Επανάστασης του '21.

Διονύσιος Σολωμός, ενώ η μάχη μαίνεται στο Μεσολόγγι.

Αγγελος Σικελιανός, στη μέση της εφιαλτικής γερμανικής κατοχής το 1943, στην κηδεία του Κωστή Παλαμά που απαγγέλλει «Ηχήστε οι Σάλπιγγες» κι ολόγυρα ο λαός, ο Ελληνικός, εισπράττει το μήνυμα, τη σημασία της Αντίστασης - Γι' αυτόν, τον Αγγελο Σικελιανό, ο Σαραντάρης θα πει:

«Ο αναγνώστης νοιώθει πως δεν είναι μόνος, νοιώθει πως ένας Ελληνας που έχασε κάθε φόβο, πλάι του ανασαίνει βαθειά και με σιγουριά την οικουμένη».

Γιώργος Σεφέρης και Οδυσσέας Ελύτης, μέσα από τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, δίνουν φτερά στις διαδηλώσεις μας ενάντια στη χούντα.

Στις μέρες μας, σήμερα, έρχεται η φωνή ενός μεγάλου ποιητή και φιλόσοφου -70 χρόνια μετά το θάνατό του μόλις 33 χρονώ το '41, από τις κακουχίες στον πόλεμο της Αλβανίας όπου τον στέλνουν να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή ενώ φοράει χοντρά μυωπικά γυαλιά, τα οποία χάνει στο χιόνι κάπου στα φαράγγια της Πίνδου. Ενώ θα μπορούσε να μείνει στα γραφεία για ανάκριση αιχμαλώτων, μια κι ήξερε τέλεια Ιταλικά ως διπλωματούχος του Πανεπιστημίου της Bologna, στην Ιταλία όπου είχε ζήσει τα τελευταία 21 χρόνια. Ερχεται σήμερα η φωνή του να μας μιλήσει. Η φωνή είναι του ποιητή ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΡΗ.

Ερχεται, σαν σκέψη και σαν ποίηση, να μας πει, να μας μιλήσει γι' αυτό που χρόνια δεν ζήσαμε. Ετσι όπως οι ψεύτικες αξίες είχαν σκεπάσει τον ουρανό της ζωής μας.

Ακριβώς γι' αυτό. Να μας πει για τη Ζωή μας.

Γιατί χρόνια τώρα ποιος νοιαζότανε; Είχαμε ξεχάσει. Κι ο Γιώργος Σαραντάρης νοιάζεται. Για μας, για το καλό μας, για την ευτυχία μας. Για την

«Ανθρώπινη Ευτυχία»

Ξαναφέρνει σ' όλα τα άξια την αξία τους.

Φέρνει μαζί του

«Τα πρώτα ρόδα

Τα πρώτα φώτα

(...) που η μνήμη άξαφνα

Τ' αναζητά».

Μας θυμίζει τη χαρά! Τη Χαρά της Ζωής! Μια μεγάλη προσφορά. «Το ίδιο το γεγονός της Ζωής, η ίδια η βιολογική μας ύπαρξη» είναι για τον Σαραντάρη πηγή πίστης κι αισιοδοξίας.

«Κι αν οι άνθρωποι σου λένε πως δεν έχουν θέληση για ζωή, μήτε για θάνατο, τότε μπορούμε να τους απαντήσουμε πως τουλάχιστον το σώμα τους, εκείνο, δείχνει καθαρά πως πιστεύει».

«Ω το τραγούδι της Ζωής που μας σηκώνει όρθιους!»

Κι αλλού:

«Ζωή, ζωή είσαι θαύμα!»

Κι έτσι όπως «Ελαχε σ' όλους η ζωή, το τραγούδι έλαχε, έχουμε αναπνοή για όποιο χορό». «Κι η μουσική υπάρχει. Τα όργανα περιμένουν». «Με της καρδιάς (του) τον άσβυστο κτύπο» μας καλεί να τραγουδήσουμε μαζί του ένα ξέφρενο σχεδόν ΥΜΝΟ ΧΑΡΑΣ «στην ίδια τη χαρά, στο σίγουρο ερχομό της».

Κι ο Χριστός μίλησε για χαρά!

«Ούτω χαρά έσται εν τω κόσμω»

Η μορφή και η ζωή του Χριστού τον απασχολεί έντονα:

«Ο Χριστός [λέει] είναι το παράδειγμα που μας δεσμεύει όλους, το ιδανικό το πραγματοποιήσιμο κι όχι πλατωνικό υπερβατικό ιδανικό».

Αυτό ακριβώς το «πραγματοποιήσιμο ιδανικό», η πίστη πως η ευτυχία, η αληθινή, η σωστή ζωή είναι πράγματα που μπορούμε να φτάσουμε και να ζήσουμε και πως «έτσι κι αλλοιώς τελικά η πορεία του ανθρώπου είναι μια πορεία προς το ιδανικό», δίνουν αυτή την ανάσα, αυτό το φως που πλημμυρίζει το έργο του Σαραντάρη. Ετσι δεν θα 'ταν παράτολμο να ονομάσουμε τη φιλοσοφία του «Φιλοσοφία της Χαράς» βασισμένη σε μια «ΥΣΤΑΤΗ ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ».

Η έκφραση αυτή βρίσκεται στο «Κατηγορώ» του εναντίον του Καβάφη όταν ο Σαραντάρης χαρακτηρίζει την ποίησή του «άγονη», γιατί δεν συμμερίζεται εκείνη την «ύστατη αισιοδοξία» που χρειάζεται η ψυχή και ο πολιτισμός για να προχωρήσουν, για να πάνε πέρα.

Η λέξη «ύστατη» πλάι στην «αισιοδοξία» δεν είναι τυχαία. Η αισιοδοξία του Σαραντάρη υπάρχει όχι γιατί δεν ξέρει αλλά παρ' όλο που ξέρει ό,τι ξέρει.

Ξέρει πως «έφτασε να εξασκεί πάνω μας μια περίεργη γοητεία κι αυτή ακόμα η κατάντια μας». Πως «ο χαρακτήρας μας έχει τσαλακωθεί». Πως «οι άνθρωποι ζούνε μέσα στο θόρυβο σα μέσα σε υγεία». Πως «δώρον άδωρον έγινε στα χέρια μας η αγάπη». Πως «Πάψαμε να μιλάμε για την καρδιά μας. Γίναμε σοβαρά άτομα. Ασχολούμαστε με πράγματα που βλέπομε κι αγγίζομε κι η καρδιά μας ήταν μια υπόθεση», ενώ «η καρδιά εκείνη που μας τυραννούσε ήταν όλος ο εαυτός μας».

Πιστεύοντας στη ζωή και αγαπώντας τον άνθρωπο τόσο ώστε ο «Χαμένος Παράδεισος» να μην είναι γι' αυτόν άλλο από την επικοινωνία με το άλλο άτομο, ο Σαραντάρης ελπίζει με δύναμη στη Σωτηρία και την περιγράφει με τόση τρυφεράδα που είναι σαν να θέλει να παρηγορήσει την κούρασή μας, ν' αφαιρέσει όση μπορεί από την απελπισία μας.

«Σήμερα η μπόρα πέρασε

Θα μας σηκώσει ο Θεός

Θα μας φιλήσει

Θα γίνουμε παιδιά του»

Και... Σωτηρία υπάρχει πάντοτε!

«Οταν μετανιώσουν οι άνθρωποι, θα είναι αργά; Οχι, δεν θα είναι αργά για να φορέσουμε την αλήθεια, και να ζήσουμε ξανά αρχίζοντας από την παιδική μας ηλικία. Αρκεί να μην την έχουμε καταστρέψει ολότελα την παιδική μας ηλικία, να μην έχουμε ξεχάσει πού την κρύψαμε. Αν συμβεί κάτι τέτοιο, τότε δε χωράει ντροπή· θα παρακαλέσουμε τα παιδιά να μας οδηγήσουν απ' το χέρι. Σωτηρία υπάρχει πάντοτε.»

30/10/1938

Μας θυμίζει με την ποίησή του μια βαθιά μας ανάγκη που ποιος ήξερε, ποιος τολμούσε να πει πως έχει: την ανάγκη του ΛΥΡΙΣΜΟΥ -Αυτό το ξεχασμένο χάδι.

«Κι η θάλασσα ανέβηκε σαν ήχος

Τις καρδιές μας»

«Οπως τα κοχύλια που αγάπησα

Στα πρώτα χαράματα

Στα θαλασσινά τα χρόνια»

«Μελαγχολικό μέλι

Των δεινών»

«Ω θάλασσα που λείπεις!»

Ακόμα και θλιμμένη η ΟΜΟΡΦΙΑ είναι ένα μήνυμα ελπίδας. Μια αίσθηση ευτυχίας αφάνταστα άπιαστης, αφάνταστα ποιοτικής, όμως πραγματική - Διώχνει τη σκόνη. Δικαιώνει την ύπαρξη.

«Κυττώ την ομορφιά του κόσμου

Την έξοχη αυτή σπατάλη του Θεού»

θυμάμαι σ' ένα μου ποίημα. Δώρο, σίγουρο δώρο. Και χωρίς να το έχουμε καν ζητήσει, απαιτήσει. 

Χωρίς καν να το αξίζουμε ίσως; Ετσι αφηρημένοι, σκεφτικοί, βιαστικοί που προσπερνάμε; Μα όχι, θα θύμωνε ο Σαραντάρης... Θαυμάζουμε και θα θαυμάζουμε την ΟΜΟΡΦΙΑ - Ακόμα χανόμαστε σ' ένα ηλιοβασίλεμα. Στον τόπο μας τουλάχιστον, σίγουρα ναι.

Κι ο Σαραντάρης αγαπάει τον Ελληνα, αγαπάει την Ελλάδα, πίστευε, πιστεύει. Επιβεβαιώνοντας την πίστη του αυτή και μ' αυτό το ποίημα.

«Εμείς οι Ελληνες

Με τις εληές και τα πεύκα

Με τα μάρμαρα με τη θάλασσα

Φυλάξαμε και άλλες αρετές

Δεν εξοφλήσαμε την ευφυΐα μας

Σ' έναν καιρό πιο ήρεμο

Και πιο γενναίο

Δε θα διστάσουμε

Δε θα δειλιάσουμε

Από τις κρύπτες θα βγάλουμε τα όργανα

Στην ορχήστρα και στο χορό

Οι φωνές μας θα προσφέρουν

Κάτι σαν το επιούσιον

Το δικό μας πάθος»

29/3/1936

Σαν ένα ακόμη συστατικό της Ανθρώπινης Ευτυχίας, ο Σαραντάρης μάς προσφέρει τον ΛΥΡΙΣΜΟ στον ΕΡΩΤΑ! Ο Ερωτας, το μεγάλο θύμα του δήθεν ρεαλισμού της εποχής μας. Γιατί ρεαλισμός είναι και ο Λυρισμός - Αναπόσπαστο, πολύτιμο στοιχείο της ύπαρξης.

«Απλωσε μπροστά μου σα ποτάμι

Λύσε τα μέλη σου τ' αρμονικά

Ω το χιονόνερο

Το αβρό σου σώμα

Μέσα στις φούχτες μου

Στο στόμα μου

Και στα μηλίγγια»

21/4/1936

Ο Λυρισμός και στη σχέση μας, το δέσιμό μας με τον «Αλλο»:

«Ανθρωποι που δεν ήξεραν να τραγουδάνε

Αλλαξαν ζωή και ήρθανε κοντά μας.

Κάναμε ειρήνη και τώρα περπατάμε όλοι μαζί

Στην άκρη μιας λίμνης

Δεν μιλάει κανείς όλοι σωπαίνουν

Κι εύχονται να μην πεθάνει ο ήλιος

Σταμάτησαν οι φωνές μας

Σαν να βρεθήκαμε άξαφνα σε μαγικό ποτάμι»

Οι «Αλλοι»! Les «Autres»! «L' Enfer c'est les Autres!» δηλώνει ο Σαρτρ. «Η Κόλαση είναι οι Αλλοι!»

«Μα κι ο Παράδεισος!»

θυμίζει ο Σαραντάρης.

«Η Παρουσία του Ανθρώπου»

«Μέσα στον ύπνο κάτι κοιμάται βαθύτερα

Κάτι ζητάει βοήθεια

Ενα χελιδόνι

Θέλει να πετάξει

Μα δε μπορεί

Τα δένδρα με τόσα φύλλα

Σκεπάζουν τα βήματα και τη χλόη

Που τον άνθρωπο δεν τον βλέπω

Τον άνθρωπο που τραγουδώ

Οταν όλα κοιμούνται»

03/9/1939

Ο Σαραντάρης δεν βάζει τελεία στο ποίημα.

Το ποίημα δεν τελειώνει. Ενας τόσο ωραίος τρόπος να μας θυμίσει την αιωνιότητα. Οπως κι η ζωή, πίστευε, δεν τελειώνει - «Μα η ζωή είναι αιώνια» απαντάει στην αδερφή του Λέκα Σαραντάρη Μιχοπούλου, όταν εκείνη του λέει να κάνει κάτι να γίνει γνωστός τώρα που ζει, μετά τι να το κάνεις;

Και να, ζούμε την απόδειξη! Εβδομήντα χρόνια μετά ζει ανάμεσά μας, μας μιλάει, μας βοηθάει με τον λόγο του όταν μας θυμίζει πως η αναφορά μας πρέπει να είναι πάντα στη Ζωή την ίδια, με την πίστη του στον Ανθρωπο που τον θέλει ν' απλώνεται -όπως εύκολα διακρίνουμε στην ποίησή του- σ' όλη την ύπαρξη, στον ουρανό, στη θάλασσα, στα δέντρα, στα πουλιά, στα ποτάμια, στους άλλους ανθρώπους. Στο Σύμπαν! Με μέσο, την Αγάπη όπως τη βίωσε και τη δίδαξε ο Χριστός. Για να αξίζει το όνομα και τον θρόνο που του δόθηκε: Ανθρωπος! Ο άνω θρώσκων! Αυτός που κοιτάζει ψηλά. Εκεί όπου, πλάι στο ν θρόνο του Θεού και της Φύσης, είναι και ο θρόνος ο δικός του:

Θεός - Φύση - Ανθρωπος!

 Τα τρία Απόλυτα. Στο ίδιο επίπεδο. Κι αλληλένδετα. Δεμένα το ένα με το άλλο με την Αγάπη, με την ανάγκη της - Το όραμα, το «Πιστεύω», η προτροπή του Σαραντάρη στα φιλοσοφικά του βιβλία «Συμβολή σε μία Φιλοσοφία της Υπαρξης» (1937) και «Η Παρουσία του Ανθρώπου» (1938) - Το αντίθετο; Το βλέπουμε. Το ζούμε οι ίδιοι σήμερα. Κουκκίδες ασύνδετες στο χάος...

Κι ο Θεός; Κι εκείνος; Εχει ανάγκη την Αγάπη κι ο Θεός; Ναι -Διάχυτη στα Ιερά Κείμενα η παράκληση, δήθεν εντολή:

«Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου, εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της διανοίας σου...».

Τότε, πιστεύει ο Σαραντάρης, όταν η Αγάπη απλωθεί παντού, δεν θα ρωτάμε γιατί ζούμε. Τότε η έκσταση θα είναι καθημερινή.

«Ακόμα ζω

Βλέπω τα πράματα

Πιάνω την επιφάνεια

Κι ο κόσμος στοχάζεται

Γαλάζιους καιρούς

Τίποτα δε μου βαραίνει τη γνώμη

Ερχομαι από αυγή

Από αθώο

Χρώμα χεριού

Κι αγαπάω τα μάτια

Ανάμεσα στα ζώα

Η επαφή τους μ' ενθαρρύνει

Ανοίγει τη σκιά»

02/1/1935

«Η Προσφορά»

«Θέλω να το καταλάβουν τουλάχιστον οι ποιητές πως όποια δημιουργία δεν στρέφεται προς το μέλλον δεν είναι δημιουργία αλλά χαμένος καιρός· χαμένος καιρός όπως κάθε ζωή που δεν προεκτείνεται, που δεν ρίχνει ρίζες για άλλες ζωές, για μια διαρκέστερη ύπαρξη.»

Γιώργος Σαραντάρης

30/4/1936

Κι η δική του ζωή «στρέφεται προς το μέλλον», κι η δική του ζωή «ρίχνει ρίζες για άλλες ζωές, για μια διαρκέστερη ύπαρξη»:

Με τη φιλοσοφία του που θέλει τον Ανθρωπο απλωμένο στον άλλο Ανθρωπο και στο Σύμπαν.

Με την ποίησή του που πέρα από το καθρέφτισμα της φιλοσοφίας του, είναι κι εκείνη που κυρίως σπάει τα στενόχωρα καλούπια της ομοιοκαταληξίας και του μέτρου και ανοίγει το δρόμο για την Καινούργια Ποίηση στην Ελλάδα με κατ' εξοχήν αναφορά στην περίπτωση Σαραντάρη - Οδυσσέα Ελύτη.

Με τον θησαυρό της απέραντης μόρφωσης που έχει φέρει από την Ιταλία, μαζί του -μέσα από 7 γλώσσες, Ιταλικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά, Λατινικά, Ελληνικά και Αρχαία Ελληνικά - και που μ' ευτυχία σκορπίζει και μοιράζεται γύρω του. Ανοιχτός πάντα στη γνώμη του άλλου.

«Εκτιμούσε τη γνώμη κάθε ανθρώπου που ήταν αληθινός» θα μας πει η απλή κοπέλα του λαού, Γεωργία Σαρηγιάννη, που ρωτούσε κι εκεινής τη γνώμη.

Με τη στάση του απέναντι στη Δύση όταν αναφωνεί:

«Η Δύση πού θα βρει καινούριο δρόμο

Για τις ανθρώπινες ψυχές;»

Με το μοναδικό παράδειγμα ανθρώπινης γλυκύτητας κι ευγένειας, απλότητας κι ουσιαστικότητας όμως μαζί και έντονης μαχητικότητας όταν αυτό επιβάλλεται, που υπενθυμίζει σ' όσους «τον ζουν» τον αληθινά πνευματικό άνθρωπο.

Οπου βρίσκει αξία την ενθαρρύνει να ολοκληρωθεί ή την απλώνει να γίνει γνωστή σ' όλους, παντού. Ετσι, πέρα από τον αλαλαγμό σχεδόν χαράς με την ανακάλυψη του Ελύτη (Αλεπουδέλη ακόμα τότε),

«Το Aλεπουdέλι! Είναι μεγάλο ποιητή»

που γεμίζει την επομένη όλη την Αθήνα, θα προβάλλει, γράφοντας γι' αυτούς και το έργο τους στα Νεοελληνικά Γράμματα, τους Ν.Γ. Πεντζίκη στις 22/12/1935, Γιώργο Σεφέρη στις 25/06/1938 και στην Καθημερινή, όπου έχει δική του στήλη, «Ποιηταί της Εποχής μας», τον Αναστάσιο Δρίβα, ωραίο ποιητή και άνθρωπο που θαύμαζε, που πέθανε όμως νωρίς στην Κατοχή από πείνα, στις 3/4/1939, τη Μελισσάνθη στις 11 και 24/4/1939, τον Νικηφόρο Βρεττάκο στις 15/5/1939 και τη Ζωή Καρέλλη στις 6/5/1940.

Ολα σε εξαιρετικά άρθρα-δοκίμια. Μικρό δείγμα το κλείσιμο του άρθρου για τον Νικηφόρο Βρεττάκο:

«Στα τελευταία ποιήματα του Βρεττάκου («Μαργαρίτα» - «Εικόνες απ' το Ηλιοβασίλεμα») η θάλασσα, ο ήλιος, ακόμα και το άτομο, όλα ανεβαίνουν· τίποτα δεν υφίσταται χαμηλό, όλα ανεβαίνουν, όλα ζητούν αυθόρμητα να φτάσουνε σε μια ατμόσφαιρα καθαρότερη·

"Κι ανεβαίνουμε τρέχοντας στους λόφους

Να μπούμε στην ατμόσφαιρα των παγωνιών..."»

Γιώργος Σαραντάρης 15/5/1939

1 Από τον τίτλο του βιβλίου της Ολυμπίας Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης ο Μελλούμενος», Δίαυλος, 1995

Ο Γιώργος Σαραντάρης και η Μπολόνια στα 1928

Κάτω από τις στοές της Μπολόνιας, ο Γιώργος Σαραντάρης είναι μία φιγούρα της πόλης. Στον μεσοπόλεμο, ο Ελληνας ποιητής δεν είναι ένας «ξένος» αυτής της υπέροχης πόλης, αλλά ένα οργανικό στοιχείο της. Tον σκεφτόμουν, νέο και φουρτουνιασμένο στην ψυχή, σε εκείνη την ονειρική (για μας σήμερα) Μπολόνια του 1928-29, καθώς διάβαζα τις «πρώιμες» αναμνήσεις του, ένα κείμενο σπάνιο, γραμμένο από τον Σαραντάρη στα Ιταλικά και μεταφρασμένο στα Ελληνικά από τον Ζήσιμο Λορεντζάτο.

Θα μπορούσε να είναι ένα σχεδίασμα αυτοβιογραφίας ή ένα κεφάλαιό της. «Οι γνωριμιές και η φιλία», όπως είναι ο τίτλος αυτού του αφηγήματος (σε μια τόσο όμορφη έκδοση από «Το Ροδακιό») «ξεβράζονται» στο μεταίχμιο του 2009 με το 2010 με ένα βρόντο.

Γιατί αυτές οι αναμνήσεις του Σαραντάρη, οι σχέσεις του και οι κόντρες του, η φιλία του και ο ανταγωνισμός με άλλους Ιταλούς φοιτητές, καλλιτέχνες και διανοούμενους, πηγάζουν από ένα κοίτασμα μιας βαθιάς πνευματικότητας που σήμερα, πολύ απλά, δεν έχει αντίκρισμα. Αυτές οι ιταλικές συντροφιές της Μπολόνιας, με τον Γιώργο Σαραντάρη, ένας ήρωα greco ανάμεσά τους, είχαν ένα αποτύπωμα που άφηνε υγρασία από ποίηση, λογοτεχνία, αρχιτεκτονική και ζωγραφική. Η Μπολόνια, ολόκληρη, με τα αρχαία πανεπιστήμιά της στεγασμένα σε palazzi του 16ου αιώνα, ήταν (και είναι εν πολλοίς) ένα αμφιθέατρο που οδηγούσε σε πνευματικές αναζητήσεις.

Ο Σαραντάρης και οι παρέες του (που έξοχα αναλύει στην έκδοση του «Ροδακιού» η Σοφία Σκοπετέα) ήταν ένα συμπύκνωμα της νεολαίας της δεκαετίας του ’20, της πρώτης ηρωικής γενιάς μετά την εκατόμβη του Μεγάλου Πολέμου. Ολοι τους, γεννημένοι εκεί γύρω στα 1902 με 1908, ήταν παιδιά όταν η Ευρώπη παρέδιδε τη «χρυσή» νεολαία του 1890 στα χαρακώματα.

Στη φασιστική Ιταλία του 1928, ο Σαραντάρης και οι Ιταλοί φίλοι αναζητούν να ανανεώσουν την πίστη τους στο πνεύμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Διαβάζουν Δάντη αλλά και σύγχρονούς τους ποιητές, περπατούν σε αυτήν τη μυστηριακή πόλη με τα αναγεννησιακά τόξα και τους μεσαιωνικούς πανύψηλους πύργους, με τη μεγάλη πλατεία και το άγαλμα του Ποσειδώνα σε υπερώο. Μιλούν και διαφωνούν συχνά, αλλά οι εκρήξεις αφήνουν σπίθες δημιουργίας και έντασης, έχουν τις ερωτικές τους περιπέτειες, ο κάθε ένας είναι μια περίπτωση. Αναμαλλιασμένοι νεαροί με στενά σακάκια και σκονισμένα παπούτσια, με χαρτόδετες εκδόσεις λογοτεχνίας, φιλοσοφίας και ποίησης υπό μάλης, με δίψα για τη ζωή. Και η ζωή τους δίνεται ελκυστική και ευρύχωρη, γιατί είναι όλοι τους γύρω στα 25. Ολα μοιάζουν αιωνιότητα. Αλλά την ίδια ώρα, έχουν τη ρομαντική μελαγχολία και τα χρώματα του δειλινού.

Σε αυτό το πολύ ιδιαίτερο βιβλίο ήρθαν και ταίριαξαν οι φωτογραφίες του Gabriele Angelini, από κήπους και αρχοντικά της Μπολόνιας. Μωβ γλυσίνες και τοίχοι σε ροδακινί. Η αποθέωση της Ιταλίας.

• Γιώργος Σαραντάρης, «Οι γνωριμιές και η φιλία. Σημειώσεις για τις αναμνήσεις που δε θα γράψω ποτέ». Μετ. Ζήσιμος Λορεντζάτος, εκδ. Το Ροδακιό.
  

• Του Νικου Βατοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 21/11/2009

Γιώργος Σαραντάρης - Ζήσιμος Λορεντζάτος: Ο ποιητής και ο σοφός

• Από τον Χάρη Μεγαλυνό, Ελευθεροτυπία / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 19 Ιουνίου 2009

Γιώργος Σαραντάρης (1908-1941) Οι γνωριμίες και η φιλία. Σημειώσεις για τις Αναμνήσεις που δε θα γράψω ποτέ, μετάφραση: Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004), επιμέλεια-σημειώσεις: Σοφία Σκοπετέα, φωτογραφία στο εξώφυλλο: Cy Twombly, σελ. 176+10 εκτός κειμένου εικόνες, 29,26 ευρώ, εκδόσεις Το Ροδάκιο, δίγλωσση έκδοση

Περιοδικό Οδός Πανός. Αφιέρωμα στον Γιώργο Σαραντάρη, τεύχος 144, Απρίλιος-Ιούνιος 2009

YORGOS SARANTARIS (1908-1941), 25 Poems Translated by Yannis Goumas -με ένα CD με τον τίτλο «Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη επιλέγει και διαβάζει Γιώργο Σαραντάρη», με ένα τραγούδι και πέντε μουσικές φράσεις από τον Ηλία Λιούγκο

• a. Μια Ιταλική Πινακοθήκη λίγα εκατοστά πάνω απ' τη γη

Πολιτισμένος είναι μονάχα όποιος πιστεύει στην αιωνιότητα του ανθρώπου.

13/6/1933

Η Ευρώπη είναι ένα μεγάλο κοιμητήριο. Η Ευρώπη δεν έχει Αγάπη και δεν πιστεύει στην Ανάσταση.

Γιώργος Σαραντάρης στον Γιάννη Τσαρούχη

Υπάρχουν βιβλία που η φτερωτή και ανήσυχη φύση τους, ακόμη κι αν δεν τους επιτρέπει να υψωθούν πάνω απ'τη γη παρά μόνο λίγα εκατοστά, εντούτοις δημιουργούν ένα διχαλωτό μονοπάτι ανάμεσα στα όμοια μ' αυτά πράγματα, που η μια του άκρη χάνεται στο δάσος της ζωής και της δράσης, ενώ η άλλη φανερώνεται σταδιακά και όποτε θέλει στον κόσμο των ανθρώπων. Ετσι λοιπόν μ' αρέσει να φαντάζομαι τούτα τα μικρά σημειώματα του Σαραντάρη γύρω απ' τις ζωές των Ιταλών φίλων του, σαν την πόρτα που οδηγεί σ' ένα παλιό σπίτι της Μπολόνια, ανάμεσα από σκούρα, παλιά έπιπλα του Μεσοπολέμου, κατευθείαν σ' ένα είδος βεστιάριου με παλιές φορεσιές και αισθήματα άλλων καιρών.

Ως εκ τούτου μ' αρέσει να βλέπω τον Ραφαέλο ντελ Ρε, τον Τζιουζέπε Γκάμπελι ή τον Αλντο Πονταλίρι Βουλπιάνι και τους άλλους, όχι με την εσφαλμένη προπαγάνδιση μιας πλειάδας φίλων νεανικών που οι περισσότεροί τους χάθηκαν ή επέζησαν πέρα απ' τον κύκλο των ανήσυχων χρόνων τους, αλλά σαν μια σειρά από κοστούμια, πανοπλίες καλύτερα της ανθρώπινης ιδέας για τον χρόνο, έτσι που να θυμίζουν τον καφαβικό Μυρτία περισσότερο, παρά μερικούς θιασώτες της ευρωπαϊκής παράδοσης και του γούστου τον Μεσοπολέμου.

Στέκομαι ιδιαίτερα σ' αυτό το είδος του σαραντάρειου εκλεκτισμού, που ενώνει απ' τη μια μεριά τις ψηφίδες ενός στοιχειώδους αισθητισμού με το απαραίτητο παρακμιακό αίσθημα της εποχής, που θέλει γόνους μικροαστών, ξεπεσμένους αριστοκράτες και πλούσιους ανίκανους για δράση να ενώνονται κάτω απ' τη σημαία ενός καινούριου πολιτεύματος: αυτόν του ετασμού της ζωής που υπάρχει σε αντίθεση με τα ρεύματα της τάξης και της οργανωμένης κοινωνίας που αντιπροσωπεύει ο ανερχόμενος ιταλικός φασισμός.

Κι επειδή η ιστορία των κοινωνιών βρίθει από τέτοιες αντιθέσεις, αντιθέσεις των νέων τρόπων, που θα 'λεγε κανείς ότι ρέουν απ' τα αδύναμα σώματα των σοφολογιότατων σπουδαστών μας πάνω στο σκληρό υπόστρωμα της ατομικής τους μοίρας, δεν θα μου φαινόταν καθόλου παράξενο να δει κανείς αυτά πορτρέτα των ιταλικών γνωριμιών του Σαραντάρη σαν τα μέλη μιας συνωμοτικής λέσχης, σαν ένα κλαμπ όπου όλοι έχουν κάποιον όρκο να μοιραστούν πάνω στο ακόμα αμετάδοτο κι ακαταστάλαχτο αίτημά τους.

Ο ίδιος ο συγγραφέας σπεύδει βέβαια ν' απομονώσει εγκαίρως αυτά τα μέλη της ιδιότυπης εταιρείας στο κάδρο τους, φιλοτεχνώντας το κέντημα της ψυχολογικής τους αξιολόγησης πάνω στον καμβά της δικής του μνήμης.

Ετσι αυτό που μένει σ' εμάς,το σώμα των αναγνωστών-ενόρκων, είναι ν' αποφασίσουμε με ποιους από αυτούς τους εννέα σωματοφύλακες της Τέχνης και των Ιδεών θα πάμε, ποιους θα διαλέξουμε και ποιους θ' αφήσουμε πίσω. Θα προτιμήσουμε, ας πούμε, τον Ραφαέλο ντελ Ρε,το ξίφος της οργάνωσης, πολύγλωσσο ιδεαλιστή, ρομαντικό και θρησκευάμενο, με την τάση του να καταπιεί σχεδόν όλη τη γνώση της εποχής του, ή τον Τίνο Λιπαρίνι, ασθενικό και απελπισμένο γιατί ίσως θα πεθάνει άσημος και από φυματίωση, φορτωμένος με μια γνώση θλιβερή, τόσο αναγκαία για το κυρτωμένο σώμα του όσο και οι ωραίες γυναίκες για την ψυχή του;

Κι ακόμη παραπέρα: τι θα σημαίνει αν πάρουμε εμείς, στις σημερινές πνευματικές αποσκευές μας, τα κομμάτια του Αουγκούστο Τόσκι, τη νοοτροπία του τού θεατρίνου, που δεν μπόρεσε ν' αντέξει την ανθρώπινη φιλία για να μη χάσει εντελώς τον ασπόνδυλο εαυτό του, ή τον καθ' όλα μέτριο και συνηθισμένο Τζιουζέπε Ινιάτσιο Λουτσάτο, που η νεανική του αδεξιότητα και η κλίση του στη μουσική τον έκαναν παροδικά σπουδαίο, ικανό ν'αποτυπωθεί σε κάποιο περιθώριο της κοινής εταιρικής του μοίρας;

Ο,τι κι αν κρατήσουμε απ' αυτή την παρέα της Μπολόνια, όποιον χαρακτήρα θελήσουμε να περιχαρακώσουμε σ' ένα μυθιστόρημα ιδεών και μυήσεως που δεν θα γραφτεί ποτέ, θα μας μείνει για πάντα αυτή η αίσθηση μιας ομάδας νέων μπροστά στα μεγάλα κοινωνικά γεγονότα της εποχής: ενός μεγάλου πολέμου που πλησίαζε, μιας πλειάδας πολιτικών ιδεών που οι περισσότερες αυταρχικές -άρα πιο ελκυστικές με τη μονολιθικότητα που ευαγγελίζονταν- μετέδιδαν, όχι μόνον αυτές, την αίσθηση ενός τέλους, μιας γηρασμένης νεότητας.

«Κοιτάζω γύρω μου με απελπισία και διαπιστώνω πως κάθε μήνα, κάθε χρόνο που περνάει, όλα και όλοι βουλιάζουμε και πάμε σε ένα σταχτί κύμα πρακτικότητας και βαρυθυμιάς. Σε μένα η βαρυθυμιά, και μια πρέζα νευρασθένειας, έχουν υποκαταστήσει τους παλιούς οίστρους και τα φτερουγίσματα και τις βλέψεις. Πόσο θλιβερό είναι, μέσα στη μεταμόρφωσή μας αυτή από εφήβους σε γέρους, πόσο θλιβερό που όλα τα ωραία και τα καλά και τα άγια μετατρέπονται σε βαρυθυμιά, σκεπτικισμό, γενική αδιαφορία».

Παραξενιά, ψυχρότητα, αδιαφορία, γηρατειά: αυτή είναι η συλλογή των αισθημάτων της νιότης, που ο Σαραντάρης πλέκει λίγα χρόνια αργότερα, για να στολίσει με αυτά τα στάχτινα άνθη τα είδωλα των αγαπημένων του φίλων της συναισθηματικής του πατρίδας, της Ιταλίας.

• β. Ενας άλλος φίλος - Ο μεταφραστής Ζήσιμος Λορεντζάτος

Η ζωή μου ανήκει στον Θεό και το έργο μου στον τόπο μου.

Ζήσιμος Λορεντζάτος

Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι από μόνη της η μετάφραση του Ζήσιμου Λορεντζάτου,του πιο καίριου ίσως στοχαστή -όχι μόνο της θεωρίας της Τέχνης, αλλά και της μοίρας του ελληνικού τρόπου ύπαρξης στον σημερινό κόσμο- του περασμένου αιώνα, αναβιβάζει σε μια ψηλότερη θέση από την πρέπουσα τούτο το ιταλόγλωσσο κείμενο του Γιώργου Σαραντάρη. Γιατί όσο κι αν αυτή η μεταθανάτια δημοσίευση μιας εργασίας του Λορεντζάτου -όποια κι αν είναι αυτή- εμπλουτίζει τη γνώση μας για τον Σαραντάρη, επισημοποιώντας την κατεύθυνση του έργου του προς έναν χώρο περισσότερο ελληνικό, πάλι δεν μου φαίνεται ότι αυτό το επιχείρημα εξαντλείται σε μιαν απλή μεταγλώττιση ενός ιδιωτικού και ανεπεξέργαστου κείμενου.

Οσο κι αν λείπει ο υπομνηματισμός αυτής της εργασίας από τον ίδιο, μια και το ειδολογικό και πραγματολογικό περιεχόμενο αναλαμβάνει η εξαίρετη φιλόλογος Σοφία Σκοπετέα,η παρουσία αυτής της μετάφρασης στα κατάλοιπά του σημαίνει και μερικά άλλα πράγματα.

Δεδομένης της προσήλωσής του από τα πρώτα μελετήματά του στη γλώσσα και την παράδοση δεν είναι τυχαίο ότι αυτός που μας άφησε τα εξαιρετικής πυκνότητας και διεισδυτικότητας δοκίμια για τον Σολωμό, τον Παπαδιαμάντη, τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ομηρο και τους Πατέρες της Εκκλησίας, δεν θα μπορούσε να μείνει ασυγκίνητος από την ευρωπαϊκή παράδοση και το γούστο του Σαραντάρη. Και μολονότι πίστευε ότι ψυχικά και διανοητικά δεν μπόρεσε να προστατέψει όσο θα 'θελε τον Σαραντάρη από την επιφύλαξη και ίσως από τη χλεύη της πνευματικής Αθήνας, αποσπώντας τον από την επίδραση του ιταλικού ερμητισμού, που ως Ελληνας και ορθόδοξος, δεν πίστευε ότι ανήκε, η θερμή ορμητικότητα του ποιητή των «Αστεριών» και ο θεοσοφισμός του τον απομάκρυναν από τη σταθερά στην οποία είχε από τότε κατασταλάξει ο αισθητικός στοχασμός του. Ο διάλογος του Λορεντζάτου με τη δυτική τέχνη, με τον Πόε, τον Ελιοτ και τον Χαίλντερλιν είναι ο διάλογος με τη θεωρία του χαμένου κέντρου, την εκδίωξη των Θεών, την απουσία του ιερού από τον δυτικό ορθολογισμό.

Ο Σαραντάρης, αγέννητος ακόμη και κυοφορούμενος στην εποχή μας, μεταξύ ουρανού και γης, σπασμωδικός, με την ενέργεια ενός παιδιού και τη γνώση ενός μεσήλικα, μας διδάσκει ότι η ποίηση μπορεί να μην έχει μία πατρίδα, ο άνθρωπος μία ζωή, ο ποιητής ένα θνητό και πεπερασμένο έργο,η Μούσα μία κατοικία. Κι απ' την άλλη, ο Λορεντζάτος, με την έγνοια του για το τι μπορεί να σηκώσουν ο τόπος και ο χρόνος ο ελληνικός, μας διδάσκει ότι τα σημαντικά έργα, ο Ηράκλειτος και τα κοντάκια του Ρωμανού του Μελωδού, ο Παπαδιαμάντης και ο Ομηρος, η Λειτουργία του Χρυσοστόμου και ο Σολωμός, ανήκουν κατ' αρχάς στον τόπο τους και κατόπιν στην οικουμένη. Ωραία συζυγία, όμορφη αναμόχλευση.

• γ. Κρίσεις και επικρίσεις για το έργο του Σαραντάρη - Το αφιέρωμα στο περιοδικό «Οδός Πανός»

Είναι γνωστό ότι ο Γ. Σαραντάρης και ο πνευματικός του ορίζοντας δεν βρήκε στην Ελλάδα κλίμα ανάλογο μ'αυτό που υπήρχε γύρω του στην Ιταλία όπου στην ποίηση κυριαρχούσε ο ερμητισμός του Ουγκαρέτι και του Κουαζίμοντο και στη φιλοσοφία άρχισε να κάνει έντονα την παρουσία του ο βορειοευρωπαϊκός υπαρξισμός.

Ετσι ήταν παραπάνω από αναμενόμενο οι περισσότεροι συνεργάτες του αφιερώματος, στο τεύχος αρ. 144 του περιοδικού «Οδός Πανός» να συγκεντρώσουν το ενδιαφέρον τους σ' αυτή τη σχέση του ποιητή με τον εαυτό του και την τέχνη του. Ο δρ Ανδρέας Γ. Λίτος εντοπίζει τη θέση της αγάπης και του έρωτα στο έργο και στην κοσμοθεωρία του Σαραντάρη, όχι ως μια απασχόληση των αισθήσεων και της ηδονής, αλλά ως προετοιμασία του ανθρώπου για την αιωνιότητα. Η μεταφυσική αξία του ανθρώπου είναι για τον Σαραντάρη πολύ σημαντικότερη απ' τα επιτεύγματα της επιστήμης και του ορθολογισμού, μια και η ανθρώπινη λογική δεν μπορεί μόνο με τη γνώση ν' αντιληφθεί όλη την αλήθεια.

Ετσι το παιχνίδι της πίστης και της απιστίας, της ηδονής και της αγάπης, του έρωτα για το απόλυτο, το τίποτα και το εφικτό αποκαλύπτει τον φιλόσοφο μέσα στον ποιητή.

Ο Ανδρέας Ταρνανάς δίνει περισσότερη έμφαση στο μεγάλο ζήτημα μορφής και περιεχομένου στην τέχνη τού Σαραντάρη, υπογραμμίζοντας τον καινούριο ρόλο όχι μόνον της ποίησης αλλά και του μυθιστορήματος στην σύγχρονη εποχή, με την εγκατάλειψη της εξωτερικής μουσικότητας του παραδοσιακού λυρισμού και την επικράτηση της επιγραμματικότητας και της πεζολογίας, που ο Καβάφης -ως ο πρώτος και μεγαλύτερος μοντέρνος ποιητής- εισήγαγε στην ελληνική ποίηση.

Ο Δημήτρης Α. Κράνης, στο επίκεντρο του προβλήματος και του νεωτερισμού στην τέχνη, μας θυμίζει τη θέση της λεγόμενης κριτικής στον καιρό του Σαραντάρη, τα σημεία διαφοροποίησης των διαφόρων ομάδων και σχολών στο εσωτερικό της ποιητικής τέχνης, με τον προεξάρχοντα ρόλο των περιοδικών, της επικαιρότητος και της επικοινωνίας του κοινού με την τότε πρωτοπορία. Ο λόγος του εντοπίζεται στη διαφωνία και στην απόρριψη του ύφους και του λόγου του Γ. Σαραντάρη, κατά πρώτο λόγο από τον επαρκέστερο κριτικό και απολογητή της έμμετρης ποίησης, τον Τέλλο Αγρα, και κατά δεύτερο, από τον Κλέωνα Παράσχο και τον Μήτσο Παπανικολάου. Αν οι παραπάνω θεώρησαν,τρόπος τού λέγειν, ξένο σώμα και αλλότριο τον ποιητικό λόγο του Σαραντάρη, αυτό δεν οφειλόταν τόσο στη στόφα του ως ποιητή ούτε καν στην εκφραστική του ειλικρίνεια όσο στο ασουλούπωτο και βεβιασμένο του έργου του, που δεν ήταν της αρεσκείας -τουλάχιστον- του κλασικιστή και μετρημένου Αγρα.

Ο Δημήτρης Πιστικός εξετάζει την πορεία του Γ. Σαραντάρη στο θολό και διόλου άμοιρο ευθυνών περιβάλλον του περιοδικού «Νέα Γράμματα» υπό τη διεύθυνση του Ανδρέα Καραντώνη, αλλά υπό την παρασκηνιακή και ουσιαστική καθοδήγηση των Κατσίμπαλη και Σεφέρη.Οι θεωρίες και οι συνωμοσίες περί «κλίκας» και προωθήσεως των ημετέρων με επίκεντρο τα «Νέα Γράμματα» ήταν, και είναι ακόμη -τηρουμένων των αναλογιών- ένας θρύλος που κέρδισε χλεύη, λοιδορίες και πολεμικές και από τα δύο μέρη τής τότε λογοτεχνικής πιάτσας, απ' τους «λαϊκούς» και τους καθαρολόγους, τους παραδοσιακούς και τους μοντερνιστές. Σε μια εποχή που οτιδήποτε μοντέρνο ή τουλάχιστον μη παραδοσιακό θεωρούνταν αυτόχρημα και σουρεαλιστικό, δυσκολεύεται κανείς να καταλάβει τι σήμαινε η παρουσία του Σαραντάρη δίπλα σε τόσους «μοντέρνους» που λίγο νωρίτερα δήλωναν παλαμιστές (Εμπειρίκος) ή σε γόνους μεγαλοαστών που συνειδητά έκαναν καριέρα στα γράμματα, έχοντας σαν πρότυπο τη «Νέα Γαλλική Επιθεώρηση» του Αντρέ Ζιντ,ταυτόχρονα με την αναστήλωση του παλαμισμού στο όνομα της ελληνικότητας ή του σουρεαλισμού (Ελύτης).

Εκρινα σωστό να παρουσιάσω εκτενέστερα τα άρθρα των παραπάνω ερευνητών, όχι για κανέναν άλλο λόγο, παρά για να δείξω -κάπως οξύτερα είναι αλήθεια- την κινούμενη και ρευστή θέση του ποιητικού άστρου του Σαραντάρη. Την κοινωνική διάσταση του έργου του και την αποδοχή του από τον δήμο και τους σοφιστές -όπως θα έλεγε ο Καβάφης- λίγο-πολύ όλοι την ξέρουμε: η καθαρή,ερμητική ποίηση, όπως αυτή που προσπάθησε να φτιάξει ο Σαραντάρης, λόγω ποιότητος και ελλείψεως κυνισμού, είχε, έχει και θα έχει πολύ λίγους οπαδούς.

Η σύντομη ζωή του, πιο σύντομη απ' τη σύντομη ζωή ανεξαιρέτως όλου του ανθρώπινου γένους, δεν ήταν τίποτε άλλο εκτός απ' την ανυπομονησία των παιδιών ν' αγγίξουν τούτο ή εκείνο το άστρο, δηλαδή τον Θεό,τον Θάνατο ή το Τίποτα.

Τα κύματα είναι οι ψυχές των ανθρώπων που αληθινά δεν πεθαίνουν, δηλαδή οι ψυχές όλων των ανθρώπων της γης, που πραγματικά τραγουδάν, όταν σωπαίνει ο ήλιος. Δεν πεθαίνουν οι άνθρωποι, δεν πεθαίνουν τα κύματα, όποιος κυττάζει τα κύματα ξεχνάει και τούτο ακόμα, πως κάποτε φαινομενικά θα πεθάνει.

15.6.1939

Σημείωση

Το απόσπασμα από το ποίημα του Γ. Σαραντάρη «Θάλασσα, Απ'την εξέδρα του Φαλήρου»,το μότο και τα λόγια του ποιητή στον Γιάννη Τσαρούχη είναι όλα από το εξαιρετικό βιβλίο της Ολυμπίας Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης ο μελλούμενος» εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα, 1995.