Umberto Eco: Η ιστορία της ομορφιάς και της ασχήμιας

Για μερικούς ο Ουμπέρτο Έκο είναι ένας αμφιλεγόμενος στοχαστής. Για μένα είναι ένας εξαιρετικός διανοητής. Έχω διαβάσει τα βιβλία του (στα (ελληνικά), και τον θεωρώ "συγγενή" μας.

Ιστορία της ομορφιάς. Το βιβλίο αυτό συνοδεύεται από εικόνες εκατοντάδων αριστουργημάτων όλων των εποχών αλλά δεν πρόκειται για έναν τόμο ιστορίας της τέχνης. Οι εικόνες, όπως και τα κείμενα που χρονολογούνται από την εποχή του Πυθαγόρα και φτάνουν ως τις μέρες μας, βοηθούν στην πληρέστερη ανάλυση των αντιλήψεων περί Ομορφιάς που διαμορφώθηκαν και προκάλεσαν ατέλειωτες συζητήσεις από την αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα. Το βιβλίο αυτό περιγράφει πώς οι άνθρωποι κατανόησαν την Ομορφιά της φύσης, των λουλουδιών, των ζώων, του ανθρώπινου σώματος, των άστρων, των μαθηματικών σχέσεων, του φωτός, της ενδυμασίας, των πολύτιμων λίθων, του Θεού και του Διαβόλου. Παρόλο που έχουν διασωθεί μονάχα κείμενα φιλοσόφων, συγγραφέων, επιστημόνων, μυστικιστών ή θεολόγων ή και καλλιτεχνών, μέσω των τεκμηρίων αυτών μπορούμε να ανασυνθέσουμε και τον τρόπο με τον οποίο οι ταπεινοί, οι απόκληροι αλλά και οι άνθρωποι του δρόμου αντιλαμβάνονταν την Ομορφιά. Και γίνεται φανερό ότι πολλές διαφορετικές απόψεις περί Oμορφιάς αλληλοσυγκρούστηκαν όχι μόνο σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους αλλά και στο πλαίσιο της ίδιας εποχής και του ίδιου πολιτισμού. Απομένει λοιπόν στον αναγνώστη να αποφασίσει αν μέσα από αυτές τις ποικίλες παρουσιάσεις της η ιδέα της Ομορφιάς διατήρησε ορισμένα σταθερά χαρακτηριστικά. (Μετάφραση: Δήμητρα Δότση - Χρίστος Ρομποτής)

Ιστορία της ασχήμιας. Η ομορφιά και η ασχήμια είναι φαινομενικά δύο έννοιες αλληλένδετες? συνηθίζουμε, μάλιστα, να θεωρούμε την ασχήμια ως το αντίθετο της ομορφιάς, σε σημείο που αρκεί να προσδιορίσουμε τη μία για να κατανοήσουμε την άλλη. Ωστόσο, στο πέρασμα των αιώνων, οι διαφορετικές εκφάνσεις του άσχημου είναι πιο πλούσιες και απρόβλεπτες απ’ ό,τι συνήθως πιστεύουμε. Τόσο τα κείμενα όσο και οι εκπληκτικές εικονογραφήσεις αυτού του βιβλίου μάς οδηγούν σ’ ένα συναρπαστικό ταξίδι περίπου τριών χιλιάδων χρόνων, ανάμεσα σε εφιάλτες, συλλογικές φοβίες και έρωτες, όπου το αποκρουστικό συμβαδίζει συχνά με το συγκινητικό και το πονόψυχο, όπου η απόρριψη της δυσμορφίας συνοδεύεται από τη γοητεία που γεννά η παραβίαση κάθε κλασικού κανόνα ομορφιάς. (Μετάφραση: Δήμητρα Δότση, Ανταίος Χρυσοστομίδης)

Jacques Derrida (1930-2004)

Ο γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ντεριντά [Jacques Derrida] γεννήθηκε στην Αλγερία από Εβραίους γονείς στις 15 Ιουλίου 1930. Το 1949 πήγε στο Παρίσι. Σπούδασε φιλοσοφία στη Σορβόννη (1960-64), στην Ecole normale superieure (1964-1984) και στην Ecole des hautes etudes en sciences socials (1984). Είναι συνιδρυτής του College international de philosophie.

Το 1967 δημοσιεύονται τα βιβλία του Η γραφή και η διαφορά, Η φωνή και το φαινόμενο, Περί Γραμματολογίας μέσω των οποίων συγκροτείται η ντεριντιανή σκέψη ως αποδόμηση [deconstruction]. Άλλα έργα του: L'autre cap (1991), Φαντάσματα του Μαρξ (1993), Politiques de l'amitié (1994), Force de loi( 1994), De l'hospitalité (1997), L'Université sans condition (2001), κ.α. Πέθανε στις 8 Οκτωβρίου 2004.

Walter Benjamin (1892-1940)

Ο γερμανός Βάλτερ Μπένγιαμιν [Walter Benjamin] γεννήθηκε στις 15 Ιουλίου 1892 και πέθανε στις 27 Σεπτεμβρίου 1940. Ήταν μαρξιστής λογοτεχνικός κριτικός, δοκιμιογράφος, μεταφραστής, και φιλόσοφος. Συνδέθηκε κατά περιόδους με το Σχολή της Φρανκφούρτης της κριτικής θεωρίας και επίσης πολύ εμπνεύστηκε από το μαρξισμό του Bertolt Brecht και τον εβραϊκό μυστικισμό όπως παρουσιάζεται από τον Gershom Scholem.

Σαν κριτικός, ο Benjamin συνδύασε τις ιδέες του ιστορικού υλισμού, του γερμανικού ιδεαλισμού, και του εβραϊκού μυστικισμού και το έργο του ήταν μια εξ ολοκλήρου νέα συμβολή στη δυτική φιλοσοφία, το μαρξισμό, και την αισθητική θεωρία. Σαν λογοτεχνικός μελετητής, μετέφρασε τα Tableaux Parisiens του Charles Baudelaire και το διάσημο μυθιστόρημα À la recherche du temps perdu του Marcel Proust.

Desiderius Erasmus Roterodamus (1466-1536)

[Αν ζούσε σήμερα ο Έρασμος, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η φωτογραφία θα τον έδειχνε καθισμένο μπροστά στον υπολογιστή του - και όχι με το μολύβι - και να γράφει ένα άλλο "μωρίας εγκώμιο" για την εποχή μας και τους ανθρώπους της]

Το Μωρίας Εγκώμιον (1509) είναι το πιο γνωστό σατιρικό έργο του, που συνεχίζει τη σειρά άλλων παρόμοιων μεσαιωνικών βιβλίων που χρησιμοποιούνταν τότε για τη μαχητική δημοσιολογία. Ο ολλανδός ουμανιστής, Erasmus Desiderius, γεννήθηκε στο Ρότερνταμ, πιθανόν στις 28 Οκτωβρίου 1466, και πέθανε στις 12 Ιουλίου 1536 στη Βασιλεία της Ελβετίας. Ήταν το παιδί της παράνομης σχέσης της κόρης ενός παθολόγου, με κάποιον που μετά έγινε μοναχός. Ονομάστηκε Gerrit Gerritszoon (ολλανδικά για Gerard Gerardson) αλλά ο ίδιος υιοθέτησε το διπλό όνομα από το οποίο είναι γνωστός.

Μετά το θάνατο των γονιών του, οι κηδεμόνες του επέμειναν να κλειστεί σ’ ένα μοναστήρι και στο Αυγουστινιανικό κολλέγιο Stein, όπου πέρασε έξι χρόνια – αυτή η προσωπική εμπειρία της ζωής κοντά στους μοναχούς έκαναν το Erasmus ανηλεή εχθρό τους. Επί μακρόν ο επίσκοπος του Cambrai τον έκανε ιδιωτικό γραμματέα του.

Μετά από την προτροπή του ιερέα, ο Erasmus πήγε στο Παρίσι, όπου μελέτησε στο College Montaigu. Κατοίκησε στο Παρίσι μέχρι το 1498, διδάσκοντας για να κερδίζει τα προς το ζην. Μεταξύ των μαθητών του ήταν ο Λόρδος Mountjoy, ο οποίος προσκάλεσε πιθανώς τον Erasmus να κάνει την πρώτη επίσκεψή του στην Αγγλία το 1498. Έζησε κυρίως στην Οξφόρδη, και μέσω της επιρροής του John Colet εντάθηκε η περιφρόνησή του για τους σχολαστικούς.

[Albrecht Dürer. Bildnis des Erasmus von Rotterdam, Kupferstich, 152624,9 x 19,3 cm]

Το 1500 ήταν πάλι στη Γαλλία, και για τα επόμενα έξι χρόνια έζησε κυρίως στο Παρίσι. Σε αυτή την περίοδο ανήκει και το Adagia και το Enchiridion Militis Christiani. Το 1506 έκανε μια σύντομη επίσκεψη στην Αγγλία, πραγματοποίησε ένα ταξίδι στην Ιταλία, και στην Πάδοβα. Η επίσκεψή του έκλεισε με μια σύντομη παραμονή στη Ρώμη, από όπου αποκόμισε μια πολύ φιλική εντύπωση για τον Λούθηρο.

Η πρόσκληση του Λόρδου Mountjoy, προέτρεψαν το Erasmus για να κάνει ακόμα μια φορά ένα ταξίδι στην Αγγλία. Στη σάτιρά του, Encomium Moriae (1509), τον έχουμε στην ευτυχέστερη στιγμή του, όπου κριτικάρει βασιλιάδες και κληρικούς. Ο Erasmus κατοίκησε κυρίως στο Κέιμπριτζ, όπου εργάστηκε ως καθηγητής και των ελληνικών. Μετά από το 1514 έζησε εναλλακτικά στη Βασιλεία και την Αγγλία, και από το 1517 έως το 1521 στο Λουβέν.

Το 1516 δημοσιεύθηκε η σχολιασμένη Καινή Διαθήκη του, ουσιαστικά το πρώτο ελληνικό κείμενο, και το 1519 η έκδοσή του σε εννέα τόμους. Και στις δύο εργασίες ο στόχος του Erasmus ήταν να εισαχθεί μια λογικότερη σύλληψη του χριστιανικού δόγματος, και να χειραφετηθούν τα μυαλά των ανθρώπων από τις επιπόλαιες και σχολαστικές μεθόδους των θεολόγων. Αλλά όταν η λουθηρανική επανάσταση ήρθε, βρέθηκε σε δυσάρεστη θέση. Οι Λουθηρανοί του επιτέθηκαν. Το 1521 αποχώρησε από το Λουβέν, όπου οι πρωτοπόροι της παλιάς πίστης είχαν καταστήσει την παραμονή του αφόρητη και με εξαίρεση έξι χρόνια στο Freiburg, πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του στη Βασιλεία.

Ο Erasmus ήταν ένας καλλιεργημένος άνθρωπος και με λεπτό γούστο και υψηλή αισθητική. Διέσωσε τη θεολογία από τις σχολαστικότητες των σχολαστικών, πρόβαλε τις καταχρήσεις της εκκλησίας, και έκανε οτιδήποτε περνούσε από το χέρι του για να αποκαλύψει την ανοησία πολλών ισχυρών της ημέρας που πρωταγωνιστούσαν στη σκηνή του τότε κόσμου με τα παχιά τους λόγια.

Ο Καστοριάδης και η πρωτοπορία

Ήταν φωτισμένο μυαλό ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 – 1997) και τώρα που λείπει νιώθουμε την απουσία του, παρότι ήταν φευγάτος από την Ελλάδα εδώ και τόσα χρόνια. Μένουν, ωστόσο, τα γραφτά και τα λόγια του. Μια ενδιαφέρουσα συνέντευξή του στο γαλλικό περιοδικό L’ Evénement du Jeudi (20.8.1987), που την ξαναδιαβάζω τώρα, δείχνει τη φρεσκάδα του μυαλού του τετραπέρατου Καστοριάδη και οι αναγνώστες μπορούν να διαπιστώσουν πόσο ουσιαστικά νέα και καινούργια είναι αυτή η συνέντευξη, όπως παρατηρεί και η Τέτα Παπαδοπούλου που τη μετέφρασε και δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία (25 Σεπτ. 2000). Για την «πρωτοπορία» μιλούσε ο Καστοριάδης:

«Δεν πιστεύω ότι ο Σοφοκλής, ο Σέξπιρ, ο Μπαχ ήταν πρωτοπόροι στην εποχή τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα έργα τους τύγχαναν καθολικής απόδοσης. Υπήρχαν ασφαλώς διενέξεις, διαφορές απόψεων, γούστου, αισθητικής. Αλλά όμως τότε δεν υπήρχε η έννοια της «πρωτοπορίας».

Η έννοια αυτή – η οποία προέρχεται από τη στρατιωτική ορολογία και περιγράφει μια ομάδα που προπορεύεται για να εξερευνήσει το χώρο και να κάνει τις πρώτες επαφές με τον εχθρό – είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση. Η έννοια της «πρωτοπορίας» συνεπάγεται ότι η Ιστορία είναι και πρέπει να είναι «πορεία προς τα εμπρός» και «πρόοδος».

Στην καλύτερη περίπτωση, η έννοια αυτή στηρίζεται σε τεράστιες φιλοσοφικές και ιστορικές προϋποθέσεις. Στη χειρότερη περίπτωση, είναι απλώς παράλογη. Διότι είναι παράλογο να λες πως «ό,τι είναι καινούργιο είναι καλύτερο», «ό,τι είναι καινούργιο είναι ωραιότερο» κ.λπ. Κι όμως, αυτή η αντίληψη κυριαρχεί στις μέρες μας. […]

Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά. Όμως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης, πραγματικά, στερείται νοήματος. Κανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Αισχύλο, από τον Μπετόβεν, από τον Ρεμπό.

Κανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον «Πύργο» του Κάφκα. Μπορούμε να πάμε αλλού. Μπορούμε να πάμε αλλιώς. Δεν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά. Υπ’ αυτή την έννοια υπάρχει εξέλιξη στην επιστήμη, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για εξέλιξη στη λογοτεχνία και στην τέχνη…».

Μαργκερίτ Ντιράς και Παναγιώτης Κονδύλης...

Εκατοντάδες είναι τα βιβλία που κυκλοφορούν και ο φιλαναγνώστης τα "χάνει" και δεν ξέρει προς ποια κατεύθυνση πρέπει να προσανατολίσει τις επιλογές του. Χρειάζεται πολύ ψάξιμο στις προθήκες των βιβλιοπωλείων για να καταλήξει στη σωστή επιλογή του βιβλίου ή των βιβλίων που θα τον συντροφεύσουν την περίοδο του καλοκαιριού στις διακοπές. Και μυθιστορήματα καλά κυκλοφορούν αλλά και άλλου είδους βιβλία τα οποία είναι εξίσου ευχάριστα. Όπως ας πούμε το βιβλίο «Τετράδια του πολέμου και άλλα κείμενα» της Μαργκερίτ Ντιράς (μετάφραση: Τάσος Μπέτζελος. Εκδ. «Μεταίχμιο», σελ. 472, τιμή: 22 ευρώ). Στο βιβλίο αυτό περιλαμβάνονται κείμενά της γραμμένα ανάμεσα στο 1943 και το 1949, όπου ξεδιπλώνονται η θεματική του έργου της καθώς και η πολιτική της σκέψη, ενώ αποτυπώνονται με μοναδική αμεσότητα γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή της, όπως: ο θάνατος του πρώτου της παιδιού, οι δραστηριότητές της κατά την Αντίσταση, ο εκτοπισμός και η επιστροφή του συζύγου της Ρομπέρ Αντέλμ, η γέννηση του γιου της Ζαν, η εφηβεία της στην Ινδοκίνα και η σχέση της με τον πολύ μεγαλύτερο ηλικιακά εραστή της. Ενα μοναδικό αυτοβιογραφικό ντοκουμέντο αλλά και μια πολύτιμη μαρτυρία για τη γέννηση μιας σπουδαίας λογοτεχνικής φωνής.

Άλλο βιβλίο είναι «Το πολιτικό και ο άνθρωπος», το τελευταίο -και ημιτελές, μολονότι δίτομο στην ελληνική έκδοση ("Θεμέλιο")- βιβλίο του φιλοσόφου Παναγιώτη Κονδύλη. Εννιά χρόνια μετά τον ξαφνικό θάνατο του σπουδαίου αυού διανοητή, μας δίνεται η ευκαιρία να επικοινωνήσουμε με η σκέψη ενός Έλληνα που χάθηκε στα πενήντα του χρόνια. Με σχεδόν ολόκληρο το έργο του γραμμένο στα γερμανικά, ο Κονδύλης (1943 - 1998) υπήρξε ένας από τους μεγάλους διανοητές και κοινωνικούς φιλοσόφους της σύγχρονης εποχής. Ο Falk Horst επιμελήθηκε την έκδοση του εννιακοσιοσέλιδου χειρογράφου του πρώτου τόμου και ελπίζει από τα καταλειπόμενα σημειώματα και προσχέδια να δημοσιεύσει δύο ακόμα τόμους. Ο ένας πραγματεύεται την «Κοινωνία ως πολιτικό συλλογικό υποκείμενο», ο άλλος φέρει τον τίτλο «Ταυτότητα, Ισχύς και Πολιτισμός» και εξετάζει τις προϋποθέσεις τους. Στον υπάρχοντα πρώτο τόμο συνομιλητές του είναι κοινωνικοί επιστήμονες και φιλόσοφοι της κοινωνίας, σε κριτική αντιπαράθεση με τους οποίους αναπτύσσει τρία μεγάλα θέματα: Τη δομή της κοινωνικής σχέσης, το θέμα της κατανόησης στις επιστήμες του ανθρώπου και το ζήτημα της ορθολογικότητας. Σχολιάζοντας συγγραφείς από τον Αριστοτέλη, τον Χούσερλ, τον Χάιντεγκερ, τον Μπούμπερ και τον Χάμπερμας μέχρι τους Ντιρκέμ, Ζίμελ, Βέμπερ, Πάρσονς και Λούμαν, ο Κονδύλης διεκδικεί μια συνολική προσέγγιση του ανθρώπου και της κοινωνίας ελεύθερη από προκαταλήψεις, προσδοκίες και ιδεολογικές δεσμεύσεις.

Πέθανε ο Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Ζαν Μποντριγιάρ

Ο διεθνούς φήμης Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Ζαν Μποντριγιάρ πέθανε σήμερα (6.3.2007) στο Παρίσι σε ηλικία 77 ετών, έγινε γνωστό από το περιβάλλον του. Ο Μποντριγιάρ που έχει γράψει περίπου πενήντα βιβλία ήταν ένας από τους πλέον σημαντικούς μεταμοντέρνους διανοητές διάσημος για την κριτική του στους μηχανισμούς της καταναλωτικής κοινωνίας.

Né le 20 juillet 1929 à Reims, germaniste de formation et traducteur de Marx ou Brecht, Jean Baudrillard enseigne la sociologie à partir de 1966 à l'université de Nanterre. "Compte tenu de mes diplômes, je n'avais pas le choix. En 1965, la sociologie était la seule discipline qui restait ouverte. Au début, j'étais obligé d'apprendre au fur et à mesure ce que je devais enseigner à mes élèves", expliquait-il. En 1968 paraît son premier livre de sociologie, Le système des objets, suivi en 1970 de La société de consommation... [Η συνέχεια στην εφημερίδα Le Monde, όπου μπορείτε να διαβάσετε όσοι ξέρετε και γαλλικά το κείμενο L'esprit du terrorisme, του Jean Baudrillard]