Ενα χιουμοριστικό μανιφέστο για τη φιλαναγνωσία

Κώστας Ακρίβος, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 10 Ιουλίου 2010

• Με άφθονο χιούμορ και αφάνταστη ευαισθησία, με σπαρταριστές στιχομυθίες και ευρηματικές ατάκες, ο θεατρικός συγγραφέας Αλαν Μπένετ γράφει μια απολαυστική νουβέλα-εγκώμιο για την Αυτής Εξοχότητα, τη φιλαναγνωσία. Οντως το βιβλίο περνάει σήμερα κρίση, οι νέοι τού γυρίζουν την πλάτη και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία προτιμούν τα show και τα σίριαλ στην τηλεόραση. Διαβάζει όμως η Αυτής Μεγαλειότητα, η Βασίλισσα της Αγγλίας!

Ο Νόρμαν, ένας νεαρός που εργάζεται στα μαγειρεία του Μπάκιγχαμ, συναντάει την Υψηλοτάτη στην κινητή βιβλιοθήκη των ανακτόρων και της προτείνει βιβλία που θα την καθηλώσουν σε τέτοιον βαθμό, ώστε θα αρχίσει να παραμελεί τα καθήκοντά της. Αφ΄ ότου ανακαλύπτει τις χαρές του διαβάσματος, η Αυτής Μεγαλειότητα συνειδητοποιεί πως τα βιβλία δεν είναι για να περνάει την ώρα της, μα για να γνωρίζει άλλες ζωές και άλλους κόσμους. Ποια;

Η γυναίκα που «γνώρισε τον κόσμο στο πρωτότυπο». Και όμως. Επιπλέον, έχει αποκτήσει και την καταστροφική- κατά τους αυλικούςσυνήθεια στις περιοδείες να ρωτάει τους υπηκόους της αν διαβάζουν και τι.

Απογοητεύεται από τις απαντήσεις. Μάλιστα όταν κάποιοι της λένε «τον “Χάρι Πότερ”» απαντάει ψυχρά: «Μάλιστα. Στην αναβροχιά καλό και το χαλάζι». Διότι, μην ξεχνάμε, όταν έχεις το μικρόβιο της ανάγνωσης έχεις και το μικρόβιο της αμφισβήτησης! Παθιασμένη αναγνώστρια, λοιπόν, φέρνει σε δύσκολη θέση τον πρόεδρο της Γαλλίας όταν τον ρωτάει για τον Ζαν Ζενέ, προκαλεί αμηχανία στον πρωθυπουργό της όταν αρχίζει το χριστουγεννιάτικο διάγγελμα με την εναρκτήρια παράγραφο από την Ιστορία δύο πόλεων του Ντίκενς και, στο gala που παραθέτει προς τιμήν τους, διαπιστώνει απογοητευμένη πως τους συγγραφείς προτιμότερο είναι να τους συναντάς στις σελίδες των βιβλίων τους.

Καλά όλα αυτά- με όση αναστάτωση κι αν προκαλούν στο Πρωτόκολλο. Τι θα γίνει όμως όταν η Βασίλισσα εκφράσει την επιθυμία να κάνει ένα βήμα παραπέρα, να περάσει από το διάβασμα στο γράψιμο; Τι πολύτιμο πρέπει να θυσιάσει για να δει το όνομά της να φιγουράρει στη θέση του συγγραφέα σε κάποιο μυθιστόρημα; Εδώ ο Μπένετ ανοίγεται και στη σάτιρα γύρω από τα ήθη και τα έθιμα της Βρετανικής Αυλής ή του θεσμού του Στέμματος και καταλήγει άμεσα πολιτικός.

Ενα πάθος γοητευτικό αλλά επικίνδυνο

Η βασίλισσα Ελισάβετ Β΄ της Αγγλίας μυείται, με χιούμορ, στην αναγνωστική μανία με τη βοήθεια μιας κινητής βιβλιοθήκης

• Της Μαριας Tοπαλη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 23 Mαϊου 2010,

• ΑΛΑΝ ΜΠΕΝΕΤ, Το βασίλειό μου για ένα βιβλίο, μτφ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου, εκδ. Μεταίχμιο 2009

• Αν ξεκαρδίζεστε με Γούντι Αλεν ή, έστω, Πίτερ Σέλερς, μη διαβάσετε το υπό συζήτηση έργο σε χώρο όπου το δυνατό γέλιο θα ενοχλούσε. Δεν είναι βέβαιο πως θα τα καταφέρνατε να συγκρατηθείτε. Η συνταγή παλιά: αποφυγή μυθοπλαστικών ή υφολογικών υπερβολών ώστε ατάκες και περιστατικά ουδέτερα καθαυτά να καθίστανται σπαρταριστά χάρη στο θράσος που γονιμοποιεί τη σκηνοθεσία. Το συντομότατο αφήγημα του διάσημου Βρετανού θεατρικού συγγραφέα και σεναριογράφου Αλαν Μπένετ (1934) διαβάζεται μέσα σε 2 ώρες και βγάζει γέλιο, χωρίς να στερείται πολιτικο-πολιτισμικών αιχμών και ενός μελαγχολικού –όχι ηττοπαθούς– υπαρξιακού διαλογισμού. Ο Μπένετ αποτίει για ακόμα μια φορά τιμές στη λογοτεχνία ως πάθος, βραδυφλεγώς έστω, ανατρεπτικό.

• Ας βάλουμε κατά μέρος το «στόρι», σύμφωνα με το οποίο η βασίλισσα της Αγγλίας μυείται στην αναγνωστική μανία με τη βοήθεια μιας κινητής βιβλιοθήκης και ενός ομοφυλόφιλου νεαρού λαντζέρη. Οι συνέπειες απρόβλεπτα κωμικές αλλά και πικρές. Η κατά Μπένετ εκπαιδευμένη «να δείχνει ένα κάποιο ενδιαφέρον, όχι να ενδιαφέρεται πραγματικά» Ελισάβετ Β΄ (γιόρτασε τα 84α γενέθλιά της την 21η Απριλίου τρέχοντος και η νουβέλα, που διαδραματίζεται, τάχα, στην όγδοη δεκαετία της ζωής της, κορυφώνεται στα ογδοηκοστά γενέθλιά της, ενώ λαμβάνονται υπόψη πραγματικά δεδομένα του βιογραφικού της, όπως η αγάπη της για τα σκυλιά και η καλή γνώση της γαλλικής) γίνεται ευτυχισμένη αλλά άβολη. Οπως και σε άλλα, εξίσου σύντομα και εξίσου κομψά αριστουργήματα, όπου διάσημοι λογοτέχνες επιλέγουν να υπερασπιστούν και να τιμήσουν την εργασία τους και το προϊόν της, επιβεβαιώνονται και εδώ, με βάση το συγκεκριμένο παράδειγμα, οι αρχές που διέπουν την απόλαυση κάθε τέχνης: η συγγένεια έως και ταύτισή της με το πάθος, την έλξη, την έξη, το δόσιμο, το αυτοδίδακτο, τη μοναχικότητα, την ελεύθερη σκέψη, την αυτοδιάθεση, το απροσδόκητο, το αντιαυταρχικό (έως αντιεξουσιαστικό), το απολύτως αντισυμβατικό· η σκοτεινή, μυθική, ανορθολογική καταγωγή του συμβάντος, αντιστρόφως ανάλογη με την πεζή και προβλέψιμη πρόσκρουση του μύθου στην πραγματικότητα και στις συνέπειές της. 

• Η επιλογή, ωστόσο, της βασίλισσας ως πρωταγωνίστριας αποδεικνύεται σχεδόν δαιμονική: στο αποστειρωμένο κενό που την περιβάλλει ως κορυφαία απομονωμένο πρόσωπο, ο συγγραφέας των διάσημων θεατρικών μονολόγων (Talking Heads) εξυφαίνει ως αράχνη το αναγνωστικό της πάθος, που διαβρώνει κατωφερώς την εικόνα ενός ολόκληρου πολιτισμού. Πρωθυπουργοί και άλλοι ανώτεροι αξιωματούχοι ελέγχονται ως εξίσου άξεστοι και αστοιχείωτοι με τον τελευταίο κοινό θνητό, αφού περιέρχονται όλοι σε δυσάρεστη αμηχανία μην μπορώντας να ανταποκριθούν στον βασιλικό αναγνωστικό ενθουσιασμό ούτε καν στο πλαίσιο μιας σύντομης, εθιμοτυπικής συνομιλίας.

Κατεδαφιστικός

• Η πλοκή είναι μόνον η αφορμή για να επιδοθεί ο συγγραφέας σε ένα εύπεπτο αλλά καθόλου ρηχό πολιτισμικό σχόλιο. Και σε άλλα έργα του (π. χ. στο θεατρικό και κατόπιν κινηματογραφικό The History Boys) έχει υπονομεύσει την επιφανειακή, ετοιμόλογη, πακεταρισμένη κουλτούρα που προσφέρουν έναντι αδρού αντιτίμου τα κορυφαία βρετανικά πανεπιστήμια, στα οποία έχει και ο ίδιος θητεύσει. Κατεδαφιστικός για τους εκπαιδευμένους ξερόλες (τους αλλοτινούς καθωσπρέπει μορφωμένους αστούς; Τους ακαδημαϊκούς; Τους καθιερωμένους κριτικούς;) ο Μπένετ –διά στόματος της Αυτής Μεγαλειότητος– αποφαίνεται ότι «η ενημέρωση δεν είναι διάβασμα» αλλά «το ακριβώς αντίθετο», αφού: «Η ενημέρωση είναι λακωνική, τεκμηριωμένη και συγκεκριμένη. Το διάβασμα είναι ανοργάνωτο, αμεθόδευτο και μονίμως δελεαστικό. Η ενημέρωση κλείνει ένα θέμα, το διάβασμα το διευρύνει συνεχώς».