Ο κύριος του παιχνιδιού

• ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

• του JEAN BIRNBAUM | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009

Η ανθρωπολόγος Φρανσουάζ Εριτιέ (Françoise Héritier) διαδέχθηκε τον Κλοντ Λεβί-Στρος στο Κολέγιο της Γαλλίας το 1982. Η συνέντευξη μαζί της αποκαλύπτει τον δάσκαλο και συνεργάτη αλλά και τη γοητεία που ασκούσε κατά τη διάρκεια του μαθήματος.

- Υπήρξατε μαθήτρια του Λεβί -Στρος στα μέσα της δεκαετίας του ΄50. Αναφέρεσθε συχνά σε αυτή τη διδασκαλία σαν μια «Αποκάλυψη». Γιατί;

«Ημουν μια μικρή μαθήτρια της Ιστορίας και της Γεωγραφίας και οι συμφοιτητές μου της φιλολογίας με παρακίνησαν να πάω να ακούσω έναν άνθρωπο που μιλούσε για κάτι εκπληκτικά πράγματα στο Μουσείο του Ανθρώπου. Εξαρχής ένιωσα μια ρήξη, καθώς ο τίτλος του μαθήματός του ήταν “Το τελετουργικό κυνήγι του αετού στους Ηidatsas”, τους Ινδιάνους της Βόρειας Αμερικής. Εκείνη την εποχή αυτό ήταν ήδη μια επανάσταση. Στο πανεπιστήμιο τότε μας δίδασκαν όλη τη δυτική ή την ευρωπαϊκή ιστορία, αλλά στο πρόγραμμα δεν υπήρχαν καθόλου μαθήματα Εθνολογίας. Να γιατί τα μαθήματα του Λεβί-Στρος διέθεταν μια ξεχωριστή φρεσκάδα: Μας άνοιγαν προοπτικές εξαιρετικά καινούργιες, των οποίων αγνοούσαμε και την ύπαρξη.

»Εκπληκτοι ανακαλύπταμε ότι υπήρχαν κόσμοι που αντιδρούσαν διαφορετικά από εμάς. Αλλά και ότι πίσω από αυτές τις φαινομενικές διαφορές, πίσω από τις ριζοσπαστικές ρήξεις με τη δική μας πραγματικότητα, υπήρχαν κοινά γνωστικά εργαλεία. Και έτσι συγχρόνως συνειδητοποιούσαμε τη διαφορά αλλά και την παγκοσμιότητα. Και αυτή παραμένει η βασική του κληρονομιά: Είμαστε όλοι διαφορετικοί, ναι, αλλά μπορούμε να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας, γιατί οι πνευματικές μας δομές λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο».

- Τι είδους δάσκαλος ήταν;

«Ηταν μια φωνή που δεν ξεχνιέται. Μία φορά να τον είχες ακούσει, ήταν αδύνατο να αποτραβηχτείς. Είχε βαθιά φωνή, που έτρεμε ελαφρά, αρκετά ουδέτερη, σχεδόν σιωπηλή, που δεν ανεχόταν τις εκρήξεις. Στα μαθήματά του δεν είχαμε διάθεση για εφημερίδα... Ηταν παράλληλα ένας άνθρωπος του γραπτού και του δημόσιου λόγου, όχι όμως “ιδιωτικός” διανοούμενος. Δεν εκτιμούσε διόλου τον ιδιωτικό επιστημονικό διάλογο. Αυτό που αγαπούσε ιδιαίτερα ήταν τα σεμινάρια, όπου ζητούσε από αυτούς οι οποίοι συμμετείχαν να εξηγούν δημοσίως τις εργασίες τους. Εκεί, πραγματικά, φανερωνόταν το παιδαγωγικό του μεγαλείο. Ηταν ένας εξαιρετικός κύριος του παιχνιδιού: Εκμαίευε ερωτήσεις που οι ίδιοι οι οποίοι συμμετείχαν δεν μπορούσαν να εκφράσουν.

»Στο βάθος ήταν ένα εξαιρετικά λεπτό πνεύμα, λογικό, του οποίου τα μαθήματα ήταν χτισμένα πάνω σε ένα πεδίο συνεχούς σκέψης, χωρίς χάσματα. Επέστρεφε πάντοτε στη βάση του. Το χάρισμα της φωνής του και η ικανότητά του στον λόγο τον έκαναν έναν εξαιρετικό ταξιδιώτη- με σταθερή την επιθυμία να φθάσει στην αλήθεια και στην ουσία των πραγμάτων».

- Οταν τον διαδεχθήκατε στο Κολέγιο της Γαλλίας, οι σχέσεις σας άλλαξαν;

«Μετά τη σύνταξή του, παρέμεινε εξαιρετικά παρών. Ερχόταν να επισκεφθεί το εργαστήριό του τουλάχιστον άπαξ εβδομαδιαίως, συναντούσε νέους ερευνητές, με τους οποίους ήταν πάντοτε έτοιμος για ανταλλαγές απόψεων και σκέψεων. Σε ό,τι με αφορά, δεν έπαψα ποτέ να τον αντιμετωπίζω με σεβασμό και ευλάβεια. Σε προσωπικό επίπεδο ήταν ένας έμπιστος φίλος, ο οποίος προστάτευε πάντοτε εκείνες και εκείνους που δούλευαν μαζί του. Ωστόσο δεν αποδέχθηκε ποτέ την οικειότητα. Είχε αυτό το βλέμμα του ελέφαντα, με ένα μάτι, μικρό, διαπεραστικό, που σε ξεγύμνωνε. Οταν στεκόσουν απέναντί του, ένιωθες κατακερματισμένος-και χρειαζόσουν μπόλικο κουράγιο για να ξανασταθείς στα πόδια σου. Τώρα, αν εκτός της οικογενείας και των συναδέλφων του στη σχολή, υπήρχε και κάποιος άλλος που του μίλησε ποτέ στον ενικό; Δεν ξέρω. Αμφιβάλλω».

Françoise Héritier est anthropologue africaniste. Spécialiste des questions théoriques de parenté et d'alliance matrimoniale, de la question des rapports sociaux de sexe, de l'anthropologie symbolique du corps. Elle a été présidente du Conseil national du sida (1989-1995). Auteur notamment de L'exercice de la parenté (Le Seuil), Masculin/Féminin I et II (Odile Jacob), Une pensée en mouvement (Odile Jacob).

Ο Κλοντ και ο Οιδίποδας

• ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

της ΝΕΝΗΣ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2009

Ο ανθρωπολόγος και φιλόσοφος Κλοντ Λεβί-Στρος, ηγεμονική μορφή στην ιστορία της ανάπτυξης της θεωρίας του δομισμού, γεννήθηκε στο Βέλγιο στις 28 Νοεμβρίου 1908 και πέθανε στο Παρίσι στις 30 Οκτωβρίου 2009. Σπούδασε Φιλοσοφία, Νομικά και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Δίδαξε Κοινωνιολογία στο Παρίσι, στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας (1934-1938) και στη Νew School for Social Research στη Νέα Υόρκη, όπου κατέφυγε την περίοδο της ναζιστικής κατοχής και όπου παρέμεινε ως το 1947, προτού επιστρέψει στη Γαλλία, όπου με χορηγία του Ιδρύματος Ροκφέλερ ίδρυσε το Τμήμα Κοινωνικών και Οικονομικών Σπουδών (με έδρα Ανθρωπολογίας) στην Εcole Ρratique des Ηautes Εtudes.

Κατά την παραμονή του στη Βραζιλία ο Λεβί-Στρος ταξίδεψε στην ενδοχώρα και έζησε με διάφορες φυλές του Αμαζονίου, κυρίως την Μπορορό, τη Ναμπικουάρα και την Καδουβέο στην περιοχή Μatto Grosso. Αυτή η επαφή του με τα προκαπιταλιστικά αυτά πολιτικά μορφώματα οδήγησε στη συγγραφή του πρώτου του βιβλίου Les structures elementaires de la Ρarente (Οι θεμελιώδεις δομές της πατρογονίας) το 1949. Το βιβλίο είναι το απτό αποτέλεσμα τόσο της επαφής του Λεβί-Στρος με την Αμαζονία όσο και της επαφής του με τη Νέα Υόρκη, όπου γνώρισε και τον Ρομάν Γιάκομπσον και τη δομιστική γλωσσολογία αλλά και τον Φρανζ Μπόαζ και την «ολιστική» ανθρωπολογία.

Η επαφή με τον Γιάκομπσον ήταν καθοριστική για τον Λεβί-Στρος. Παίρνοντας από τον Durkheim την έννοια ότι η θρησκεία είναι μέρος ενός συμβολικού συστήματος με στόχο την κατανόηση του ανθρώπου από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο Λεβί-Στρος ανέπτυξε τη θεωρία ότι, ακριβώς όπως και η γλώσσα, ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι ένα λογικό, συγκροτημένο αλλά υποσυνείδητο σύστημα που αποτελείται από άλλα, μικρότερα αλυσιδωτά υποσυστήματα (όπως είναι η συγγένεια, η μυθολογία, η θρησκεία, η οικονομία και ο γάμος). Η δομική γλωσσολογία επέτρεψε στον Λεβί-Στρος να εξηγήσει τον ανθρώπινο πολιτισμό ως ένα πολύπλοκο σύστημα αναλογιών μεταξύ της σφαίρας του απτού και της σφαίρας του συμβολικού, σχήμα το οποίο εδράζεται στην αντίληψη του Ρουσό περί της έμφυτης ευγένειας του πρωτόγονου ανθρώπου, όπου η αληθινή φύση του ανθρώπου μπορεί να βρεθεί μόνο στην ύπαρξη εκείνη η οποία δεν έχει ακόμη διαβρωθεί από τον πολιτισμό και την ατομική ιδιοκτησία. Ο Λεβί-Στρος αναγνωρίζει αυτό το χρέος στον Ρουσό τόσο στο εξαιρετικό αυτοβιογραφικό βιβλίο του Θλιμμένοι Τροπικοί (Τristes Τropiques, 1955) όσο και στο θεωρητικό του έργο Η άγρια σκέψη (ή Ο άγριος πανσές: La Ρensee Sauvage). Ο Λεβί-Στρος ανέπτυξε περαιτέρω τη θεωρία του περί της αδιάρρηκτης συμβολικής σφαίρας στην τριλογία του Περί Μυθολογίας, όπου υποστήριξε ότι ο μύθος ενεργεί πάνω στον ψυχισμό του πρωτόγονου ανθρώπου όπως η μουσική στον ψυχισμό του πολιτισμένου, δηλαδή ότι η μυθολογία και η μουσική είναι μέρη του ίδιου συμβολικού κόσμου. Το κλειδί για αυτή τη σχοινοτενή θεώρηση του συμβολικού είναι για τον Λεβί-Στρος ο μύθος του Οιδίποδα.

Ολη αυτή η άρρηκτη θεωρία προκάλεσε από τον Clifford Geertz το σχόλιο ότι ο Λεβί-Στρος έχει κατασκευάσει ένα μηχάνημα της Κόλασης (Ιnfernal machine) από όπου δεν υπάρχει διαφυγή. Η διαμάχη μεταξύ Geertz και Λεβί-Στρος οριοθετεί τη στροφή της ανθρωπολογίας προς τον ανθρωπισμό και την αποστροφή της από τον δομισμό. Ο Λεβί-Στρος, πάντως, παραμένει ηγεμονική φυσιογνωμία στην ιστορία της ανθρωπολογίας ως επιστήμης.

• Η κυρία Νένη Πανουργιά είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Columbia της Νέας Υόρκης.

Κλοντ Λεβί-Στρος, άλλαξε τη ματιά μας στην ανθρωπότητα

ΑΠΩΛΕΙΑ. Το όνομά του ταυτίστηκε με την ανθρωπολογία και με έναν από τους πιο ιντριγκαδόρικους -ισμούς: τον στρουκτουραλισμό. Ο λόγος για τον Κλοντ Λεβί-Στρος, τον ερευνητή και συγγραφέα των «Θλιβερών Τροπικών», ο οποίος πέθανε στις 30 Οκτωβρίου έχοντας πατήσει τα 101. Οπως σημειώνει ο Μορίς Μπλοχ στη νεκρολογία του στον Guardian, η φήμη του είχε επεκταθεί πολύ πέρα από το αντικείμενό του. «Ηταν, χωρίς αμφιβολία, ο γνωστότερος σε μη ειδικούς ανθρωπολόγος», γράφει χαρακτηριστικά.

Γεννήθηκε το 1908 στις Βρυξέλλες από Γάλλους γονείς αλλά μεγάλωσε στο Παρίσι και σπούδασε νομικά και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Πολύ σύντομα όμως έχασε το ενδιαφέρον του για τη φιλοσοφία, θεωρώντας την πεδίο στείρας αυτοαναφορικότητας.

Ο Κλοντ Λεβί-Στρος απογοητεύτηκε από τη φιλοσοφία, βρήκε όμως τον εαυτό του σε ένα άλλο πεδίο, αυτό της ανθρωπολογίας, αφού μελέτησε προσεκτικά το έργο του Αμερικανού ανθρωπολόγου Ρόμπερτ Λόουι και αφού προβληματίστηκε πολύ πάνω στον πλούτο των πολιτισμών που είχαν στιγματιστεί ως πρωτόγονοι. Την τελευταία στιγμή κατάφερε να συμμετάσχει σε μια γαλλική πολιτιστική αποστολή στη Βραζιλία, όπου και θα δίδασκε ως επισκέπτης καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο.

Ο Λεβί-Στρος έζησε στη Βραζιλία από το 1935 έως το 1939 και μαζί με την πρώτη του σύζυγο, η οποία ήταν εθνογράφος, μελέτησε τις φυλές του Αμαζονίου. Η επιστροφή του στην Ευρώπη συνέπεσε με το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και, όντας εβραϊκής καταγωγής, ο Λεβί-Στρος έζησε στο πετσί του τη ρατσιστική πολιτική της κυβέρνησης του Βισί.

Στην Αμερική

Ευτυχώς, το 1941 κατόρθωσε να διαφύγει στις ΗΠΑ και έζησε εκεί έως το 1948. Στην Αμερική ήταν που ανέπτυξε την ιδέα της «δομικής ανθρωπολογίας», η οποία τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 συνδέθηκε με το ρεύμα του στρουκτουραλισμού, κυρίως στη θεωρία της λογοτεχνίας αλλά και της ψυχανάλυσης. Ο Λεβί-Στρος υιοθέτησε τον όρο «δομική» από τις σχολές γλωσσολογίας του Φερντινάντ ντε Σοσίρ και του Λέοναρντ Μπλούμφιλντ, εστιάζοντας στην κατανόηση των εσωτερικών διεργασιών που διαπερνούν έναν πολιτισμό μέσα στην εξέλιξή του.

Οι θεωρίες του Λεβί-Στρος γοήτευσαν τους μεταμοντέρνους Φουκό, Ντελέζ, Ντεριντά, Λακάν, Μποντριγιάρ, Μπουρντιέ, Αλτουσέρ, Μπαρτ, Ζίζεκ, Τζέιμσον, Εκο κ. ά. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Χατζηνικολή το κλασικό του μελέτημα «Θλιβεροί Τροπικοί», που έγραψε το 1955, όπως επίσης «Φυλή και ιστορία. Φυλή και πολιτισμός» από τις εκδόσεις Πατάκη.

ΕΦΥΓΕ Ο ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΛΟΝΤ ΛΕΒΙ-ΣΤΡΟΣ: «Δεν αγαπώ αυτόν τον κόσμο»

• Έφυγε στα 101 του χρόνια ο πατέρας της σύγχρονης εθνολογίας, Κλοντ ΛεβίΣτρος, χάρη στις έρευνες του οποίου στις φυλές του Αμαζονίου, άλλαξε η ματιά μας στους πολιτισμούς

«Σκέφτομαι τον κόσμο στον οποίο τελειώνω τις ημέρες μου. Και δεν αγαπώ αυτόν τον κόσμο», είπε πριν από μερικά χρόνια στη «Μonde» ο Κλοντ Λεβί-Στρος. Έχει πει κι άλλα. Λόγου χάρη ότι «ο κόσμος ξεκίνησε χωρίς τον άνθρωπο και θα τελειώσει χωρίς αυτόν». Όσο όμως θα υπάρχει ο άνθρωπος θα υπάρχει και το έργο αυτού του μεγάλου Γαλλοεβραίου εθνολόγου και ανθρωπολόγου, που άλλαξε τη ματιά μας για τον κόσμο. Ο θάνατός του ανακοινώθηκε χθες, λίγες μέρες προτού κλείσει τα 101 του χρόνια. «Σε ποιον οφείλουμε αυτή την τόσο βαθιά σκέψη; Σε έναν φιλόσοφο; Σε έναν εθνολόγο, ανθρωπολόγο, σοφό, ντετέκτιβ; Ή σε έναν τεχνίτη, έναν συγγραφέα, ποιητή;», αναρωτιόταν πέρσι στην ίδια εφημερίδα ο Ροζέ Πολ-Ντρουά, με αφορμή τη δημοσίευση των έργων του Λεβί-Στρος στην περίφημη «Βibliotheque de la Ρleiade».

Ο ίδιος απέφευγε τους χαρακτηρισμούς. Απλώς άρχισε, μια ωραία πρωία του 1934, ένα μεγάλο ταξίδι που κράτησε χρόνια. Άφησε τη θέση του ως καθηγητή σε Λύκειο του Παρισιού και έφυγε για να διδάξει στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο. Στα πέντε χρόνια που έμεινε εκεί έκανε έρευνα πεδίου συγκεντρώνοντας το εθνογραφικό υλικό που θα έτρεφε μεγάλο μέρος του έργου του. Μελέτησε τα ήθη, τη σκέψη, τη συμπεριφορά ινδιάνικων φυλών της Βραζιλίας όπως οι Μπορόρο, οι Καντουβέο, οι Ναμπικουάρα. Οι έρευνές του θα αποδώσουν καρπούς τόσο στη διερεύνηση του τρόπου λειτουργίας του ανθρώπινου μυαλού όσο και στην ανάλυση της λογικής των μύθων (για την οποία έγραψε τετράτομο έργο) αλλά και στη μελέτη των συστημάτων συγγένειας. Μελέτησε ειδικότερα το ζήτημα της απαγόρευσης της αιμομιξίας ενώ διατύπωσε και τη «θεωρία της αγχιστείας», λέγοντας ότι η απαγόρευση της αιμομιξίας δεν αποσκοπεί στην ανανέωση του αίματος, όπως πιστευόταν, αλλά στην καθιέρωση συστήματος επικοινωνίας των ομάδων, κάτι που οριοθετεί τη μετάβαση από την α γέλη στον πολιτισμό.

Σε ένα βασικό του βιβλίο, τους «Θλιβερούς Τροπικούς», που γράφτηκε από το φθινόπωρο του 1954 μέχρι τον χειμώνα του 1955, ο Κλοντ Λεβί-Στρος άρχιζε με τη φράση: «Μισώ τα ταξίδια και τους εξερευνητές». Εννοούσε, βέβαια, τα ταξίδια που έχουν να κάνουν με το εμπόριο του εξωτισμού και τους καταναλωτές του. Εκείνος δεν ήθελε να δημιουργήσει αυταπάτες στους αναγνώστες του. Ήθελε, συναντώντας τις «πρωτόγονες» φυλές του Αμαζονίου, να τις συγκρίνει με τις δυτικές προκειμένου να εξαγάγει συμπεράσματα με παγκόσμια εμβέλεια. Στη μελέτη του άλλωστε «Φυλή και Ιστορία» ασκεί κριτική στη θεωρία του εξελικτισμού που τοποθετεί τη Δύση στην κορυφή και τους άλλους στην υπανάπτυξη. Είναι από τους πρώτους που προωθούν την ιδέα της ετερογένειας των πολιτισμών.

Επιστρέφοντας από τη Βραζιλία επιχείρησε ανεπιτυχώς να δουλέψει στο Παρίσι, καθώς από το καθεστώς του Βισύ οι Εβραίοι δεν ήταν καλοδεχούμενοι. Υπηρέτησε όμως στον γαλλικό στρατό και μετά έφυγε για τις ΗΠΑ όπου έμεινε πάνω από έξι χρόνια. Ήρθε σε επαφή με νέες επιστημονικές εξελίξεις, γνωρίστηκε με τον γλωσσολόγο Ρόμαν Γιάκομπσον που επηρέασε βαθιά το έργο του, μέσω του στρουκτουραλισμού. Στο έργο του «Άγρια σκέψη», παρουσιάζει την πρωτόγονη σκέψη ως το αντίστοιχο της μαστορικής, μιας δηλαδή «επιστήμης του συγκεκριμένου» που δεν αποβλέπει, όπως η επιστήμη, στη δημιουργία ενός κώδικα, αλλά στην ταυτόχρονη χρήση πολλών. Σε σχέση δε με τους μύθους- γράφει η Ευτυχία Βουτυρά στο «Παγκόσμιο βιογραφικό λεξικό»- λέει ότι εκφράζουν όλες τις δυνατές λύσεις στα βασικά προβλήματα επιβίωσης.

«Η Δύση», έχει γράψει ο Κλοντ Λεβί-Στρος, «απέκτησε στη διάρκεια του 18ου αιώνα την πεποίθηση ότι η προοδευτική επέκταση του πολιτισμού της ήταν αναπόδραστη απειλώντας την ύπαρξη χιλιάδων κοινωνιών πιο εύθραυστων, των οποίων όμως οι γλώσσες, τα πιστεύω, οι τέχνες και οι θεσμοί ήταν αναντικατάστατες μαρτυρίες του πλούτου και της διαφορετικότητας του ανθρώπινου είδους. Αν ελπίζουμε να μάθουμε μια μέρα τι είναι ο άνθρωπος, θα πρέπει να συγκεντρώσουμε όλες αυτές τις πολιτισμικές πραγματικότητες, οι οποίες δεν οφείλουν τίποτε στη συνεισφορά και την επιβολή της Δύσης».

Με μια ματιά

● Γιος Γαλλοεβραίου ζωγράφου, γεννήθηκε στις Βρυξέλλες το 1908
● Σπούδασε Νομικά και Φιλοσοφία στη Σορβόνη
● Το 1934 φεύγει για τη Βραζιλία, για να διδάξει Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο
● Μέχρι το 1938 μελετά τους γηγενείς πληθυσμούς στο δάσος του Αμαζονίου και το Μάτο Γκρόσο
● Επιστρέφει στη Γαλλία το 1939 και ένα χρόνο αργότερα καταφεύγει στις ΗΠΑ προκειμένου να αποφύγει τη δίωξη λόγω της εβραϊκής καταγωγής του
● Το 1950 αναλαμβάνει διευθυντής σπουδών στην Εcole Ρractique des Ηautes Εtudes του Πανεπιστημίου του Παρισιού
● Το 1955 κυκλοφορεί το βιβλίο του «Θλιβεροί Τροπικοί»
● Το 1973 εκλέγεται μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας
● Ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ σε 11 πανεπιστήμια, μεταξύ των οποίων σε Χάρβαρντ, Οξφόρδη και Γέιλ

• Βιβλία του στα ελληνικά

«Θλιβεροί τροπικοί» (Εκδόσεις Χατζηνικολή), «Άγρια σκέψη» (Εκδ. Παπαζήση), «Από το μέλι στη στάχτη» (Αρσενίδης), «Φυλή και Ιστορία» (Πατάκης), «Ο δρόμος της μάσκας» (Χατζηνικολή), «Νοσταλγία για τη Βραζιλία» (Κέδρος), «Το ωμό και το μαγειρεμένο» (Αρσενίδης), «Ο μύθος του Λύγκα» (Γκοβόστης), «Ανθρωπολογία και μύθος» (Καρδαμίτσας), «Μύθος και νόημα» (Καρδαμίτσας).

• Του Μανώλη Πιμπλή, ΤΑ ΝΕΑ: Τετάρτη 4 Νοεμβρίου 2009

Τιμήθηκε το γηραιότερο μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, ηλικίας 100 ετών

Ο Κλοντ Λεβί-Στρος κατέχει έδρα ακαδημαϊκού από το 1973 και είναι ο πρώτος που φτάνει τα 100 χρόνια ζωής.

Τιμήθηκε σήμερα, από τη γαλλική Ακαδημία, ο πρώτος ακαδημαϊκός που έφθασε, σήμερα, την ηλικία των 100 ετών, ο ανθρωπολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος. Ο τιμηθείς, που συγκαταλέγεται στους εξέχοντες διανοούμενους του περασμένου αιώνα, κατέχει έδρα ακαδημαϊκού από της 24ης Μαΐου του 1973.

Ο Λεβί-Στρος ούτε παρέστη στη σημερινή ειδική συνεδρίαση της Ακαδημίας, με σκοπό να τιμηθεί, ούτε όμως και σε πολλά άλλα, συναφούς χαρακτήρα, δημόσια γεγονότα στη Γαλλία αυτήν την εβδομάδα θα παραστεί, όπως αποσαφηνίστηκε από το στενό του περιβάλλον.

Γεννημένος στη διάρκεια του έτους 1908 στις Βρυξέλλες, από γονείς Γάλλους, ο Κλοντ Λεβί-Στρος θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης Ανθρωπολογίας και τα έργα του: «Στοιχειώδεις δομές της συγγένειας» επίσης «Οι λυπηροί Τροπικοί» είναι και διαδεδομένα και προσφιλή.

Η ιστορικός ακαδημαϊκός Ελέν Καρέρ ντ' Ανκός, αναφερόμενη στη σημερινή γιορτή προς τιμήν του ανθρωπολόγου Λεβί-Στρος, έκανε λόγο πρωτίστως για μία «οικογενειακή γιορτή», τόνισε δε στη συνέχεια της πανηγυρικού χαρακτήρα ομιλίας της ότι ο τιμηθείς «κατανόησε πολύ εύστοχα, σε ό,τι αφορά τους Ακαδημαϊκούς, την κεφαλαιώδη σημασία των πολύ παλιών εθιμικών κανόνων, τεκμηριώνοντας ότι αυτοί κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά στους κατιόντες, ενσαρκώνοντας με το προσωπικό του παράδειγμα και με έναν άριστο τρόπο την αξία ότι, σ' αυτούς ειδικά τους κανόνες, πρέπει να παραμένουμε διαχρονικά απολύτως πιστοί».

Η Γαλλική Ακαδημία που ιδρύθηκε το 1634 επί Λουδοβίκου του 13ου και του Ρισελιέ, έχει ήδη κάνει μια διαδρομή 374 ετών.

Ρακίνας, Κορνέϊγ, Ουγκό και Κοκτό διετέλεσαν ακαδημαϊκοί. Έχει 40 ισόβια μέλη - η ιδιότητα του ακαδημαϊκού δεν είναι επιδεκτική παραίτησης από το καθήκον.

Πέντε γυναίκες είναι, σήμερα, ακαδημαϊκοί- - εκ των οποίων η ελληνίστρια Ζακλίν ντε Ρομιγί, η ιστορικός Ελέν Καρέρ ντ Ανκός και η Σιμόν Βέϊλ, εσχάτως.

Η πρώτη ακαδημαϊκός της Γαλλίας, ήταν η συγγραφέας Μαργκερίτ Ντιράς.

Από τη γαλλική Ακαδημία, πρώτιστο καθήκον της οποίας είναι η πιστότητα και η διαφύλαξη της γαλλικής γλώσσας -έχει όμως κατακριθεί επανειλημμένως όταν, υπερβάλλουσα εαυτήν, αρνείται να πολιτογραφήσει ευρύτατα διαδεδομένους αγγλικής προέλευσης όρους -συντάσσεται το «Λεξικό της γαλλικής γλώσσας», το οποίο και ενημερώνεται διαρκώς.

CLAUDE LÉVI-STRAUSS

Claude Lévi-Strauss

Ο γάλλος κοινωνικός ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss (γεννήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 1908, στις Βρυξέλλες, στο Βέλγιο), και υπήρξε ο κύριος εισηγητής του δομισμού [structuralism] στην ανθρωπολογία, μια μέθοδος που εφαρμόστηκε στην ανάλυση της κοινωνίας και των πολιτιστικών συστημάτων (π.χ., συγγένεια και μυθικά συστήματα). Ο δομισμός έχει επηρεάσει όχι μόνο τις κοινωνικές επιστήμες του 20ού αιώνα αλλά και τη μελέτη της φιλοσοφίας, της συγκριτικής θρησκείας, της λογοτεχνίας, και του κινηματογράφου. Ο Lévi-Strauss υπήρξε χρήσιμη παράδοση για διανοητές όπως οι Roland Barthes, Michel Foucault, Gilles Deleuze, Jacques Derrida, Jacques Lacan, και Judith Butler.

Το βιβλίο του Tristes Tropiques, που είχε και μια ευρύτερη απήχηση πέραν των στενών επιστημονικών ορίων, είναι ένας απολογισμός των ταξιδιών του στη Βραζιλία. Αρχίζει γράφοντας ότι μισεί τα ταξίδια και τους εξερευνητές και η περιγραφή του είναι η χαρακτηριστική ιστορία του ταξιδιού. Υπάρχουν μερικές εκτεταμένες λυρικές περιγραφικές, συμπεριλαμβανομένης μιας περιγραφής οκτώ σελίδων ενός ηλιοβασιλέματος, και το αφήγημα διακόπτεται από εκτεταμένες παρεκκλίσεις. Υπάρχουν ολόκληρα κεφάλαια που αφιερώνονται στους φιλοσοφικούς στοχασμούς σε τέτοια θέματα όπως τη θέση της ανθρωπολογίας και οι διαφορές μεταξύ των μεγάλων θρησκειών. Οι εμπειρίες του από το συναπάντημά του με τις ινδιάνικες φυλές του Αμαζονίου, περιγράφονται γλαφυρά με την υπογράμμιση ότι ήταν καταστροφική η επέμβαση των «πολιτισμένων» Δυτικών στους ιθαγενείς πολιτισμούς.

Claude Lévi-Strauss / Comment on devient ethnologue

«Ma carrière s'est jouée un dimanche de l'automne 1934, à 9 heures du matin, sur un coup de téléphone. » C'est ainsi que l'on devient ethnologue presque par hasard. En 1934, Claude Lévi-Strauss a 26 ans quand le directeur de l'École normale supérieure lui demande s'il veut partir enseigner à l'Université de São Paulo. Claude Lévi-Strauss acceptera et il s'installera au Brésil en 1935. Mais sans doute ce départ soudain pour l'Amérique du Sud correspondait-il à l'appel d'une vocation dont Lévi-Strauss avait commencé de ressentir les signes précurseurs dans sa jeunesse. Il raconte, dans Tristes Tropiques, comment, étudiant en philosophie, il se sentit très vite rebuté par cette discipline qui lui apparaissait comme une vaine gymnastique intellectuelle coupée de la richesse du réel et desséchante pour l'esprit. D'où l'intérêt porté à la sociologie, mais aussi à l'ethnographie, dont il fit la découverte décisive en lisant, au début des années trente, le livre déjà ancien de Robert Lowie, intitulé Primitive Society. «Ma carrière s'est jouée un dimanche de l'automne 1934,

à 9 heures du matin, sur un coup de téléphone. C'était Célestin Bouglé, alors directeur de l'École normale supérieure; il m'accordait depuis quelques années une bienveillance un peu lointaine et réticente : d'abord parce que je n'étais pas un ancien normalien, ensuite et surtout parce que, même si je l'avais été, je n'appartenais pas à son écurie pour laquelle il manifestait des sentiments très exclusifs. Sans doute n'avait-il pas pu faire un meilleur choix, car il me demanda abruptement : Avez-vous toujours le désir de faire de l'ethnographie ? -Certes ! -Alors, posez votrecandidature comme professeur de sociologie à l'Université de ão Paulo. Les faubourgssont remplis d'Indiens, vous leur consacrerez vos week-ends. Mais il faut que vous donniez votre réponse définitive à Georges Dumas avant midi. » [Tristes Tropiques, Plon, 1955, p.49].

Βασικά έργα του Lévi-Strauss:

La Vie familiale et sociale des Indiens Nambikwara (1948), Les structures élémentaires de la parenté (1949), Race et histoire (1952), Tristes tropiques (1955), Anthropologie structurale (1958), Le totémisme aujourd'hui (1962), La pensée sauvage (1962), Les mythologiques: Le cru et le cuit (1964), Les mythologiques: Du miel aux cendres (1967), Les mythologiques: L'origine des manières de table (1968), Les mythologiques: L'homme nu (1971), La voie des masques (1975), Le regard éloigné (1983), Paroles données (1984), La potière jalouse (1985), De près et de loin - avec Didier Éribon (1988), Histoire de lynx (1991), Regarder, écouter, lire (1993), Saudades do Brasil (1994), Saudades de São Paulo (1995).

Documents sonores:

La diversité culturelle. Non seulement la culture tend à s’uniformiser, mais son mode de transmission change, passant du vertical – de génération en génération – à l’horizontal. Claude Levi-Strauss explique. Émission "Documents", Radio-Canada, 14 janvier 1975 (format Real Audio, 3 min. 13 sec.)

The Birth of Historical Societies (Hitchcock Lectures), 3 et 4 octobre1984, Berkeley Language Center. On peut faire l'écoute en Real Audio de la présentation du conférencier et de l'intervention de celui-ci (71 min. 59 sec.) (Speech Archive SA 1532, University of California, Berkeley)

Document vidéo: Claude Lévi-Strauss: entre nature et culture. Vous pouvez écouter en Real Audio cette émission de l'excellente série "Chasseurs d'idées" (première diffusion: 24 février 2002) présentée à Télé-Québec.Invités: Bernard Arcand, Marcel Brisebois, Jean Grondin et Yvan Simonis. On lira également un riche dossier documentaire.

Documentation

Paz, Octavio. Deux transparents. Marcel Duchamp et Claude Lévi-Strauss, Paris, Gallimard, 1970.

Clément, Catherine. Lévi-Strauss ou la structure du malheur, Paris, Seghers, 1970.

Clément, Catherine. Claude Lévi-Strauss, Paris, PUF, coll. "Que sais-je?", 2003, 128 p. Compte rendu de Arnaud Spire, L'Humanité, 15 mai 2003 : «Le "Que sais-je?" de Catherine Clément ne se contente pas de suivre le fil chronologique de la pensée de Lévi-Strauss, il en cerne à chaque instant l'essence historiquement changeante avec une inlassable émotion, qui ouvre l'intelligence de son lecteur.»

Sperber, Dan. Le structuralisme en anthropologie, Paris, Seuil, coll. "Points", 1973

Leach, Edmund. Claude Lévi-Strauss, Chicago, University of Chicago Press, 1970, 1974, 1989, xii, 146 p.

Textes en ligne:

Raynouard, A. Claude Lévi-Strauss et la «pensée sauvage», Label France, no 23, mars 1996

Éribon, Didier. Claude Lévi-Strauss (adpf publications, la petite bibliothèque, 1996, 59 p.) - site du Ministère des Affaires étrangères, Fr.

Cohan-Solal, Annie. «Claude L. Strauss» in the United States, Partisan Review, vol. LXVII, no 2, 2000

Gibbs, W. Wayt. From Naked Men to a New-World Order, Scientific American, janvier 1998: Finding a hidden logic in "primitive" myths made Claude Lévi-Strauss the most renowned anthropologist alive

Pateman, Trevor. Claude Levi-Strauss, The Way of the Masks (La Voie des Masques) - édition abrégée de : "The Dialogue of the Masks", Aletheia (University of Sussex, England), no 4, automne 1984, p. 16-22.

Plank, William G. Tangible Categories : Claude Lévi-Strauss and Gunter Grass