Στο έργο του Σκαμπαρδώνη υπάρχουν όλες οι αποχρώσεις

27 νέα διηγήματα από τον Θεσσαλονικιό πεζογράφο

• Της Τιτικας Δημητρουλια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/03/2008

• Γιωργος Σκαμπαρδωνης, Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος, εκδ. Ελληνικά Γράμματα

Το καλό διήγημα μεταφέρει με κάποιο τρόπο ειδήσεις από έναν κόσμο σε έναν άλλον, έχει πει ο Ραίημοντ Κάρβερ. Τον θυμήθηκα, διαβάζοντας τα νέα διηγήματα του Θεσσαλονικιού δημοσιογράφου και πεζογράφου Γιώργου Σκαμπαρδώνη, είκοσι επτά τον αριθμό, όπου οι κόσμοι πολλαπλασιάζονται, καταφανώς και αφανώς, φανερώνοντας τις δεδομένες αλλά υπόγειες διασυνδέσεις του είδους με το μυθιστόρημα, το παραμύθι, αλλά και το ποίημα. Δεξιοτέχνης της μικρής φόρμας, ο Σκαμπαρδώνης εμπλέκει ανεπαίσθητα τον αναγνώστη στη μηχανή του λόγου του, και με μια αιφνίδια μετατόπιση περνά τον μύθο κόσμο του αναγνώστη, σχολιάζει τις δικές του νίκες και ήττες, το λογικό και το παράλογο της δικής του ζωής.

Τα διηγήματα του Σκαμπαρδώνη, από δύο έως δέκα περίπου σελίδες έκαστο, διαβάζονται όλα σε μια «καθισιά», όπως οφείλουν κατά τον Πόε τα διηγήματα, ώστε να έχει κανείς την αίσθηση της ολότητας του έργου. Δύσκολα όμως περιγράφονται. Υπάρχουν βεβαίως θεματικά μοτίβα, το νερό, ο βυθός, τα ζώα, τα ποτά και τα ξενύχτια, η Ιστορία, η απώλεια, το πείσμα και η παράδοση, το μοιραίο και το ανεπίγνωστο. Υπάρχουν αναγνωρίσιμα υφολογικά στοιχεία, όπως η έφεση προς το λογοπαίγνιο, κυρίαρχη και στους τίτλους των έργων του, που όμως πέρα από τη δύναμη του λόγου φωτίζει και το άλογο και το τυχαίο του κόσμου. Ολα αυτά όμως τίποτε δεν λένε για την ιδιαίτερη, περίτεχνη δόμηση του κάθε διηγήματος, όταν το ρεαλιστικό έναυσμα οδηγεί σε αναπάντεχες συμβολοποιήσεις, η λειτουργία των αφηγηματικών τρόπων διευρύνεται (οι περιγραφές μετασχηματίζονται κάποιες στιγμές σε δράση λόγου χάρη), ο χρόνος ρέει σαν το νερό και ο χώρος χαρακτηρίζει μετωνυμικά τα πρόσωπα και τα πράγματα.

Η διαδρομή

Παράδειγμα, το εναρκτήριο διήγημα της συλλογής, ο «Διάπλους του Τορωναίου». Ενας άντρας κολυμπάει από το ένα πόδι της Χαλκιδικής στο άλλο. Το κύμα, οι μέδουσες, οι ζαργάνες που περνούν σαν «ασημοπράσινες σπαθιές», τα μπλάβα και διάφανα νερά, σκηνικό μιας θαλασσινής περιπέτειας, στην οποία ενσκήπτει αιφνιδίως και δημιουργεί κρίση πανικού στον κολυμβητή όχι ένα πραγματικό σκυλόψαρο, αλλά η νοητική του εικόνα. Η διαδρομή αποδεικνύεται ένας αγώνας με τον εαυτό, ενάντια σε φόβους και ήττες, μια μάταιη απόδειξη που δεν μπορεί να ακυρώσει την απώλεια και να πληρώσει το κενό· και η μαγικά ανεξιχνίαστη θάλασσα γίνεται μια άλλη όψη του σκοτεινού βίου και της σαγήνης του, όπου κάποιες κρίσιμες στιγμές αστράφτει φως, όπως εδώ, και γνωρίζει ο άνθρωπος τον εαυτό του. Αλλο διήγημα, «Συνοδηγός με ουρά»: ένα ποντικάκι μπαίνει στο αυτοκίνητο της μοναδικής γυναίκας μεταξύ των τελωνοφυλάκων στους Ευζώνους. Επειτα από απελπισμένες προσπάθειες εξόντωσής του, με τον φόβο να τη διαλύει, αφού και ο γάτος Γλιγκόροφ αρνείται να συνεργαστεί, η γυναίκα καταλήγει να αποδεχθεί το ποντίκι, που την κοιτάζει «ακατανόητα στα μάτια» μέσα από το δικό του «αλλόκοτο κόσμο», ως έσχατη παρηγοριά στην αφόρητη μοναξιά της. Αν στο πρώτο διήγημα τον τόνο τον ξανοίγουν οι ρεαλιστικές αναφορές, το φουρνάκι όπου οι ψαράδες ψήνουν τα ψάρια κατευθείαν πάνω στη βάρκα λόγου χάρη, οι κινήσεις και τις ατάκες τους, στο δεύτερο διήγημα το χιούμορ δίνει στα πράγματα τις πραγματικές τους διαστάσεις, ανάμεσα στο τραγικό και το κωμικό, με το γκροτέσκο να καραδοκεί, όπως στην πραγματική ζωή.

Στα διηγήματα του Σκαμπαρδώνη δεν υπάρχει καθαρό άσπρο και μαύρο, αλλά όλες οι μεταξύ τους αποχρώσεις, αποτυπωμένες με αντιθέσεις που σβήνουν και άλλες που παροξύνονται. Η στιγμή γίνεται βιωμένη διάρκεια, ζωής ή θανάτου, όπως στη συγκλονιστική «Απνοια στην Τριστινίκα», η πύκνωση δεν εμποδίζει το άπλωμα των πραγμάτων και του ίδιου του χρόνου, ειδικά του ιστορικού, που ορίζει όχι μόνο το δημόσιο αλλά και το ιδιωτικό, στις πλέον αναπάντεχες εκφάνσεις του. Πώς μπορεί άραγε η μικρασιατική εκστρατεία να σχετίζεται με το ξεπέρασμα της υψοφοβίας; Από την άλλη, η πρόσληψη της τέχνης αποκτά νέες διαστάσεις σε διηγήματα όπου η ακρόαση της ποίησης προϋποθέτει καραμπίνες ή ο Μέντελσον γίνεται το καταφύγιο ενός φορτηγατζή. Ματιά διεισδυτική, ψύχραιμη αλλά πονετική, αποδραματοποίηση, σφιχτός ρυθμός, ανάγλυφη εικονοποιία, γλώσσα ανήσυχη, ακονισμένη: είκοσι επτά διηγήματα το ένα καλύτερο από το άλλο, που δεν μιλάνε για τον Ελληνα σήμερα, αλλά για τον άνθρωπο και τη ζωή του πάντα, και κυρώνουν την κατακτημένη ιδιοπροσωπία ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους διηγηματογράφους μας.

Γιώργος Σκαμπαρδώνης: Υπάρχουν άνθρωποι που εκτίουν τα ισόβια του μυαλού τους

• Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΙΔΑΛΗ

• Ελευθεροτυπία, Σάββατο 20 Φεβρουαρίου 2010

Οι ήρωες, όμως, του θεατρικού έργου του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Με τα παιδιά της πιάτσας», που παίζεται στο ΚΘΒΕ, δεν πληρώνουν τις δογματικές τους ψευδαισθήσεις. Είναι πραγματικοί φυλακισμένοι, μάγκες και μικροαπατεώνες που δραπέτευσαν από τις σελίδες του Τσιφόρου. Γιατί άραγε ο δημοφιλής συγγραφέας έλκεται τόσο από τους ανθρώπους του περιθωρίου;

Διπλό «παρών», θεατρικό και πεζογραφικό, δίνει αυτό τον καιρό ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης.

* Από χτες στη Θεσσαλονίκη, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος παρουσιάζει το έργο του «Με τα παιδιά της πιάτσας» σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Αρβανιτάκη στη σκηνή Σωκράτης Καραντινός στη Μονή Λαζαριστών (έργο βασισμένο στο βιβλίο του Νίκου Τσιφόρου «Τα παιδιά της πιάτσας»).

* Πριν λίγους μήνες κυκλοφόρησε η καινούργια συλλογή διηγημάτων του «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος» (εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα»), που παραμένει σταθερά στη λίστα των ευπώλητων λογοτεχνικών βιβλίων. Είκοσι επτά μικρές ιστορίες με ήρωες καθημερινούς ανθρώπους, το υγρό στοιχείο, αλλά και διάφορα ζώα όπου εκπλήξεις και ανατροπές καραδοκούν, προσφέροντας στον αναγνώστη μια ιδιαίτερη συγκίνηση και μια λοξή χιουμοριστική ματιά.

• Γιατί ασχοληθήκατε με τον Τσιφόρο;

«Μου το ζήτησε ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ΚΘΒΕ Σωτήρης Χατζάκης, αλλά και γιατί έχω φτιάξει σχετικούς ήρωες - φτωχοδιάβολους σε κάνα-δυο βιβλία μου οπότε, υπήρχε ένας κάποιος κοινός τόπος. Ο Τσιφόρος είναι μια μοναδική περίπτωση, κάπως παρεξηγημένη, γιατί ποτέ δεν εντάχθηκε στο σώμα των κανονικών συγγραφέων· θεωρήθηκε ότι συνομιλούσε με την παραλογοτεχνία, κάτι με το οποίο δεν συμφωνώ - εξάλλου οι κατατάξεις έχουν λίγη σημασία».

• Τι σας γοητεύει σ' αυτόν;

«Το ότι δημιούργησε δικό του σύμπαν, με ξεχωριστό γλωσσικό ιδίωμα, που θα ζήλευαν αρκετοί συγγραφείς, τουλάχιστον στο θέμα της εσωτερικής ενότητας. Ο Τσιφόρος είναι πιο πολύ γλώσσα παρά αφήγηση. Δεν κρίνει τους συνήθεις μικροαπατεώνες ήρωές του, δεν ηθικολογεί, δεν κανοναρχεί, παρά δείχνει συγκατάβαση και διακριτική αγάπη γι' αυτούς. Σχεδόν τους μυθοποιεί, απενοχοποιώντας τους διά της λογοτεχνικής χάριτος. Είναι εξαιρετικά ευρηματικός και δεν αντιγράφει μόνο την αργκό της μορτιάς του 1950-60, αλλά την επεκτείνει. Πλάθει επιπλέον το δικό του τσιφορικό ιδίωμα απεικονίζοντας, έμμεσα, τις ευρύτερες στρεβλώσεις της μεταπολεμικής συγκυρίας, μέσα από τον κόσμο του περιθωρίου, της απάτης, της μαγκιάς και της ψευδο-μαγκιάς».

• Κάνατε κάποια διασκευή στο βιβλίο; Η ιστορία του έργου με λίγα λόγια ποια είναι;

«Δεν διασκεύασα τα "Παιδιά της πιάτσας", παρά έγραψα ένα καινούργιο έργο, εντός του οποίου εντάσσονται δυναμικά κάποιοι επιλεγμένοι ήρωες και οι περιπέτειές τους απ' το συγκεκριμένο βιβλίο του Τσιφόρου. Ενας σύγχρονος αρχηγός συμμορίας, μαζί με τον σωματοφύλακά του, συναντάει σε μια φυλακή κάποια απ' τα "Παιδιά της πιάτσας" που έχουν παραμείνει στη στενή ως μισο-πραγματικοί, μισο-λογοτεχνικοί ήρωες. Οι πρώτοι δυο θέλουν να αποδράσουν με ελικόπτερο, κατά το πρότυπο Παλαιοκώστα, κι εκεί αρχίζει το γαϊτανάκι, η συνομιλία, εντός της φυλακής, δύο διαφορετικών γενεών απάτης, η αλληλεγγύη, οι αντιθέσεις μεταξύ τους και προς τη διεύθυνση της φυλακής. Εκρήγνυνται οι μνήμες των βετεράνων, ξαναζωντανεύουν οι παλιές ιστορίες και στοιχειώνουν εντός της δράσης και της απόπειρας απόδρασης. Τα δύο διαφορετικά γλωσσικά ιδιώματα διαπλέκονται, όπως και το τώρα με το τότε, το μέσα με το έξω, η πραγματικότητα και η Τέχνη, μέσα σε μια φυλακή - ποιητικό επέκεινα».

• Πόσο η φυλακή σωφρονίζει; Υπάρχουν κι άλλου είδους φυλακές στον έξω κόσμο;

«Τα 'χει πει ο Φουκό, διά μακρών, αλλά και αρκετοί άλλοι. Οσο για την ευρύτερη έννοια της κάθειρξης, εκτός της πραγματικής, υπάρχουν και πολλές άλλες, με προεξάρχουσα εκείνη της ιδεολογίας, της εμμονής. Οτιδήποτε εξυπακούει εγκλεισμό, πνευματικό, ψυχικό, ιδεολογικό. Υπάρχουν άνθρωποι που εκτίουν τα ισόβια του μυαλού τους. Εγκλωβισμένοι διά βίου σε ένα δόγμα. Τραβηγμένα χειρόφρενα. Το έχουμε ζήσει όλοι μας. Συχνά η ιδεολογική αυτοφυλάκιση έχει και τα καλά της: αίσθημα ψευδο-ασφάλειας, βεβαιότητες παντογνωσίας, κατοχή της απόλυτης αλήθειας, μαξιμαλισμούς ευτυχίας, κι όλες εκείνες τις απολυτότητες που κατασκευάζουμε για να καλύψουμε την προφανή σχετικότητα των πάντων, όπως μας διδάσκει η Ιστορία, με ειρωνικά αιματηρό τρόπο».

• Στην εποχή μας, τα «Παιδιά της πιάτσας» έχουν κάτι να πουν ή είναι κάπως παρωχημένα;

«Ενα λογοτεχνικό κείμενο με αρετές ποτέ δεν είναι παρωχημένο -αλλιώς δεν θα παίζαμε στο θέατρο παρά μόνο σύγχρονα έργα. Αλλά, τι θα πει "σύγχρονο"; Τίποτα, αφού ο χρόνος είναι διαφορετικός για κάθε χώρα και κάθε άτομο, όπως και η αντίληψή του- αλλιώς ένιωθαν τα πράγματα, στο ίδιο νησί, τον ίδιο χρόνο, ο Κάλβος κι ο Σολωμός. Ενα έργο που έχει εσωτερικές αρετές είναι πάντα επίκαιρο, αλλιώς δεν θα διαβάζαμε καν τον Ομηρο. Το παρωχημένο ή όχι προσμετράται πιο πολύ απ' το ύφος και τα μέσα όταν είναι εκτός εποχής. Δηλαδή το να γράφει, για παράδειγμα, κανείς σήμερα με το στιλ του Παλαμά ή του Ζαχαρία Παπαντωνίου».

• Εχετε μια αδυναμία, μια εμμονή με τους ανθρώπους του περιθωρίου (από τους μάγκες, τους κουτσαβάκηδες έως τους κορυφαίους λαϊκούς συνθέτες Τσιτσάνη, Βαμβακάρη που έγραψαν και σχετικά τραγούδια και τους κάνατε βιβλία). Γιατί;

«Δεν είναι αδυναμία ούτε εμμονή, αλλά ένας τρόπος να δω διαθλασμένο, σε ορισμένα βιβλία μου, τον κόσμο, μέσα απ' αυτούς. Θα μπορούσα να κάνω το ίδιο από άλλη οπτική - ύστερα, εγώ δεν χρησιμοποιώ ακριβώς μάγκες ή κουτσαβάκηδες, αλλά λαϊκούς, κυρίως, τύπους. Περιθωριακοί και παρακρατικοί, αλλά όχι μόνον, υπάρχουν πιο πολύ στο "Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου". Οι ήρωές μου είναι καθημερινοί άνθρωποι, κι όχι περιθωριακοί. Είναι λαϊκοί, μικροαστοί, αστοί, κι αυτή η παράξενη ταξιανθία των τελευταίων ετών, οι βιαίως μεσοαστοί - ο καθείς με το μεγαλείο και τις στρεβλώσεις του. Ο Τσιτσάνης και ο Βαμβακάρης δεν ήταν περιθωριακοί, ήταν διάσημοι και αποδεκτοί απ' όλο σχεδόν τον κόσμο. Εγραψα βιβλία γι' αυτούς, γιατί ήθελα να τους κάνω, αναδρομικά, παρέα. Μαζί τους πάσχισα, με πλάγιο, ελλειπτικό τρόπο, να ξαναδώ δυο άλλες εποχές, να καταλάβω. Και μ' αρέσουν τα τραγούδια τους, ακόμα, καθώς σε όλους μας, κι όπως μ' αρέσουν κι άλλες μουσικές, εντελώς σύγχρονες ή παλιές, απροκατάληπτα».

• Εχετε γνωρίσει και συναναστραφεί από κοντά τέτοια άτομα; Πόσο μπεσαλίδικα κι επικίνδυνα είναι;

«Λίγο-πολύ όλοι έχουμε γνωρίσει τις εκάστοτε παραλλαγές της παλικαροσύνης, είτε αυτή είναι λαϊκή είτε είναι ψευδο-αστική. Πάντως το παλιό στιλ έχει εκλείψει και υπάρχουν μόνο κακέκτυπα, οι λεγόμενοι αποφάγια-μάγκες. Αλλά η επιδεικτική λεβεντιά και το στιλ της μαγκιάς ενυπάρχει στον Ελληνα ακόμα, ως πόζα και ως μύθος, με νέες βέβαια προσαρμογές κι αξεσουάρ. Είναι η μανία της επικράτησης, της ισχύος, της επίδειξης - αν και παλιότερα το παίγνιο περιείχε και κάποιους κώδικες τιμής, συμπεριφοράς, ντυσίματος, τάξης και γλώσσας. Είχε κάποια ενότητα ύφους. Τώρα βλέπουμε διάσπαρτα και μεταλλαγμένα κάποια χαρακτηριστικά του, στην εποχή της μεταλλαγμένης σόγιας. Εξάλλου πραγματικά επικίνδυνοι σήμερα είναι πιο πολύ οι χαρτογιακάδες που διαχειρίζονται τις τύχες μας με την αμεριμνησία των βιολιστών του Τιτανικού, παρά ένας μισο-αφελής συνοικιακός μαγκίτης».

• Η μαγκιά είναι κατ' εξοχήν... αντρική υπόθεση;

«Καθόλου. Υπάρχουν γυναίκες που βάζουν τους άντρες στη σειρά, όπως οι μεγάλες μάμες στην Κάτω Ιταλία. Η αυτάρκεια, η αυτονομία, η γενναιοφροσύνη, η αξιοπρέπεια που δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί, είναι η πραγματική μαγκιά - αν και η λέξη δεν είναι πια ακριβής. Αλλά, όπως και να το διατυπώσουμε, το ζήτημα δεν είναι θέμα φύλου, αλλά ψυχής, σθένους, ευαισθησίας, συγκρότησης, συμπεριφοράς».

• Τι σας ελκύει στην ιδιαίτερη γλώσσα των «Παιδιών της πιάτσας;»

«Κάθε αργκό είναι ενδιαφέρουσα, μερικές δε φορές εξαιρετικά εκφραστική, ευθύβολη, καίρια, μ' έναν ξεχωριστό τρόπο. Η γλώσσα των κομπιουτεράδων, των φαντάρων, τα καλιαρντά, τα επαγγελματικά ιδιώματα, οι ντοπιολαλιές, ο κώδικας κάθε κλειστού χώρου κομίζει μοναδικά γλωσσικά στοιχεία κι επινοήσεις που διαρκώς ανανεώνονται - όπως και οι καινούργιες εκφράσεις των εκάστοτε νέων. Κάθε γλώσσα, σε μεγάλο βαθμό είναι μια σύνθεση από επιμέρους αργκό που αενάως την ενυδατώνουν, την εμπλουτίζουν». *

info: Σκηνικά-κοστούμια Ελένη Μανωλοπούλου, μουσική Αλέξης Πρίφτης, κινησιολογία Τατιάνα Μύρκου, βίντεο Αντα Λιάκου, φωτισμοί Αλέκος Αναστασίου. Παίζουν οι Εκτωρ Καλούδης, Παντελής Καλπάκογλου, Δημήτρης Κολοβός, Δημήτρης Κοντός, Γιώργος Κώτσος, Χρήστος Παπαστεργίου, Βασίλης Σεϊμένης, Δημήτρης Σιακάρας, Βασίλης Σπυρόπουλος, Αλέξανδρος Τσακίρης, Μαρίζα Τσάρη, Γιάννης Τσάτσαρης, Κώστας Χαλκιάς και οι Καλλιόπη Ευαγγελίδου, Ελένη Θυμιοπούλου, Μαρίζα Τσάρη. Συμμετέχει ζωντανά ο μουσικός Παύλος Παφρανίδης.

Η μόνη πραγματική κρίση είναι ότι πέθανε ο Χατζιδάκις

Σ' αρκετά διηγήματα από την πρόσφατη συλλογή σας «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος» αναφέρεστε σε λαϊκούς ανθρώπους ενίοτε τσακισμένους αλλά και θυμόσοφους (ηλικιωμένους, μεροκαματιάρηδες, από φορτηγατζή έως τσοπάνο, ψαρά, συνταξιούχο). Εχουν κάτι το ιδιαίτερο, το αυθεντικό, που σας έκανε ν' ασχοληθείτε μαζί τους;

«Δεν είναι θυμόσοφοι ούτε γραφικοί, απλώς καθημερινοί. Ξεχωριστούς τους κάνει μόνο ο τρόπος που τους βλέπει κανείς, σε συγκεκριμένες, ιδιαίτερες συνθήκες. Δεν είναι μοναδικοί, ούτε αυθεντικοί -δεν πιστεύω στην αυθεντικότητα. Στην εποχή της τηλεόρασης όλοι είμαστε νοθευμένοι, σύνθετοι, θολοί, πολλαπλοί. Οι αφηγηματικές συγκυρίες είναι ξεχωριστές, ώστε έμμεσα να φωταγωγούνται κάποιες κρίσιμες πλευρές τους ή πλευρές μας».

• Στη γραφή σας έχει παίξει ρόλο η καταγωγή σας;

«Η καταγωγή μου είναι μικροαστική, με τη λαϊκότητα που εξυπακούει. Ομως εμείς, τότε, δεν θέλαμε να είμαστε λαϊκοί, αλλά μορφωμένοι - υποτίθεται. Επιλέγω ή δημιουργώ κάποιους συνηθισμένους ήρωες, θέλοντας να τους κάνω εμβληματικούς, όχι μέσα από μεγάλα γεγονότα ή σούπερ ηρωισμούς, αλλά υπερδιαστέλλοντας το οικείο, με τη μέθοδο του θάμβους. Η υπέρβαση είναι πάντα θέμα μέτρου που εσύ θέτεις. Είναι ζήτημα οπτικής κι όχι αντικειμενικά μεγαλειωδών αφηγηματικών συνθηκών. Ολα αποκτούν διαφορετική αξία, αν τα καταυγάσεις με ιδιαίτερο φως. Κι εκεί βρίσκεται, υποθέτω, όλο το παιχνίδι».

• Με τους διανοούμενους πώς τα πάτε; Ιδιαίτερα μ' εκείνους που έχουν ξεπεράσει έννοιες όπως παράδοση, πατρίδα, γλώσσα και τρώγονται ν' αποδείξουν τον εθνικισμό, σοβινισμό και ρατσισμό που κουβαλάμε καθημερινά;

«Η εθνική αυτομεμψία είναι παλαιό σπορ και περιέχει ιδεολογικές ιδιοτέλειες. Με τους διανοούμενους, στους οποίους κάποιοι κατατάσσουν κι εμάς (αν και, άλλο συγγραφέας κι άλλο διανοούμενος, παρότι υπάρχουν κοινά στοιχεία) τα πάω όπως με όλο τον κόσμο. Και δεν πιστεύω πως είμαστε περισσότερο ή λιγότερο φυγόξενοι ή ρατσιστές (βαριά λέξη) σε σχέση, ας πούμε με τους Γάλλους, ή τους Εγγλέζους. Ισως είμαστε λιγότερο. Εξάλλου το κυρίως πρόβλημα δεν είναι οι αλλοδαποί, παρά ο οποιοσδήποτε άλλος δίπλα μας -η Κόλαση είναι οι άλλοι, κατά το κλισέ του Σαρτρ. Κι εμείς είμαστε η Κόλαση των άλλων, Ελλήνων και ξένων. Αν και η αγάπη και η μεγαλοφροσύνη υπάρχουν πάντα. Δύσκολη, βέβαια, η συνύπαρξη και η ισορροπία. Ισως γι' αυτό δεν υποτιμώ και τον συνδυασμό με τη μοναχικότητα, συν το ότι έχω καλούς και πιστούς φίλους».

• Το υγρό στοιχείο είναι έντονο σε κάποιες ιστορίες σας (θάλασσα, λίμνη, ποτάμι). Σας αφορά και στην προσωπική σας ζωή;

«Εχω μανία με την κολύμβηση μεγάλων αποστάσεων. Μ' αρέσει η θάλασσα, είναι ο ψυχαναλυτής μου. Μ' αρέσει το υγρό στοιχείο, το νερό, χωρίς να περιφρονώ καθόλου το αλκοόλ».

• Για το ευρωπαϊκό πρέσινγκ λόγω της οικονομικής κρίσης και τον πιθανό εγκλεισμό της Ελλάδας στην εντατική αισθάνεστε σκεπτικιστής, αισιόδοξος;

«Η κυρίως κρίση δεν είναι οικονομική, γιατί η οικονομία θα φτιάξει έτσι κι αλλιώς σε κάνα - δυο χρόνια. Η μόνη πραγματική και διαρκής κρίση είναι ότι πέθανε ο Μάνος Χατζιδάκις».

Γιώργου Σκαμπαρδώνη: Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος...

• Χημεία και τέρατα

• Γράφει ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, ΤΑ ΝΕΑ, 19/12/2009
  

Μολονότι ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης έχει γράψει αρκετά (και καλά) μυθιστορήματα, έγινε και παραμένει γνωστός κυρίως ως διηγηματογράφος. Είναι μάλιστα ένας από τους ελάχιστους, λιγότερους από τα δάχτυλα του ενός χεριού, ζώντες ΄Ελληνες συγγραφείς που έχουν την ικανοποίηση να βλέπουν τακτικά τις συλλογές διηγημάτων τους στις λίστες των μπεστ σέλερ, σε πείσμα του δόγματος που λέει ότι τέτοια βιβλία είναι αντιεμπορικά.

Αυτό, στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι λιγάκι παράξενο. Γιατί τα διηγήματα του Σκαμπαρδώνη δεν είναι και τόσο εύκολα. Όχι ότι έχουν περίπλοκη και δυσνόητη γραφή, κάθε άλλοη γραφή τους διακρίνεται από μια αμεσότητα που οφείλει πολλά στην παράλληλη δημοσιογραφική θητεία του συγγραφέα τους, αν και αυτό δεν θ΄ αρκούσε, εννοείται, για να την κάνει λογοτεχνική. Αλλά θα μπορούσε ν΄ αναρωτηθεί κανείς, αν έριχνε μια ματιά μόνο στο πραγματολογικό υλικό τους, πόση συγκίνηση μπορεί να παραχθεί από αυτόν τον καταιγισμό εξειδικευμένων πληροφοριών- για αυτοκίνητα, αεροπλάνα και βάρκες, για το ψάρεμα, για την τεχνική της κολύμβησης, για σχετικά άγνωστα ιστορικά επεισόδια, για το πώς κατασκευάζονται οι καμπάνες, ακόμα και για τη μετασκευή ενός σιδηροδρομικού βαγονιού σε τέλεια λειτουργικό σπίτι. Το πολύ πολύ, θα σκεφτόταν, να παρέχουν τέτοια κείμενα εγκυκλοπαιδικές γνώσεις ή και να χρησιμεύουν ως εγχειρίδια για τους ρέκτες της μιας ή της άλλης ασχολίας. Ας πούμε ωστόσο, παρενθετικά, ότι οι πληροφορίες αυτές δεν είναι πάντοτε αξιόπιστες. Π. χ. ο Μπάυρον δεν θα μπορούσε να περάσει κολυμπώντας τον Ελλήσποντο, μιμούμενος τον Λέανδρο (αλλά χωρίς Ηρώ να τον περιμένει στην απέναντι ακτή), το 1826, όπως αναφέρεται στο διήγημα «Ο Μάικλ στο αχούρι», αφού είχε πεθάνει δυο χρόνια πριν στο Μεσολόγγι. Στην πραγματικότητα, το έκανε αυτό στις 3 Μαΐου 1810, κατά τη διάρκεια του πρώτου ταξιδιού του στην Ανατολική Μεσόγειο.

Και όμως. Ακριβώς σ΄ αυτή την πληθώρα τεχνικών λεπτομερειών κρύβεται το μυστικό της τακτικής του Σκαμπαρδώνη και μέρος της γοητείας των διηγημάτων του. Ο συγγραφέας δημιουργεί με τη μέθοδο αυτή την αίσθηση μιας απόλυτης υλικότητας, ενός χειροπιαστού και οικείου κόσμου, με παρελθόν και ιστορικό βάθος επιπλέον. Και ξαφνικά ενσκήπτουν σ΄ αυτό τον κόσμο τα πιο αλλόκοτα, τα πιο εξωπραγματικά φαινόμενα- υπερφυσικά ψάρια που κολυμπούν μέσα σε μια βυθισμένη εκκλησία, αποκεφαλισμένα ανθρώπινα σώματα που διασχίζουν ένα σπίτι πριν σωριαστούν στο κατώφλι, θαμώνες επαρχιακών καφενείων που ακούνε με το στανιό, υπό την απειλή της καραμπίνας ενός νταλικέρη, ποιητές να τους διαβάζουν τα ποιήματά τους. Το κοντράστ δεν θα μπορούσε να είναι πιο ακραίο. Αλλά ο ιδιότυπος ρεαλισμός της σκηνοθεσίας μάς παρασύρει στην αποδοχή του αφύσικου ως συναρπαστικής επέκτασης του φυσικού, ακόμα και του πεζού.

Για να το πούμε με διαφορετικά λόγια, υπάρχει στις ιστορίες του Σκαμπαρδώνη ένα στοιχείο γοτθικού ρομαντισμού, τόσο πιο παράξενο όσο η παλαιική μορφή του δείχνει να συγκρούεται με το εμφαντικά ρεαλιστικό και σύγχρονο σκηνικό τους, αλλά συγχωνεύεται γρήγορα μ΄ αυτό χάρη στην ιδιαίτερη «χημεία» των αντιθέτων, που δημιουργεί η αφήγηση. Νομίζω πως ο μαγικός ρεαλισμός αυτού του τύπου (μαγικός για την αίσθηση του υπερβατικού που προκαλεί, όχι επειδή παρουσιάζει συμβάντα που είναι υπερβατικά αυτά καθαυτά) ταιριάζει στο ψυχικό κλίμα του βορειοελλαδίτικου χώρου, στον οποίο διαδραματίζονται τα περισσότερα διηγήματα του Θεσσαλονικιού συγγραφέα.

Μιας και αναφέραμε πιο πάνω τον Μπάυρον, ο Σκαμπαρδώνης μοιράζεται με τον ΄Αγγλο βάρδο δύο πάθη: τη ζωοφιλία και τα σπορ, προπαντός την κολύμβηση. Και τα δύο αφήνουν πολλά και ζωηρά αποτυπώματα στα διηγήματά του. Η κολύμβηση παίζει ρόλο-κλειδί στην αναζήτηση των βαθύτερων αισθημάτων που μετέχουν στη σύνθεση της ατμόσφαιρας αυτών των κειμένων. Δεν είναι απλά ένα χόμπι, ένας τρόπος αναψυχής. Είναι πιο πολύ αγώνας και αγωνία για την επίδοση, φόβος αποτυχίας, τρόμος της αβύσσου και του θανάτου, βίωση της απόλυτης μοναξιάς καταμεσής στο πέλαγος (ιδιαίτερα ενδεικτικό για όλα αυτά το διήγημα «Διάπλους του Τορωναίου»). Υπάρχει πράγματι στη διηγηματογραφία του Σκαμπαρδώνη κάτι πολύ «αρσενικό», κάτι που θα το ονόμαζα προμηθεϊκή μελαγχολία: από τη μια η επιζήτηση του κινδύνου, της περιπέτειας, της δοκιμασίας των ορίων της αντοχής, με δυο λόγια ο πόθος, αν όχι ο ψυχαναγκασμός, της υπέρβασης του εαυτού, από την άλλη μια αίσθηση κενού, ματαίωσης, ακόμα και τη στιγμή της επιτυχίας. Μπορεί να φανεί παράδοξο, αλλά στα διηγήματα του Σκαμπαρδώνη πνέουν καζαντζακικοί άνεμοι.

Πνέουν όμως και αντίθετοι, ηδύτεροι άνεμοι, που κάνουν το κλίμα αυτών των ιστοριών πιο ήπιο. Ο Σκαμπαρδώνης λα τρεύει τα ζώα, όχι με την πατερναλιστική και, όχι σπάνια, ιδιοτελή διάθεση των συνηθισμένων ζωόφιλων αλλά με τη συναίσθηση της στενής συγγένειας με αυτά, με τη νοσταλγία για τον χαμένο δεσμό με τη φύση και για την εσωτερική αρμονία που απορρέει από το «ομολογουμένως τη φύσει», ακόμα περισσότερο μάλιστα, με την πεποίθηση ότι τα ζώα είναι από μια άποψη πιο «ανθρώπινα» από εμάς, γιατί πάσχουν και συμπάσχουν πιο φανερά, αν όχι πιο έντονα. Τα ζώα στον Σκαμπαρδώνη ενεργοποιούν ή απηχούν τα πιο μύχια αισθήματα των ανθρώπων και συχνά γίνονται σύμβολα πόνου, αθωότητας, αγάπης, κρυφών καημών, υπαρξιακών αγωνιών και φόβων. Ο γουλιανός που μεγάλωσε σε μια καταποντισμένη εκκλησία κι εγκλωβίστηκε για πάντα εκεί μέσα, μη μπορώντας να βγει λόγω του τεράστιου μεγέθους που απέκτησε («Ο γουλιανός κοντά στην ακτή»), αποτελεί ένα εύγλωττο παράδειγμα. Το ίδιο και το θηλυκό κυνηγόσκυλο, στο διήγημα «Τσιαρ-τσουρ-τσιρ», που, αφού έμαθε να θηλάζει μια γατούλα, κλέβει αργότερα και «υιοθετεί» τα μικρά της. ΄Η πάλι, στο ίδιο διήγημα, το κελάδημα ενός άγνωστου πουλιού, που εκνευρίζει τον άνθρωπο της ιστορίας και δεν τον αφήνει να κοιμηθεί, αλλά, όταν μετά από καιρό παύει ν΄ ακούγεται, αυτός συνειδητοποιεί ότι του είχε γίνει απαραίτητο για έναν γαλήνιο ύπνο.

Νά γιατί λέω ότι τα διηγήματα του Σκαμπαρδώνη δεν είναι τόσο εύκολα όσο φαίνονται. Το γεγονός ότι παρόλα αυτά διαβάζονται σταθερά από πολύ κόσμο είκοσι χρόνια τώρα δεν σημαίνει μόνο καταξίωση του συγγραφέα τους αλλά είναι κι ένα παρήγορο σημάδι για όσους αγαπούν την καλή λογοτεχνία.

Νίκος Παναγιωτόπουλος, Γιάννης Ξανθούλης, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Γιώργος Μανιώτης,

Κουαρτέτο για διάβασμα

Ενας νέος μπαμπάς, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, δύο Γιώργηδες, ο Μανιώτης και ο Σκαμπαρδώνης, και ένας δικός μας, ο Γιάννης Ξανθούλης, παρουσίασαν τα νέα τους βιβλία - όλα από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα».

Νίκος Παναγιωτόπουλος, «Ο Ιπποπότης και η Νεραϊγελάδα»

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος φτιάχνει νέα ονόματα ηρώων για παιδιά, γιατί ο γιος του που κοντεύει τα τέσσερα θέλει να παίξει μ' αυτά: στο βιβλίο του «Ο Ιπποπότης και η Νεραϊγελάδα», με ζωγραφιές του Βασίλη Παπατσαρούχα, φτιάχνει σύνθετα ονόματα σαν παιχνίδια για τον γιο του αλλά και το παιδί που ήταν κάποτε ο Νίκος Παναγιωτόπουλος. Ο βάτραγος, το κουνουπαπί, ο κροκόσκυλος, το γουρουμαμούνι, η αλαφαντεπού, η σφηκατσίκα. «Δεν ξέρω αν αποφασίζεις να γράψεις ένα βιβλίο για παιδιά. Συνειδητοποιώ τις αποφάσεις μου αφού τις παίρνω», εξομολογήθηκε ο συγγραφέας.

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος»

Η συνέντευξη είχε ανάψει για τα καλά. Σε ρόλο παρουσιάστριας ήταν η Ελένη Κεχαγιόγλου, υπεύθυνη της πεζογραφικής σειράς των «Ελληνικών Γραμμάτων». Πρώτος ομιλητής, ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, ο οποίος υπογράφει τη νέα συλλογή είκοσι επτά διηγημάτων του, με τον τίτλο «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος», που γράφτηκαν από το 2004 ώς τα μέσα του 2009. «Μια συλλογή διηγημάτων δεν είναι μια συναγωγή, ένα συναξάρισμα ασήμαντων αφηγήσεων, ένα συμπίλημα άσχετης θεματογραφίας», εξήγησε ο συγγραφέας. «Είναι», αποφάνθηκε, «μια βεντάλια με κείμενα, με εσωτερικό συνεκτικό δεσμό». Μάλιστα, όρισε ποιο είναι το πάγιο αίτημα του συγγραφέα, όταν επιλέγει να γράψει στη φόρμα του διηγήματος: «Είναι πυκνό, πυρηνικό, ευθύβολο, εκρηκτικό, αιφνιδιαστικό».

Γιώργος Μανιώτης, «Μίξερ»

Στο «Μίξερ» του Γιώργου Μανιώτη, έχουμε δεκαοκτώ νουβέλες, οι οποίες διαβάζονται αυτόνομα και σπονδυλωτά, καθώς η μία έχει θεματικά σχέση με την άλλη, είτε ως συνέχεια είτε ως ανάκληση στοιχείων που βρίσκονται εν διασπορά στην προηγούμενη. «Επιδίωξή μου», αποκάλυψε ο συγγραφέας, είναι «το βιβλίο μου να έχει τη φόρμα και τη δομή του περιεχομένου. Διαπίστωσα ότι στους σύγχρονους καιρούς μας, που ζούμε με την ταχύτητα του βίου και το φόρτε των υποχρεώσεων, που κάθονται στην πλάτη μας, μας ενδιαφέρει μόνον ο εαυτός μας». «Την ίδια στιγμή», διαπίστωσε, «συμβαίνουν γύρω μας τρομερά και φοβερά που δεν τους δίνουμε σημασία. Δεν κάνουμε ανάγνωση της εποχής μας, για να καταλάβουμε ποια είναι η δομή της».

Γιάννης Ξανθούλης, «Η εκδίκηση της Σιλάνας»

Η ποιήτρια Σιλάνα Σαλιάγκου, η κεντρική ηρωίδα του νέου μυθιστορήματος «Η εκδίκηση της Σιλάνας» του Γιάννη Ξανθούλη, είναι αναφορά και αναδρομή στα τέλη της δεκαετίας του '50 και στις αρχές της δεκαετίας του '60. Ενα βιβλίο για μια δύσκολη εφηβεία, που χωρούσε πολλή ποίηση, πολύ Πιραντέλο και περισσότερο Μάνο Χατζιδάκι. «Η Σιλάνα Σιλιάγκου είναι η δική μου Μελισσάνθη», είπε ο Γιάννης Ξανθούλης, βρίσκοντας στήριγμα στην έξοδό του από τη νεφρίτιδα από την οποία έπασχε, στην ποίηση της μουσικής και στη μουσική της ποίησης.

• ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 10 Νοεμβρίου 2009

ΚΘΒΕ: Αφιέρωμα στον Γιώργο Σκαμπαρδώνη

• Το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, αφιερώνει το 42ο Λογοτεχνικό Πρωινό του, στον συγγραφέα Γιώργο Σκαμπαρδώνη σε σκηνοθεσία Γιάννη Παρασκευόπουλου, την Κυριακή 29 Μαρτίου 2009, στις 12 μ.μ., στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη.

• Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης έγραψε τα βιβλία: «Μάτι φώσφορο, κουμάντο γερό», «Η ψίχα της μεταλαβιάς», «Η Στενωπός των Υφασμάτων», «Ακριανή Λωρίδα», «Πάλι κεντάει ο στρατηγός», «Σαββάτο απόγευμα», «Γερνάω επιτυχώς», «Ουζερί Τσιτσάνης», «Επί ψύλλου κρεμάμενος», το «Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου», και, πρόσφατα, το «Όλα βαίνουν καλώς εναντίον μας». Το βιβλίο του «Η Στενωπός των Υφασμάτων», τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος 1993 και το «Επί ψύλλου κρεμάμενος» με το Βραβείο «Διαβάζω» 2004. Τα μυθιστορήματά του «Γερνάω επιτυχώς» και «Ουζερί Τσιτσάνης», ανέβηκαν θεατροποιημένα στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος σε σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη.

• Έγραψε το σενάριο της ταινίας του Παντελή Βούλγαρη «Όλα είναι δρόμος», σε συνεργασία με τον σκηνοθέτη και τα κείμενα της μουσικοθεατρικής παράστασης «Σαν τραγούδι μαγεμένο», που ανέβηκε, τον Φεβρουάριο του 2008, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Βιβλία του και διηγήματά του έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

• Ο συγγραφέας ζει στη Θεσσαλονίκη κι εργάζεται στην εφημερίδα «Μακεδονία». Εργάστηκε επίσης στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Διετέλεσε πρόεδρος του Δ.Σ. της ΕΡΤ-3, διηύθυνε την εφημερίδα «Θεσσαλονίκη» και τα περιοδικά «Θ-97» (τιμήθηκε με το βραβείο «Ιπεκτσί»), «Τάμαριξ», «Χίλια Δέντρα», «Πανσέληνος» (τιμήθηκε με το ευρωπαϊκό βραβείο «European Awards Newspapersdesign, 2000») και «Επιλογές» της Κυριακάτικης «Μακεδονίας».

• Λογοτεχνική επιλογή: Ρούλα Αλαβέρα. Σκηνοθεσία: Γιάννης Παρασκευόπουλος. Εισηγητής: Λέων Ναρ. Οργάνωση παραγωγής: Ιωάννα Λιάκου. Διανομή (με αλφαβητική σειρά): Έφη Γούση, Θόδωρος Γρηγοριάδης, Νάντια Δαλκυριάδου, Ελένη Θυμιοπούλου, Μαρία Καραμήτρη, Ζωή Κυριακίδου, Βάσια Μπακάκου, Παύλος Μυρόφτσαλης, Ίρις Νικολάου, Χάρης Πεχλιβανίδης, Χρίστος Στυλιανού, Γιώργος Σφυρίδης, Άννα Σωτηρούδη, Τσαμπίκα Φεσάκη, Κωνσταντίνος Χατζησάββας. Συμμετέχει επίσης: Μαγδαληνή Μπεκρή. Οδηγός σκηνής: Ιωάννα Λιάκου. Χειριστής κονσόλας φωτισμού: Θοδωρής Καραπίντσιος. Φωτισμοί: Θοδωρής Καραπίντσιος. Χειριστής κονσόλας ήχου: Βαγγέλης Καρκαλίνης

Ο Μάρκος και το «μπλουζ της Ανατολής»

Ο πόλεμος του Βαμβακάρη με τον κόσμο και τον εαυτό του σε μορφή μυθιστορήματος

Της Τιτικας Δημητρουλια, Η Καθημερινή, 11/01/2009

Γιώργος Σκαμπαρδώνης: Ολα βαίνουν καλώς εναντίον μας, εκδ. Ελληνικά Γράμματα

«Οταν είμαι λίγο στενοχωρημένος, γράφω κάπως καλύτερα», έλεγε ο Μάρκος Βαμβακάρης. Διαβάζοντας το νέο μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη, ένα μυθιστόρημα για τον Μάρκο και το ρεμπέτικο, για την κρίσιμη περίοδο της μετάβασης από τα «σαντουρόβιολα» του σμυρναίικου στους «μπουζουκομπαγλαμάδες», έχει κανείς την αίσθηση ότι το κείμενο παρακολουθεί την ανάπτυξη της φράσης αυτής, σε ποικίλες παραλλαγές και τονικότητες. Διότι από το 1930 ώς το 1940 ο Μάρκος Βαμβακάρης ήταν στενοχωρημένος, όλα ήταν εναντίον του: η γυναίκα του που τον απατούσε με τον στενό του φίλο και κουμπάρο του, η οικογένειά του που δεν τον καταλάβαινε, οι καθωσπρέπει που πολεμούσαν το ρεμπέτικο, η αστυνομία που τους κυνηγούσε, η ίδια η έμπνευση που συχνά στόμωνε. Κι όμως, την ίδια περίοδο έγραψε τα καλύτερα τραγούδια του, τα ηχογράφησε, τα εκτέλεσε στο πάλκο με την ξακουστή Τετράδα του Πειραιώς, μαζί τον Μπάτη, τον Δελιά και τον Παγιουμτζή, στο μαγαζί του που δεν πήρε ποτέ άδεια, αφού αρνήθηκε να «πάει με τα νερά» της αστυνομίας, στα μαγαζιά των άλλων, στον Πειραιά και την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τη Λάρισα. «Το μέσα του, ζωντανός ασβέστης, πολεμάει το απ’ έξω, το μαύρο». Η λαμπερή ιδέα έρχεται έστω και την τελευταία στιγμή, το δυνατό που κρύβεται βαθιά μέσα του δεν το κάνει ζάφτι τίποτα και κανείς.

• Κερδίζει το στοίχημα

Αυτόν τον σπαραγμό, αυτόν τον πόλεμο, του καλλιτέχνη με τον κόσμο και τον εαυτό του αποτυπώνει ο Σκαμπαρδώνης στο μυθιστόρημά του, περνώντας από το ιστορικά και προσωπικά εντοπισμένο στο καθόλου της ανθρώπινης συνθήκης. Κερδίζοντας το στοίχημα που έβαλε τόσο σε σχέση με τον ίδιο του τον εαυτό, καθώς επιστρέφει σε ένα πεδίο που έχει ήδη εξερευνήσει αλλά διαφορετικά με το «Ουζερί Τσιτσάνης», όσο και με τα κείμενα και τις εικόνες των άλλων, για το ρεμπέτικο, τον Μάρκο, την εποχή.

Ετσι, στις σελίδες του «Ολα βαίνουν καλώς εναντίον μας», ρυθμικά κατανεμημένες και κινηματογραφικά μονταρισμένες, διαβάζει κανείς αφενός τον καημό για μια γυναίκα και αφετέρου τον σεβντά για τη δημιουργία, για τον τόνο, τον στίχο στη σωστή του ώρα, στη σωστή του μορφή, για την έμπνευση που ξεχειλίζει και αναστέλλεται, δικαιώνει και διαφεύγει: σκηνές από ένα γάμο και πορτρέτο του καλλιτέχνη. Στο βάθος το λιμάνι, ο Πειραιάς, η φτωχολογιά, η προσφυγιά, η μαγκιά. Το εμβληματικό λιμάνι των μπλουζ, των φάδος, των τάνγκος και των ρεμπέτικων κι ο λαϊκός καλλιτέχνης, βασισμένος στο ένστικτο και τη διαίσθηση, χωρίς τεχνικές γνώσεις, που τον πνίγουν τα αισθήματα, οι εικόνες, τον κατακλύζουν και πρέπει να εκφραστεί για να σωθεί, για να υπάρξει. Λέει και πάλι ο Βαμβακάρης για την πρώτη επαφή του με τα γράμματα: «Οταν έμαθα την αλφαβήτα, γιόμισαν τα μάτια μου δάκρυα. Μου κονόμησε ο πατέρας ένα μολύβι. Εβρήκα κι ένα χαρτί άσπρο κι άρχισα να συνταιριάζω τις πρώτες λέξεις. Τις έγραφα και μετά τις διάβαζα φωναχτά. Τι δεν θα ’δινα να θυμηθώ την πρώτη λέξη που ’γραψα. Αλάφρωσε η ψυχή μου από τη φούντωση. Τα γράμματα μου παίρναν την στενοχώρια». Αυτή τη φούντωση και αυτό το αλάφρωμα πασχίζει να συλλάβει το μυθιστόρημα· την ασύνειδη επίγνωση του προορισμού, του αναπότρεπτου της δημιουργίας, όπως ορίζεται από μια ζωή και μια ψυχή που κινούνται εκτός κανόνων.

• Πικρό χιούμορ

Ο Σκαμπαρδώνης αφήνει να μιλήσουν τα γεγονότα, οι κινήσεις, οι διάλογοι, οι σιωπές. Αφήνει τα πρόσωπα να αυτοπροσδιοριστούν με φυσικότητα, μέσα στο χώρο τους, ως απλοί άνθρωποι που τραγουδάνε μικρά, απλά τραγούδια, όπως έλεγε ο Ηλίας Πετρόπουλος. Καταρχήν ερωτικά, αλλά μάλλον με κοινωνικό περιεχόμενο. Τραγούδια του βγαίνουν από «το περίσσεμα του μπελά της μέρας» και τα γράφει εντέλει το όργανο μόνο του. Με άφθονο όπως πάντα χιούμορ, συχνά μαύρο και πικρό, να φωτίζει λοξά τη φτώχεια και την καταστολή, το φόβο και την απόρριψη, με μια γλώσσα ολοζώντανη, μιλημένη, ο Σκαμπαρδώνης μας μιλάει για το «μπλουζ της Ανατολής» αλλά και για τον καημό του ποιητή, που ζει μέσα και μαζί έξω από τον κόσμο, καταλήγοντας, εντέλει, να σχολιάζει σπαρακτικά την ανθρώπινη συνθήκη.