Ο Εμφύλιος Πόλεμος συνεχίζεται...

• Μελέτη επιχειρεί να αναδείξει υπό ποίους όρους συγκροτήθηκε και έδρασε ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας

• Του Κωστα Kαρακωτια, Η Καθημερινή, 29/08/2010

• Νικος Μαραντζιδης Δημοκρατικος Στρατός Ελλάδας 1946 - 1949, εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 197

«Απόλυτη ησυχία στον Γράμμο. Απόλυτη», διαπιστώνει και γράφει η Ελενα Χουζούρη στην προτελευταία φράση του μυθιστορήματος της «Πατρίδα από βαμβάκι», ήρωας του οποίου είναι ένας κομμουνιστής γιατρός, αντάρτης στον Γράμμο και αργότερα πρόσφυγας στην Τασκένδη. Ησυχία όμως για τον Γράμμο και για τον Εμφύλιο Πόλεμο που εκτυλίχθηκε κυρίως εκεί, παρ’ όλο που πέρασαν εξήντα χρόνια από το τέλος του, δεν υπάρχει. Η ησυχία βέβαια δεν ταράσσεται από τους ήχους των όπλων, αλλά από το υπαρκτό και έντονο ακόμα αίτημα για την ιστορική και μυθοπλαστική επανάγνωση και διερεύνηση του Εμφυλίου και της πολυεπίπεδης τομής που επέφερε στην ελληνική κοινωνία. Οι διατυπώσεις όμως και οι απόπειρες πραγμάτωσης του αιτήματος αυτού δεν είναι καθόλου ουδέτερες. Στο ιστορικό και ερευνητικό πεδίο εκδιπλώνονται και συγκρούονται διαφορετικές οπτικές και προσεγγίσεις, πολιτικές αλλά και επιστημονικές θέσεις, προσπάθειες δικαίωσης ή ακύρωσης των παρελθόντων ατομικών και συλλογικών πρακτικών και ο Εμφύλιος Πόλεμος φαντάζει σαν να συνεχίζεται με άλλα μέσα.

Η εμφάνιση δε την τελευταία δεκαετία μιας ομάδας ερευνητών, που αποκλήθηκαν «αναθεωρητές», «νέο κύμα» και «νέο ρεύμα», με δηλωμένη την πρόθεσή τους να αμφισβητήσουν την κυρίαρχη και παγιωμένη ερμηνεία της Αριστεράς για την επίδικη δεκαετία 1940 - 1950 και τον Εμφύλιο, πυροδότησε μια οξύτατη διαμάχη στο εσωτερικό της κοινότητας των ιστορικών, η οποία συνεχίζεται με αμείωτη ένταση. Οι αριστεροί ιστορικοί αντιμετώπισαν αρκετά σπασμωδικά την εμφάνιση αυτής της ομάδας και της οπτικής της και μαζί με τα αντεπιχειρήματά τους, συχνά, ξέπεφταν σε μια παρωχημένη συνωμοσιολογία. Ετσι ο καιρός μάλλον δεν είναι μόνο για μυθιστορήματα, όπως νομίζει και σημειώνει η Χουζούρη στην τελευταία φράση της αφήγησής της, αλλά ακόμα προσφέρεται για συγκρούσεις, θεωρητικές βέβαια, και κάθε είδους φορτίσεις. Σ’ αυτό το σχετικά σχηματικά ιδωμένο διανοητικό πλαίσιο, ο Νίκος Μαραντζίδης, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας και από τους κύριους εκφραστές του «νέου ρεύματος», μετά την ενασχόλησή του με διάφορες εγχώριες εκδηλώσεις του κομμουνιστικού φαινομένου, τώρα εστιάζει την προσοχή του στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, στο ομώνυμο βιβλίο του, που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

Ο Μαραντζίδης στη σύντομη, αλλά εξαιρετικά περιεκτική μελέτη του, προσπαθεί να αναλύσει και να αναδείξει τις βασικές, κατ’ αυτόν, πλευρές που συγκροτούν την εμφάνιση και την δράση του Δημοκρατικού Στρατού.

• Αριστερά

Ο συγγραφέας ξεκινά με τη διερεύνηση της καταγραφής του ΔΣΕ στη συλλογική μνήμη της Αριστεράς και τη διακύμανσή της ανάλογα με τη συγκυρία στο εσωτερικό της. Διαπιστώνει δε ότι τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί η ανάδειξη και η υπεράσπιση της δράσης του ΔΣΕ. Στη συνέχεια εξετάζει και προβάλλει το ζήτημα της βοήθειας που παρείχαν τα νέα τότε σοσιαλιστικά κράτη.

Με τη χρήση πολλών εγγράφων από τα αρχεία τους, αποκαλύπτει και περιγράφει μια σημαντική ροή πολεμικού υλικού από αυτά στον ΔΣΕ. Προχωρώντας μελετά τη δημογραφική και κοινωνική σύνθεση του ΔΣΕ και τις σχέσεις του με τις διάφορες εθνοτικές ομάδες και κυρίως με τους Σλαβομακεδόνες. Ανακαλύπτει ότι υπεραντιπροσωπεύονταν οι αγρότες, οι οποίοι βέβαια είχαν χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, ενώ προς το τέλος κυρίως του Εμφυλίου οι Σλαβομακεδόνες αποτελούσαν το 30% και πλέον της δύναμης του ΔΣΕ. Στέκεται στην αυτονόητη μάλλον επικυριαρχία του ΚΚΕ στον ΔΣΕ και μελετά τη δυαδική ιεραρχική δομή του ΔΣΕ με τη συνύπαρξη στρατιωτικού διοικητή και πολιτικού επιτρόπου. 

Εντοπίζει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της πολεμικής τακτικής του ΔΣΕ και διερευνά τις αιτίες που επηρέαζαν το αξιόμαχό του, όπως τις ανθρώπινες απώλειες, την ελλιπή επάνδρωση των μονάδων, το προβληματικό πολεμικό υλικό, την τρομακτική πείνα, την έλλειψη υπόδησης και ένδυσης, τις λιποταξίες, την προβληματική περίθαλψη των τραυματιών, την ψυχολογική κατάρρευση.

Συνεχίζοντας, εστιάζει την προσοχή του σε ζητήματα σχετικά αποσιωπημένα, όπως οι βίαιες στρατολογήσεις και οι σχέσεις των δύο φύλων, η καθημερινότητα στα βουνά. Ερευνά ακόμα τις δικαστικές πρακτικές του ΔΣΕ και τους τρόπους οργάνωσης, έστω διακηρυκτικά περισσότερο, της κοινωνίας στις ανταρτοκρατούμενες περιοχές.

O Mαραντζίδης, οργανώνει το ερευνητικό του σχέδιο με τη μεθοδική χρήση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και με το νέο αρχειακό υλικό από τα πρώην σοσιαλιστικά κράτη που φέρνει στο φως. Η ιστορική αφήγηση όμως που συγκροτεί, φαίνεται προσαρμοσμένη σε μια υπάρχουσα ήδη συγκεκριμένη οπτική. Eισαγωγικά κιόλας δηλώνει με απόλυτο τρόπο σχεδόν, ότι ο ΔΣΕ «υπήρξε η ενσυνείδητη πολιτική επιλογή της κομμουνιστικής ηγεσίας για την κλιμάκωση του αγώνα της, με στόχο την κατάληψη της εξουσίας με έναν συνδυασμό ένοπλων και πολιτικών μέσων».

Ετσι το ερώτημα πώς και γιατί δημιουργήθηκε ο ΔΣΕ δεν τίθεται, γιατί έχει ήδη απαντηθεί από τον συγγραφέα. Η πολιτική συγκυρία μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, η Λευκή Τρομοκρατία, οι διώξεις, οι δολοφονίες, οι φυλακίσεις, οι άνθρωποι που άφηναν το βιος τους και ξανάβγαιναν στο βουνό για προστασία, υποτιμούνται σοκαριστικά από τον Μαραντζίδη. Γι’ αυτό, στην εισαγωγή του και πάλι, σημειώνει αξιωματικά, ότι όλα τα παραπάνω «έπαιξαν μάλλον δευτερεύοντα και νομιμοποιητικό ρόλο στη συνείδηση της ηγεσίας και των κύκλων που επιθυμούσαν τη “ρεβάνς” των ηττημένων του Δεκέμβρη». Η διαμορφωμένη ήδη άποψη του Μαραντζίδη είναι έκδηλη όταν παρουσιάζει σχεδόν ως απάνθρωπες τις πολιτικές και τις πρακτικές του ΚΚΕ και του ΔΣΕ στην επικράτειά του, την οποία θεωρεί και ως πρόπλασμα της ενδεχόμενης λαϊκής δημοκρατίας.

Προφανώς, το ΚΚΕ της εποχής, (όπως και το τωρινό), είναι ένα σταλινικό κόμμα με πολλές, πάρα πολλές, σκοτεινές περιοχές στην πορεία του, αλλά ο Μαραντζίδης φαίνεται να ξεχνά ότι η συγκεκριμένη έρευνά του αφορά ένα κόμμα εν πολέμω και ότι ο χώρος όπου αυτό δρα και κυριαρχεί είναι ταυτόχρονα και πεδίο μάχης όπου διακυβεύεται καθημερινά η ύπαρξή του. Μάλλον λοιπόν η στιγμή δεν προσφέρεται για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Αλλωστε, τότε και στον χώρο κυριαρχίας του κυβερνητικού στρατού ούτε οι αιχμάλωτοι επιζούσαν ούτε οι αντιφρονούντες κυκλοφορούσαν ελεύθεροι.

• Αντιφάσεις

Στη συστηματικά αρθρωμένη έρευνα και προβληματική του συγγραφέα υπάρχουν πάντως κενά και ελλείψεις, όπως οι σχεδόν μηδαμινές αναφορές στον ΔΣΕ στην υπόλοιπη Ελλάδα και τα εκεί χαρακτηριστικά του, αντιφάσεις, όπως αυτή ανάμεσα στον περιγραφόμενο πακτωλό βοήθειας από τα τότε σοσιαλιστικά κράτη και την απόλυτη υλική ένδεια και την πείνα των ανταρτών, γενικεύσεις, όπως η αναγωγή σε κανόνα κάποιων αναφερόμενων περιστατικών σε αφηγήσεις παλιών μαχητών.

Το βιβλίο του Μαραντζίδη όμως κεντρίζει το ενδιαφέρον και μακριά από τους άκριτους επαίνους όσων φαντασιώνονται ότι είναι οι μόνοι φιλελεύθεροι στην Ελλάδα ή τις άκριτες καταγγελίες κάποιων αριστερών που αναπαράγουν ξεπερασμένες συνωμοσιολογικές αντιλήψεις, προκαλεί σε διάλογο, οξύ μεν, αλλά με επιχειρήματα.

Η ιστορική και καλλιτεχνική ορμή της δεκαετίας του 1940

• Του ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 10 Ιουλίου 2010

• Βρέθηκα την προηγούμενη εβδομάδα στις Πρέσπες, στο συνέδριο που πραγματοποίησε το Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων με θέμα «Η δεκαετία του 1940 στην τέχνη». Οι εργασίες του συνεδρίου έγιναν στο Πολιτιστικό Κέντρο Λαιμού, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, τον Δήμο Πρεσπών και τον Πολιτιστικό Οργανισμό Πρεσπών «Πρέσπεια 2010».

Με φόντο το υποβλητικό τοπίο των λιμνών, σε μια περιοχή που σφραγίστηκε από το δράμα του Εμφυλίου, οι σύνεδροι (φιλόλογοι, κοινωνικοί επιστήμονες, συγγραφείς και κριτικοί) αφιέρωσαν ένα ολόκληρο τετραήμερο (από την 1η έως τις 4 Ιουλίου) σ' ένα ελάχιστα ψαγμένο μέχρι τώρα πεδίο, αναδεικνύοντας ποικίλα φαινόμενα ή τάσεις και συσσωρεύοντας ένα πρωταρχικό κεφάλαιο για τις μελλοντικές κατευθύνσεις της έρευνας.

Το Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων, που συμπλήρωσε πέρσι δέκα χρόνια συνεχούς δραστηριότητας, μέσα από την κινητοποίηση νέων κυρίως επιστημόνων, οι οποίοι έρχονται σε γόνιμο διάλογο με τους καθιερωμένους συναδέλφους τους, έχει ασχοληθεί κατ' επανάληψη με τη δεκαετία του 1940 στο πλαίσιο της εμφύλιας σύρραξης. Κατά τη διάρκεια του φετινού συνεδρίου, ωστόσο, η δεκαετία του 1940 μπήκε στο στόχαστρό του από έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο: τον δρόμο της καλλιτεχνικής έκφρασης και των εκδηλώσεών της σε μιαν εποχή στιγματισμένη όχι μόνον από το μένος του Εμφυλίου, αλλά και από τις εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, της Κατοχής και της Αντίστασης.

• Το βάρος του Εμφυλίου στη λογοτεχνία

Η λογοτεχνία διεκδικεί ασφαλώς το μερίδιο του λέοντος σε ό,τι αφορά το βάρος του Εμφυλίου. Αυτό φάνηκε, νομίζω, πολύ καθαρά στην εναρκτήρια συζήτηση του συνεδρίου, στην οποία συναντήθηκαν συγγραφείς της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, που έχουν τον Εμφύλιο καταχωρισμένο στη βιωματική τους μνήμη (Θανάσης Βαλτινός), με μυθιστοριογράφους των τελευταίων ετών, που αντλούν τις εμφυλιακές τους παραστάσεις από τη δημόσια μνήμη (Νίκος Δαββέτας, Μαρλένα Πολιτοπούλου, Ελενα Χουζούρη). Εξήντα χρόνια μετά τη λήξη του Εμφυλίου, παλαιότεροι και νεότεροι συγγραφείς μίλησαν είτε για τη διαδικασία επούλωσης του τραύματος με τη σταδιακή αναγνώριση του Αλλου (ο Βαλτινός τόνισε πως η «Ορθοκωστά» φέρνει στην επιφάνεια και τις δύο αλήθειες του Εμφυλίου) είτε για τον τρόπο με τον οποίο η εμφυλιακή σύγκρουση μετατρέπεται, μετά την επούλωση του τραύματος, σε ιστορικό σκηνικό της μυθοπλασίας, προκειμένου να φωτίσει καταστάσεις και ανάγκες του παρόντος (ο Δαββέτας μίλησε για το πώς γράφεται σήμερα ένα μυθιστόρημα για τον Εμφύλιο, η Πολιτοπούλου έκανε λόγο για το πώς μπορεί να εγγραφεί ο Εμφύλιος στις αναζητήσεις του σύγχρονου αστυνομικού μυθιστορήματος και η Χουζούρη αναφέρθηκε στις μεταμοντέρνες μεθόδους επεξεργασίας του εμφυλιακού υλικού).

Η λογοτεχνία, όμως, κατά τη δεκαετία του 1940, οδεύει και πέραν του Εμφυλίου. Το συνέδριο εξέτασε την αποτύπωση της ιστορικής ορμής, των καλλιτεχνικών ανησυχιών και της ιδεολογικοπολιτικής ατμόσφαιρας της δεκαετίας σε πολλαπλά λογοτεχνικά στρώματα: από την επανέκδοση του περιοδικού «Νέα Γράμματα» κατά τη διετία 1944-1945 (Σάββας Καράμπελας) και το πρότυπο του ανδρισμού σε μυθιστορήματα του Ρόδη Ρούφου και του Evelyn Waugh (Σπύρος Τσουτσουμπής) μέχρι τον αντικομμουνισμό του Σπύρου Μελά και του Ανδρέα Καραντώνη (Αναστασία Μητσοπούλου), την ποίηση του Γιώργου Σεφέρη (Χρήστος Σκιαδαρέσης) και την απήχηση ενός προϊόντος μαζικής κουλτούρας, όπως ο «Μικρός ήρωας» του Στέλιου Ανεμοδουρά, στις πιο διαφορετικές κατηγορίες αναγνωστών (Μαρία Μποντήλα).

Κατοχή και Δεύτερος Παγκόσμιος: θέατρο, εικαστικά, μουσική και τραγούδι. Και οι άλλες τέχνες; Τι συμβαίνει με αυτές στη δεκαετία του 1940 και πώς επηρεάζονται από τα συλλογικά της διακυβεύματα; Απ' ό,τι φαίνεται, εδώ μπαίνουμε σε μια σχεδόν παρθένα επικράτεια, όπου, όμως, ο Εμφύλιος και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ή η Κατοχή και η Αντίσταση δίνουν και πάλι ευνόητα το «παρών»: άλλοτε ως άμεσες αναπαραστάσεις, στο επίπεδο της γλώσσας και της μορφής, και άλλοτε ως εξωγενείς διαμορφωτές, στο επίπεδο των κοινωνικών και ιστορικών όρων της καλλιτεχνικής παραγωγής. Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν όψεις της εμφυλιακής ή της κατοχικής εμπειρίας στο λαϊκό τραγούδι (Δημήτρης Κόκορης) και στο λακωνικό μοιρολόι (Δημήτρης Κατσουλάκος), χωρίς εκ παραλλήλου να αγνοηθεί η πορεία του ρεμπέτικου (Μανώλης Σειραγάκις). Αλλοι, πάλι, ερευνητές παρουσίασαν τα ίχνη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και της Αντίστασης στις συνθέσεις της έντεχνης μουσικής (Αλέξανδρος Χαρκιολάκης) ή μίλησαν για τη σημασία του περίγυρου της Κατοχής και του Εμφυλίου στη μόδα της τζαζ (Απόστολος Πούλιος) ή στις επιλογές και τις κατευθύνσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (Γεωργία Κονδύλη).

Το κλίμα του Εμφυλίου και του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου εμφανίζεται και στις εικαστικές αναζητήσεις της δεκαετίας του 1940, που στρέφονται συχνά στην απεικόνιση της ζωής των φυλακισμένων και των εξορίστων ή στις πικρές μνήμες της Κατοχής (Κρίτων Παπαδόπουλος, Γλαύκη Γκότση, Νότα Πάντζου, Κατερίνα Στεφάτου). Η Κατοχή καθορίζει, με τον ταραγμένο και συνάμα πολύβουο κόσμο της, και τη διαδρομή του θεάτρου: από τις παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου (Στάθης Γεωργιάδης) και των άλλων θεατρικών σκηνών (Δηώ Καγγελάρη) μέχρι τη στάση της θεατρικής κριτικής (Κατερίνα Καρρά) και την τύχη του ελληνοαμερικανικού θεάτρου (Κατερίνα Διακουμοπούλου).[...] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Εμφύλιος και εξορία εμπνέουν τη λογοτεχνία

• Πώς η πεζογραφία άνοιξε τον δρόμο στην Ιστορία για να ασχοληθεί με τα θέματα ταμπού

• ΝΙΚΟΣ ΜΑΡΑΝΤΖΙΔΗΣ | Κυριακή 27 Ιουνίου 2010

Θέλω ευθύς εξαρχής να μπω στην ουσία του θέματος: χάρη στην τόλμη της λογοτεχνίας και παρά τις ορατές και αόρατες αντιξοότητες που αυτή αντιμετώπισε, νέοι ορίζοντες άνοιξαν και ταμπού που σχετίζονταν με τη μνήμη της Κατοχής και του Εμφυλίου καταρρίφθηκαν. Πρόκειται, αναμφίβολα, για κάτι εντυπωσιακό. Η ιστοριογραφία κατάφερε κάτι ανάλογο, με σημαντική όμως καθυστέρηση, μεγαλύτερους δισταγμούς και εν τέλει οξύτερες αντιδράσεις.

Οσοι διάβασαν την Πολιορκία και τον Ιαγουάρο του Κοτζιά, το Κιβώτιο του Αλεξάνδρου, το Πένθιμο Εμβατήριο του Πατατζή, την Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα της Ζέη ή την Κάθοδο των Εννιά και την Ορθοκωστά του Βαλτινού, για να αναφέρω μερικά μόνο παραδείγματα, κατανοούν σε τι αναφέρομαι. Ζητήματα που είτε έμεναν ανέγγιχτα είτε παρουσιάζονταν σχηματικά και απλοποιημένα από την ιστοριογραφία και τη δημόσια ιστορία αναδείχθηκαν από την πεζογραφία πολλές φορές με συγκλονιστικό τρόπο.

Γιατί συνέβη αυτό; Γιατί η πεζογραφία κατάφερε να αναδείξει καταστάσεις, συναισθήματα και συμπεριφορές που η κοινότητα των ιστορικών μόνο καθυστερημένα μπόρεσε να το κάνει; Η Βενετία Αποστολίδου μάς δίνει πειστικά την απάντηση από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου της: «Η λογοτεχνία προσφέρει αφηγηματικά μοντέλα για την αφήγηση του τραύματος ενώ ταυτόχροναπροσφέρει μια κοινωνική αρένα πιο ασφαλή (γιατί προστατεύεται από τη μυθοπλασία) από τον ευρύτερο χώρο της πολιτικής και της δημόσιας ιστορίας. Μπορεί να λειτουργήσει, και έτσι έχει λειτουργήσει η λογοτεχνία που μιλάει για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, ως ένας ενδιάμεσος δημόσιος χώρος στον οποίο δοκιμάστηκαν πρώτα μνήμες και ερμηνείες οι οποίες αργότερα πέρασαν στην ιστοριογραφία και στη δημόσια αντιπαράθεση» (σελ. 21).

Το βιβλίο της Αποστολίδου εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και στους πολιτικούς πρόσφυγες. Το έργο αυτό μπορεί να θεωρηθεί συνέχεια, ένα είδος τόμου Β΄, σε σχέση με το προηγούμενο βιβλίο της Λογοτεχνία και Ιστορία στη μεταπολεμική Αριστερά: Η παρέμβαση του Δημήτρη Χατζή, 1947-1981 (Αθήνα, Πόλις, 2003).

Οπως η ίδια δηλώνει, το ενδιαφέρον της για τους πολιτικούς πρόσφυγες προέκυψε από τη μελέτη του έργου του Δημήτρη Χατζή, ενός από τους επιφανέστερους συγγραφείς-πολιτικούς πρόσφυγες (σελ. 10). Η Αποστολίδου αναλύει λοιπόν τους πο λιτικούς πρόσφυγες τόσο ως υποκείμενα της λογοτεχνικής παραγωγής, ως συγγραφείς δηλαδή, αλλά και ως πεδίο έμπνευσης εκ μέρους των πεζογράφων.

Οι πολιτικοί πρόσφυγες αποτελούν από πολλές πλευρές μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα με αρκετή ποικιλομορφία στο εσωτερικό τους. Ζώντας σε αυτό που ο Ηλιος Γιαννακάκης ονόμασε refugeeland της Ανατολικής Ευρώπης, αρκετοί από αυτούς συνειδητά στρατευμένοι αλλά οι περισσότεροι άθελά τους εκεί ως βιαίως επιστρατευμένοι ή ως παιδιά του «παιδομαζώματος», βίωσαν μια διπλή εξουσία: αυτή των κομμουνιστικών καθεστώτων από τη μία και του ΚΚΕ από την άλλη. Το Κόμμα αποτέλεσε αρχικά τον μόνο οργανωτικό φορέα κοινωνικοποίησης για αυτούς. Από πολλές πλευρές, η δεύτερη εξουσία υπήρξε περισσότερο «πανοπτική», δηλαδή ολοκληρωτική, από την πρώτη. Με άλλα λόγια, η ζωή των πολιτικών προσφύγων, τουλάχιστον για μια μεγάλη χρονική περίοδο, υπήρξε απόλυτα ελεγχόμενη από το ελληνικό κόμμα. Ετσι, επιχειρώντας η Αποστολίδου να αναλύσει τη σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και στους πολιτικούς πρόσφυγες, αναδεικνύει την ίδια την κοινωνία και την εξουσία του ΚΚΕ στον χώρο της Ανατολικής Ευρώπης και της ΕΣΣΔ.

Το πρώτο κεφάλαιο εστιάζει στην ποσοτική καταγραφή της λογοτεχνικής παραγωγής των πολιτικών προσφύγων. Η παραγωγή αυτή δεν είναι αμελητέα. Ο κομματικός εκδοτικός οίκος εξέδωσε 249 λογοτεχνικά βιβλία ως το 1968. Το 37% αυτών ήταν έργα πολιτικών προσφύγων (σελ. 30-31). Η Αποστολίδου επισημαίνει πως το ποιοι εξέδιδαν τα έργα τους αποτελούσε μια πολιτική απόφαση: «Ευνοούνταν εκείνοι οι λογοτέχνες που θεωρούνταν περισσότερο κομματικοί ή εν πάση περιπτώσειεκείνοι που έγραφαν τη λογοτεχνία η οποία ανταποκρινόταν στις επίσημες κομματικές προσδοκίες» (σελ. 40).

Στο δεύτερο κεφάλαιο η συγγραφέας πραγματεύεται τη σχέση ανάμεσα στο τραύμα και στη λογοτεχνία των πολιτικών προσφύγων. Με άλλα λόγια, επικεντρώνεται στα έργα των πολιτικών προσφύγων που έχουν ως αντικείμενο τους την Αντίσταση και τον Εμφύλιο, περίοδος που θεωρείται η μήτρα του τραύματος για την ελληνική κοινωνία και ειδικότερα για αυτούς που είχαν με τη μία ή την άλλη μορφή εμπλοκή στα γεγονότα. Το μεγαλύτερο μέρος της αφηγηματικής παραγωγής των προσφύγων αποτελείται από τέτοια κείμενα (σελ.

51) καθώς τα έργα που μιλούν για τη ζωή τους στην προσφυγιά συνιστούν ένα μικρότερο σύνολο. Τα έργα αυτά πραγματεύεται η Αποστολίδου στο τρίτο κεφάλαιο.

Το τέταρτο κεφάλαιο που τιτλοφορείται Η εικόνα των πολιτικών προσφύγων στη μεταγενέστερη πεζογραφία έχει ως αντικείμενο την αναπαράσταση του πολιτικού πρόσφυγα στη λογοτεχνική παραγωγή από αριστερούς και μη λογοτέχνες.

Στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, που έχει χαρακτήρα επιλόγου, η Αποστολίδου επιχειρεί να εντάξει την πεζογραφία των πολιτικών προσφύγων στο πλαίσιο της πεζογραφίας για τον Εμφύλιο. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για την πιο ενδιαφέρουσα και προκλητική ενότητα του βιβλίου. Εξετάζει τη σχέση ανάμεσα σε δύο τουλάχιστον παράλληλες μνημονικές κοινότητες: των πολιτικών προσφύγων από τη μία και των επιζησάντων στην Ελλάδα από την άλλη (σελ. 132).

• ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΜΝΗΜΗ

Στην υπερορία (την εξορία έξω από τα όρια της χώρας) η συλλογική μνήμη προσδιορίστηκε από το μονοπώλιο εκ μέρους του ΚΚΕ των μηχανισμών προπαγάνδας και κοινωνικοποίησης. Στην Ελλάδα όμως τα πράγματα υπήρξαν περισσότερο πολύπλοκα. Συνηθίζουμε να αναφερόμαστε στην ύπαρξη δύο μνημονικών κοινοτήτων που πολύ συχνά παρουσιάζονται και ως πολιτικά στρατόπεδα: αυτό των νικητών του Εμφυλίου και εκείνο των ηττημένων. Στην πραγματικότητα,όπως επιμένει ορθά η Αποστολίδου, αυτή η διάκριση είναι εξαιρετικά σχηματική και εν τέλει προβληματική. Αναπτύχθηκαν πολύ περισσότεροι, ενδιάμεσους θα μπορούσαμε να τους ονομάσουμε, τύποι μνήμης που προσδιορίζονται αναμφίβολα από τις ιδιαιτερότητες της υποκειμενικής και συλλογικής σύνδεσης με τα γεγονότα. Υπό αυτή την οπτική, η συλλογική μνήμη στις δημοκρατίες δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος όπου όσο περισσότερο επιτρέπεται σε μια ομάδα να θυμάται δημόσια τόσο περισσότερο επιβάλλεται σε μια άλλη ομάδα να ξεχνά. Η συλλογική μνήμη στις δημοκρατίες είναι πλουραλιστική, γεμάτη αντιφατικές αλλά αλληλοσυμπληρούμενες μικρομνήμες.

Εν τέλει,όπως αναλύει η Αποστολίδου αναφερόμενη στην Ορθοκωστά του Βαλτινού, η προβολή του τραύματος της μιας πλευράς σε καμία περίπτωση δεν αποκλείει την αναγνώριση του τραύματος της άλλης. Αντίθετα, καθώς οι αφηγήσεις πληθαίνουν, ο αναγνώστης εμπλέκεται στον φαύλο κύκλο της εμφύλιας βίας και ως το τέλος του βιβλίου τού έχει καταστεί πλέον αδιάφορο για ποιας πλευράς το τραύμα πρόκειται.

Κάπως έτσι, εν τέλει, δεν συμφιλιώνονται οι κοινωνίες με το παρελθόν τους;

Ο κ. Νίκος Μαραντζίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=340224&dt=27/06/2010#ixzz0sG8Ubxyy