Ενας έρωτας στο Βερολίνο, το πρώτο βιβλίο της Κρίστα Βολφ
- Του Γιωργου Κορδομενιδη*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28/02/2010
Η Κρίστα Βολφ, γεννημένη το 1929 στο Λάντσμπεργκ (σήμερα ανήκει στην Πολωνία), σπούδασε γερμανική φιλολογία στη Λειψία και την Ιένα και υπήρξε για πολλά χρόνια η πιο δημοφιλής συγγραφέας της (κάποτε) Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, μέχρις ότου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, παραδέχτηκε πως μεταξύ 1959 και 1962 συνεργάστηκε «ανεπίσημα» με τη Στάζι, τη διαβόητη μυστική υπηρεσία πληροφοριών της πατρίδας της. Ωστόσο, γρήγορα βρήκε τη θέση της στη λογοτεχνική σκηνή τής ενιαίας από τότε Γερμανίας. Εχει εκδώσει πάνω από 25 βιβλία με μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια, χρονικά και κριτικές.
Μυθιστόρημα ενηλικίωσης
Ο «Μοιρασμένος ουρανός» –αναφορά στο διχοτομημένο Βερολίνο– είναι το πρώτο της βιβλίο, που την καθιέρωσε ευρύτατα, της απέφερε το βραβείο Χάινριχ Μαν της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο σε σενάριο της ίδιας.
Αφηγείται τον καταδικασμένο έρωτα ανάμεσα σε μια νέα, ρομαντική κοπέλα, τη Ρίτα Ζάιντελ, που αναζητά τον εαυτό της, και σε έναν κατά δέκα χρόνια μεγαλύτερό της χημικό μηχανικό, τον ρεαλιστή και κυνικό Μάνφρεντ Χέρφουρτ. Φόντο της δράσης αποτελεί κυρίως ένα εργοστάσιο παραγωγής βαγονιών τρένου, περιβάλλον που η Βολφ γνώρισε «από μέσα» καθώς είχε αναλάβει να διευθύνει τον κύκλο «Οι εργάτες γράφουν» ενός τέτοιου εργοστασίου και είχε γίνει μέλος μιας ομάδας βιομηχανικής παραγωγής.
Εύκολα μπορεί κανείς να κατατάξει το βιβλίο στα bildungsroman (μυθιστορήματα ενηλικίωσης), είδος που άνθησε ιδιαίτερα στη γερμανόφωνη πεζογραφία. Ωστόσο –κι εδώ η Βολφ κάνει την πρώτη της μεγάλη τομή–, ενώ παραδοσιακά το είδος αυτό είχε στο επίκεντρό του κάποιον νεαρό άνδρα, εδώ παρακολουθούμε την εξέλιξη μιας νέας γυναίκας και, ουσιαστικά, την ενσωμάτωσή της στην ανδροκρατούμενη κοινωνία. Κι ενώ ο Μάνφρεντ είναι αυτός που εκπροσωπεί τη γενιά της Βολφ (αυτός διαμορφώθηκε στη διάρκεια του ναζισμού μέσα σε μια δυσλειτουργική οικογένεια, σε κλίμα ψυχρότητας, με πατέρα που πρώτα ήταν εθνικοσοσιαλιστής και μετά ασπάστηκε τον κομμουνισμό), η προσωπικότητα που ανατέμνεται είναι της Ρίτας, από την αρχική της επιλογή να γίνει δασκάλα (δηλαδή να εξελιχθεί ως άτομο και να συμμετάσχει στις κοινωνικές διαδικασίες) μέχρι την οικειοθελή προσχώρησή της σε μια ομάδα εργατών του εργοστασίου, που αυτοί γίνονται πια οι «μέντορές» της κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης και συνειδητοποίησής της.
Παρότι ενσωματώνει στην αφήγηση πολλά δικά της βιώματα, η συγγραφέας πλουτίζει την εξιστόρηση με υπαρξιακά ερωτήματα και φιλοσοφικές ανησυχίες, συνδυάζοντάς τα με την πολιτική κατάσταση στην οποία ζει η ηρωίδα της.
Νεωτερική αφήγηση
Ηδη από αυτό το πρώτο της βιβλίο η Βολφ τόλμησε να χρησιμοποιήσει ένα αφηγηματικό ύφος που απείχε από το κανονιστικό «σοσιαλιστικό μοντέλο» του περίφημου Προγράμματος του Μπίτερφελντ, σύμφωνα με το οποίο οι συγγραφείς έπρεπε να προβάλλουν μόνο θετικούς ήρωες και να αποφεύγουν κάθε κριτική και αυτοκριτική στάση. Το νεωτερικό της ύφος, όπως επισημαίνει και η μεταφράστρια στο διεξοδικό της επίμετρο, συγκροτούν «εσωτερική προοπτική που καταλήγει σε εσωτερικό μονόλογο, διάσπαση του αφηγηματικού προσώπου εκφοράς, ρέουσα αφήγηση που ενσωματώνει ευθύ και πλάγιο λόγο κ. ά.».
Μέσα από ένα παιχνίδι αντιθέσεων ανάμεσα στο χωριό και στην πόλη, στο ιδιωτικό και το δημόσιο, στην ατομική και τη συλλογική ευθύνη, τη θέση των εργατών και των διανοουμένων στην κοινωνία, η Βολφ σκιαγραφεί με τόλμη τη μονολιθικότητα της χώρας της αλλά και τις απώλειες που πρέπει να υποστεί το άτομο (και μάλιστα μια γυναίκα) προκειμένου να ενσωματωθεί στην κοινωνία της εποχής.
Η ηρωίδα της βέβαια επιλέγει συνειδητά να μην ακολουθήσει τον αγαπημένο της στον κατ’ εκείνον παράδεισο του Δυτικού Βερολίνου, όμως δεν λείπουν οι άλλοτε ρητές και άλλοτε έμμεσες αναφορές της Βολφ στα προβλήματα της ζωής στην Ανατολική Γερμανία, το καθεστώς της οποίας είχε ανυψώσει, από τα μέσα Αυγούστου του 1961 και για πάνω από 28 χρόνια, ένα «αντιφασιστικό τείχος προστασίας» συνολικού μήκους 107 χλμ., στο οποίο βρήκαν το θάνατο περί τους 140 Ανατολικογερμανούς πολίτες που αποπειράθηκαν να το περάσουν κρυφά αναζητώντας την ελευθερία.
Ο «Μοιρασμένος ουρανός» δεν είναι από τα δυσπρόσιτα κείμενα της Βολφ. Συμβάλλει σε αυτό και η προσεγμένη μετάφραση της Κυριακής Χρυσομάλλη-Henrich, που ήδη έχει στο ενεργητικό της τη μετάφραση του σπουδαίου βιβλίου της Βολφ «Ενα πρότυπο παιδικής ηλικίας».
* Ο κ. Γιώργος Κορδομενίδης είναι εκδότης - διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού «Εντευκτήριο», entefktirio@translatio. gr
Monday, March 1, 2010
Βιωματική πεζογραφία με υπαρξιακές ανησυχίες
Saturday, February 6, 2010
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
- Christa Wolf: Μοιρασμένος ουρανός, μτφρ., εισαγωγή και σχόλια: Κυριακή Χρυσομάλλη-Henrich, εκδ. University Studio Press, σ. 300, 15 ευρώ
Στην Κρίστα Βολφ, πολυβραβευμένη και πολυμεταφρασμένη πεζογράφο της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς της νεότερης γερμανικής λογοτεχνίας, συνοδοιπόρο των Γκίντερ Γκρας, Ζίγκφριντ Λεντς, Μάρτιν Βάλζερ, Χανς Μάγκνους Εντσενσμπεργκερ, της οποίας το πρωτόλειο μυθιστόρημα παρουσιάζουμε εδώ, ανήκει η πιο προσωπική από τις σχετικές με την ιστορική συνέχεια των δύο Γερμανιών μετά τη ναζιστική περίοδο μαρτυρίες του αυτοβιογραφικού χώρου, στην οποία επιπλέον διαφαίνεται κάτι πολύ «σύγχρονο»: η πολιτική απογοήτευση, η οποία είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα απ' ό,τι πίστευαν στη Δύση· ο λόγος εδώ για τα 41 χρονογραφήματα με τον τίτλο Μια μέρα τον χρόνο, τα οποία εξέδωσε η Βολφ το 2001 και τα οποία, θα έλεγε κανείς, πως κρατούν την άκρη του νήματος του ανά χείρας βιβλίου. Δεν είναι τυχαίος ο χαρακτηρισμός τής Βολφ ως «ηθικής αυθεντίας», άμεσα συνδεδεμένος με τη συνειδητή αντιπαράθεσή της με το παρελθόν και την εξ αυτής αποκάλυψη της αλήθειας, στάση στην οποία έμελλε να «συμπεριληφθεί» και η άδικη εκστρατεία εναντίον της, μετά την επανένωση των δύο Γερμανιών· αυτή η εκστρατεία, ωστόσο, έληξε άδοξα, εφόσον τελικά αποκαταστάθηκε η δημόσια εικόνα της συγγραφέως.
Για το πολύ σημαντικό έργο τής Κρίστα Βολφ (το οποίο εκτείνεται σε τουλάχιστον 25 αυτοτελείς τόμους και σε ποικίλα λογοτεχνικά είδη) υπάρχει, βεβαίως, πλούσια βιβλιογραφία, στην οποία παραπέμπουν αλλά και την οποία πλουτίζουν τόσο η σύντομη αναδρομή στο όψιμο έργο της συγγραφέως από την Εύη Πετροπούλου στο τεύχος 496, Μάιος 2009, του Διαβάζω (Αφιέρωμα στη Σύγχρονη γερμανική λογοτεχνία) όσο και, κυρίως, το τεύχος 131 του περιοδικού Πόρφυρας (Απρίλιος - Ιούνιος 2009), όπου υπάρχει ένα εκτενές αφιέρωμα στην Κρίστα Βολφ με μελετήματα της Κυριακής Χρυσομάλλη-Henrich, της Ελένης Γεωργοπούλου, του Θεοδόση Πυλαρινού, της Σωτηρίας Σταυρακοπούλου, του Γιώργου Ποιμενίδη. Στο παρόν άρθρο, πάντως, είμαστε αναγκασμένοι ή, από μία άλλη πλευρά, έχουμε το προνόμιο να περιοριστούμε στο ανά χείρας πρωτόλειο κείμενό της, όπου προδιαγράφονται, βεβαίως, πολλά για τη μελλοντική της πορεία αλλά και υπάρχουν κάποια επιμέρους στοιχεία στα οποία μπορούμε τώρα να δώσουμε μεγαλύτερη προσοχή.
Ο Μοιρασμένος ουρανός (τίτλος με σαφή αναφορά στο τείχος του Βερολίνου, αλλά, στην πραγματικότητα, προερχόμενος από ένα ποίημα του Πολ Ελιάρ) περιέχει, έστω υποδηλωτικά, τις συντεταγμένες εκείνες που καθορίζουν το έργο τής Βολφ ως ανατολικογερμανίδας συγγραφέως: ανασυνδέει, δηλαδή, με νεωτερικό, όμως, τρόπο, την παράδοση της ρεαλιστικής λογοτεχνίας με το σοσιαλιστικό πολιτιστικό μοντέλο μέσα από μια ευδιάκριτη θηλυκή-φεμινιστική προοπτική. Πριν αναφερθούμε ειδικότερα στον «νεωτερικό» τρόπο, θα πρέπει, πάντως, να πούμε ότι η Βολφ δεν υπάκουσε (και αυτή η ανυπακοή δεν ήταν χωρίς κόστος) σε όλες τις οδηγίες τού σοσιαλιστικού ρεαλιστικού δόγματος, με αποτέλεσμα να μη μορφοποιήσει τα υποδειγματικά εκείνα πρότυπα ηρώων που θα προσφέρονταν για ταύτιση στον απλό ή άπειρο αναγνώστη. Ετσι, ο Μάνφρεντ Χέρφουρτ, ο ένας πόλος του ερωτικού ζευγαριού που βρίσκεται στο κέντρο της ιστορίας, ο οποίος, όπως και η συγγραφέας, ανατράφηκε μέσα στο περιβάλλον του εθνικοσοσιαλισμού, κατέληξε ένας χαρακτήρας βαθιά πληγωμένος και, τελικά, αδιάφορος, ψυχρός, κυνικός και δύσπιστος, αντιστεκόμενος σε οποιαδήποτε καινούρια πίστη καθώς και στην ενσωμάτωση σε οποιαδήποτε συλλογική συνείδηση. Οσο για τα «ανατρεπτικά» νεωτερικά υφολογικά στοιχεία τής Βολφ, τώρα, με τα οποία απευθύνεται, τελικά, ήδη από το πρώτο της μυθιστόρημα, σε έναν επαρκή αναγνώστη, αυτά εντοπίζονται στη διάνθιση της τριτοπρόσωπης αφήγησης με πρωτοπρόσωπες εκφορές και στη συνακόλουθη εναλλαγή της προοπτικής, στη ρέουσα αφήγηση που ενσωματώνει ευθύ και πλάγιο λόγο, καθώς και στη συνεχή χρονική μετατόπιση από το παρόν στο παρελθόν και αντίστροφα. Επιπλέον, από ειδολογικής απόψεως, η Βολφ εισάγει στο κλασικό, ρεαλιστικό «μυθιστόρημα διαμόρφωσης και εξέλιξης» - συμπεριλαμβανομένης και της σοσιαλιστικής ρεαλιστικής παραλλαγής του - έναν καινούριο παράγοντα: ενώ η διαδρομή και η ενσωμάτωση στην κοινωνία αφορούσε συνήθως ένα αρσενικό υποκείμενο, αυτό το τελευταίο αντικαθίσταται τώρα από μια γυναικεία μορφή. Η δεκαεννιάχρονη Ρίτα, μάλιστα, συγκεντρώνει ως μυθιστορηματική παρουσία μία σειρά από αλληγορικούς ή κυριολεκτικούς κατοπτρισμούς. Κατ' αρχάς, παραπέμπει στην κατάσταση των γυναικών συγγραφέων στη λογοτεχνική σκηνή της Ανατολικής Γερμανίας. Κατά δεύτερον, ερμηνεύει τη δυνατότητα που παρέχεται σε μια γυναίκα, που ζει σε ανδροκρατούμενη κοινωνία, για προσωπική εξέλιξη και συμμετοχή στις κοινωνικές διαδικασίες. Επιπλέον, η ίδια αυτή νεαρή γυναίκα επιφορτίζεται με την επιλογή μεταξύ δύο εντελώς διαφορετικών κοινωνικών μοντέλων, επιλογή στην οποία η έννοια «πατρίδα» αποκτά μία ποιότητα απομακρυσμένη από ιδεολογικοποιήσεις. Τέλος, η ίαση της Ρίτας μπορεί να θεωρηθεί τόσο προσαρμογή όσο και εξέλιξη από τη «γυναικεία» ευαισθησία και τον αυθορμητισμό προς τη σοσιαλιστική συνείδηση και ενσωμάτωση στον «ανδρικό» κόσμο, όπου, όμως, τα αισθήματα απώλειας και θλίψης δεν εξαφανίζονται αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν στο υποσυνείδητο, σηματοδοτώντας έτσι και την κατοπινή πολεμική στάση τής Βολφ απέναντι στα ζητήματα ισότητας των δύο φύλων... ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ
- ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 5 Φεβρουαρίου 2010
Friday, March 20, 2009
Εκ νέου υποψήφια για το Νόμπελ Λογοτεχνίας η Κρίστα Βολφ
- Η Γερμανίδα λογοτέχνης γίνεται 80 ετών και θεωρείται η σημαντικότερη εν ζωή λογοτέχνης στη χώρα της.
- Μια από τις πιο δυναμικές φωνές της γερμανικής λογοτεχνίας παγκοσμίως αλλά και πρώην σταρ της λογοτεχνίας στην πάλαι ποτέ Ανατολική Γερμανία, η Κρίστα Βολφ, έκλεισε σήμερα τα 80 της χρόνια και, όπως επισημαίνεται σε δημοσίευμα της ιστοσελίδας της Deutsche Welle (DW) είναι και πάλι υποψήφια για το Νομπέλ Λογοτεχνίας, καθώς δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι είναι πια ώριμη για μια τέτοια τιμητική διάκριση. Φέτος, εξάλλου, αναμένεται να κυκλοφορήσει και το νέο της μυθιστόρημα «Η πόλη των Αγγέλων».
  |
- Η Κρίστα Βολφ θεωρείται, άλλωστε, ως η πιο σημαντική εν ζωή Γερμανίδα συγγραφέας και, όπως επισημαίνεται στο δημοσίευμα, τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε τουλάχιστον 20 γλώσσες και ανήκουν πια στον αποκαλούμενο «λογοτεχνικό κανόνα» του 20ού αιώνα. Ως χαρακτηριστικά της γραφής της θεωρούνται το θηλυκό βλέμμα, η καταγραφή και η διεισδυτική ανάλυση της σχέσης του ατόμου με την καθημερινότητα, την πολιτική και την κουλτούρα.
- Βέβαια, στα 34 της χρόνια, η Βολφ ανακηρύχθηκε εκούσα - άκουσα ως «φωνή της σοσιαλιστικής Γερμανίας» (DDR), αν και η ίδια έδειχνε πως απλά δε χωρούσε στη μιζέρια και στο στενό πρωσικό κορσέ της επίσημης κομμουνιστικής ιδεολογίας. Γι' αυτό πολύ νωρίς έγινε στη λογοτεχνία η εκπρόσωπος του γυναικείου κινήματος, τόσο στην Ανατολική, όσο και στην τότε Δυτική Γερμανία.
- Το καθεστώς της επέτρεπε να ταξιδεύει παντού: από το Εδιμβούργο μέχρι τη Ζυρίχη και το Οχάιο. Μπορούσε να κάνει διακοπές στην Κυανή Ακτή ή στη Μαύρη Θάλασσα, να παίρνει μέρος σε διεθνή ή δυτικογερμανικά συνέδρια. Εκείνη επέστρεφε πάντα και διαβεβαίωνε ότι «πουθενά στον κόσμο δεν μπορούσε να ζήσει και να γράψει καλύτερα εκτός από την πατρίδα της».
Στήριξη από τον Γκίντερ Γκρας
- Τα πρώτα χρόνια της επανένωσης των δύο Γερμανιών η δυτικογερμανική κοινή γνώμη και κυρίως τα ΜΜΕ δεν της συγχώρεσαν αυτή της τη στάση. Και σήμερα ακόμη επανέρχονται κάποιοι λάτρεις του τότε ψυχρού πολέμου. Ίσως αυτό ανάγκασε το 1999 τον Γκίντερ Γκρας να δηλώσει: «Η Κρίστα Βολφ έτρεφε χρόνια ελπίδες. Νόμιζε πως με μικρά βήματα και με ενδοκομματικές ενστάσεις και κριτική θα πετύχει κάποιες αλλαγές.
- «Σ' αυτήν ακριβώς τη φάση», πρόσθεσε, «ήταν πολύ τολμηρή. Περισσότερο απ' όσο πιστεύαμε. Τώρα το ξέρουμε. Γι' αυτό εκτιμώ ότι η δυτικογερμανική στάση ήταν εξοργιστική και υπερβολική. Πρόκειται για ένα επονείδιστο κεφάλαιο στην ιστορία της γερμανικής λογοτεχνίας με συνέπειες: πολλοί Ανατολικογερμανοί συγγραφείς είτε σιώπησαν, είτε έγιναν προσεκτικοί, είτε πληγώθηκαν θανάσιμα και μας έλειψαν οι φωνές τους στη διαδικασία της μέχρι τώρα αποτυχημένης ενοποίησης».
- Από την πλευρά της, η «νέα» Κρίστα Βολφ, όπως χαρακτηρίζουν οι κριτικοί λογοτεχνίας το έργο της συγγραφέως μετά το 1990, έδωσε ξανά έργα που την καταξίωσαν διεθνώς. Για παράδειγμα, το έργο της «Μήδεια» έγινε παγκόσμια επιτυχία. Βέβαια, το ερώτημα «ποιον εκφράζει», εξακολουθεί να τίθεται σε ορισμένους κύκλους στη Γερμανία.
- Η ίδια δίνει την εξής απάντηση: «Το ιδανικό μου είναι να μην επηρεάζομαι στο γράψιμο από το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι με θεωρούν εκπρόσωπό τους ή ακόμη και αρνητικό, μισητό πρότυπο. Δεν είναι ασφαλώς εύκολο να αποστασιοποιηθείς, να καθίσεις στο γραφείο σου με πλήρη απόσταση από όλους και από όλα και να γράψεις. Όμως όποιος δεν τα καταφέρνει, αυτό γίνεται αμέσως αντιληπτό στο λογοτεχνικό του έργο. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δε δέχομαι να ταυτιστεί κάποιος με ένα δικό μου κείμενο. Δεν θέλω, όμως, να είμαι σταρ μιας ψεύτικης ευλάβειας».
www.kathimerini.gr με πληροφορίες από AΠΕ-ΜΠΕ
Saturday, October 18, 2008
Το σκοτεινό παρελθόν εκδικείται
Ο Χάινερ Μύλερ, η Κρίστα Βολφ, ο Ρίτσαρντ Καπισίνσκι και τώρα ο Μίλαν Κούντερα. Υπήρξαν καταδότες της κομμουνιστικής αστυνομίας;
ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ, Το ΒΗΜΑ, 19/10/2008
Η Σούζαν Σόνταγκ έγραψε κάποτε ότι «η ασθένεια είναι η σκοτεινή πλευρά της ζωής, μια δεύτερη υπηκοότητα». Υπάρχουν βέβαια κι άλλες σκοτεινές πλευρές, όπως τα μοιραία σφάλματα, ιδιαίτερα εκείνα που σφραγίζουν τις ζωές των άλλων. Οι τύψεις είναι κι αυτές τόσο σκοτεινές όσο και τα ανομολόγητα πάθη. Σε τέτοιες περιπτώσεις οι θρησκευόμενοι καταφεύγουν στον εξομολόγο. Οι άθρησκοι και οι αγνωστικιστές στον ψυχαναλυτή. Και κάποιοι άλλοι, όπως ορισμένοι διάσημοι συγγραφείς, στη σιωπή, που είναι το δεσμωτήριο του μοναχικού, η ιδιωτική φυλακή του.
Στην τελευταία κατηγορία ανήκει ο Μίλαν Κούντερα. Μια «αποκάλυψη» από τα χρόνια της νεότητάς του φέρνει στο προσκήνιο το φάντασμά της. Ο διάσημος αντικαθεστωτικός, ο εμιγκρές που τα βιβλία του ως την πτώση του κομμουνισμού ήταν απαγορευμένα στην πατρίδα του, υπήρξε, λένε, πληροφοριοδότης της αστυνομίας.
Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου κάθε λίγο έρχονται στο φως της δημοσιότητας ντοκουμέντα που αποδεικνύουν τη συνεργασία διάσημων συγγραφέων με τις μυστικές υπηρεσίες των πρώην κομμουνιστικών χωρών. Πρώτα είχαμε τις περιπτώσεις των ανατολικογερμανών συγγραφέων Κρίστα Βολφ και Χάινερ Μύλερ. Σχετικά πρόσφατα, την «είδηση» ότι ο Ρίτσαρντ Καπισίνσκι έδινε πληροφορίες για τους συναδέλφους του (στην τελευταία περίπτωση με την παρατήρηση ότι ήταν ασήμαντες). Και τώρα έχουμε την περίπτωση Κούντερα.
Είναι πασίγνωστο ότι τα καθεστώτα του πρώην υπαρκτού έδιναν τεράστια σημασία στην κουλτούρα ως μέσον διαπαιδαγώγησης των μαζών και ως πυλώνα της προπαγάνδας. Γι' αυτό και τα προνόμια των συγγραφέων στις χώρες αυτές ήταν συγκριτικά τεράστια: μια αξιοπρεπέστατη ζωή, ένα άνετο σπίτι και ένα εξοχικό, εξασφαλισμένη δημοσιότητα και δυνατότητα να ταξιδεύουν οι συγγραφείς στο εξωτερικό (προνόμιο που διέθεταν μόνο τα κομματικά στελέχη και ο μέσος πολίτης δεν μπορούσε καν να το διανοηθεί). Παρά ταύτα, οι άνθρωποι της κουλτούρας ήταν εκείνοι που θα ηγούντο του αγώνα εναντίον των κομμουνιστικών καθεστώτων. Τόσο στη Σοβιετική Ενωση όσο και στις δορυφορικές χώρες. Τι συμβαίνει και τα σύμβολα μιας εποχής αμαυρώνονται σήμερα και μάλιστα χωρίς κανέναν απολύτως δισταγμό;
Ο Κούντερα υπήρξε κομμουνιστής και μέλος του κόμματος ως την Ανοιξη της Πράγας το 1968. Θα μπορούσε επομένως να καταλάβει κανείς γιατί στα 21 του, νέος και απερίσκεπτος, δεν θα δίσταζε ενδεχομένως να δώσει πληροφορίες για έναν άνθρωπο που είχε στρατολογηθεί από αντικαθεστωτικούς τσέχους εμιγκρέδες ως κατάσκοπος. Και ίσως να μη φανταζόταν τι σήμαινε 22 χρόνια σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας. Αλλά, αν τελικά αποδειχθεί ότι η κατηγορία εναντίον του είναι τεκμηριωμένη, ο 80χρονος σήμερα συγγραφέας δεν θα απαλλαγεί από το στίγμα.
Εθελοντές καταδότες
Οι άνθρωποι είναι η πρώτη ύλη που τροφοδοτεί τα ολοκληρωτικά συστήματα. Και ίσως τον καλύτερο ορισμό για τα καθεστώτα του πρώην υπαρκτού να τον έδωσε στο βιβλίο του Αναμνήσεις και στοχασμοί ο Ερνστ Φίσερ γράφοντας ότι «μετέτρεψαν την Ιστορία σε αστυνομικό μυθιστόρημα». Αλλά αστυνομικό μυθιστόρημα χωρίς πληροφοριοδότες δεν είναι δυνατόν να γραφτεί, για τούτο και το ζήτημα είναι πάντοτε να τονίζει κανείς τις διαφορές. Οπως προκύπτει από τα σοβιετικά αρχεία, από το 1917 ως τον θάνατο του Στάλιν πολλοί συγγραφείς ήταν πρόθυμοι να γίνουν καταδότες χωρίς να τους ζητηθεί καν, μόνο και μόνο για να τύχουν της εύνοιας των κομματικών στελεχών και του ίδιου του Στάλιν. Επομένως αυτό που αξίζει να τονίζει πάντοτε κανείς είναι οι περιπτώσεις όσων δεν ενέδωσαν - και όχι οι διαστρεβλώσεις διάφορων διάσημων οπορτουνιστών, όπως ο Ισμαήλ Κανταρέ, ο οποίος από αγαπημένος του καθεστώτος του Εμβέρ κατέληξε μαχητής της δημοκρατίας (όταν βεβαίως είχε γίνει διάσημος στη Δύση).
Ετσι ουδείς έχει σήμερα το δικαίωμα να κατηγορήσει δύο από τους μεγαλύτερους ρώσους ποιητές του 20ού αιώνα, τον Οσίπ Μαντελστάμ και την Αννα Αχμάτοβα, επειδή έγραψαν ποιήματα που υμνούσαν τον Στάλιν. Ο μεν Μαντελστάμ τα έγραψε εκτοπισμένος στο Βορονιέζ με την ελπίδα ότι θα του επέτρεπαν να επιστρέψει στη Μόσχα. (Συνέβη το αντίθετο. Τον έστειλαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Βλαδιβοστόκ, όπου πέθανε από τις κακουχίες και κατά πάσα πιθανότητα τον έθαψαν σε ομαδικό τάφο στον πάγο.) Η δε Αχμάτοβα είχε τον γιο της στις φυλακές του Πετροπαβλόφσκ στο Λένινγκραντ καταδικασμένο σε θάνατο και ζούσε με την αγωνία ότι από μέρα σε μέρα θα τον εκτελούσαν.
Ο Στάλιν είχε μια παράξενη εκτίμηση για τους συγγραφείς που έλεγαν ευθέως τη γνώμη τους - οι οποίοι ήταν ελάχιστοι. Οταν λ.χ. του έστειλε ο Ζαμιάτιν επιστολή με την οποία του έλεγε ξεκάθαρα ότι, αφού δεν εκδίδονται και δεν παίζονται τα έργα του στη Σοβιετική Ενωση, καλύτερα να τον αφήσουν να φύγει στο εξωτερικό, του το επέτρεψε. Δεν έκανε το ίδιο για τον Μπουλγκάκοφ. Αλλά οι επιστολές και των δύο προς τον Στάλιν, σε αντίθεση με αυτές των διαφόρων αυλοκολάκων που κάρφωναν τους συναδέλφους τους, δίνουν και το μέτρο τού τι σημαίνει αξιοπρέπεια, ηθικό κύρος και ελεύθερη συνείδηση ακόμη και σε περιόδους ωμής καταστολής.
Το Ιδρυμα Σπουδών για τα Ολοκληρωτικά Καθεστώτα, που εδρεύει στην Πράγα, έδωσε στη δημοσιότητα την πληροφορία που προκάλεσε μεγάλο θόρυβο διεθνώς: ο διάσημος συγγραφέας Μίλαν Κούντερα υπήρξε καταδότης. Ενα μέλος του, ο Ανταμ Χράντιλεκ, δημοσίευσε στο περιοδικό «Respekt» αναφορά της τοπικής αστυνομίας του 1950 η οποία φέρει τον αριθμό 624/1950 ΙΙ και λέει επί λέξει: «Ο φοιτητής Μίλαν Κούντερα, γεννηθείς την 1η Απριλίου 1929 στο Μπρνο, παρουσιάστηκε στο τμήμα και ανέφερε ότι ο Μίτκα συνάντησε τον Μιροσλάβ Ντβόρατσεκ, ο οποίος είναι φυγόστρατος». Ο Ντβόρατσεκ είχε στρατολογηθεί ως κατάσκοπος από τους εμιγκρέδες αντικαθεστωτικούς Τσέχους του εξωτερικού. Δεν είχε καν προλάβει να εκτελέσει την πρώτη του αποστολή και τον συνέλαβε η αστυνομία. Καταδικάστηκε σε 22 χρόνια καταναγκαστικά έργα, από τα οποία πέρασε τα 14 σε ένα μεταλλείο ουρανίου.
Ο διεθνής θόρυβος όμως δεν έχει δώσει απαντήσεις σε κάποια ερωτήματα. Πρώτον, γιατί το κομμουνιστικό καθεστώς με το οποίο ήρθε σε σύγκρουση ο Κούντερα και αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στο Παρίσι το 1974 κράτησε «κρυφή» για χρόνια μια τέτοια πληροφορία· και, δεύτερον, γιατί αυτό το έγγραφο δεν περιλαμβάνεται στον τεράστιο φάκελο που κρατούσαν οι Αρχές για τον συγγραφέα; Η αναφορά ωστόσο του Χράντιλεκ δεν μένει σε αυτά. Εκφράζει και ένα γενικότερο πνεύμα για τον Κούντερα που απολαμβάνει τεράστια εκτίμηση αλλά ελάχιστη συμπάθεια στην Τσεχία. Γιατί; Ισως γιατί αυτός ο κατ' εξοχήν αντικαθεστωτικός δεν βγήκε να θριαμβολογήσει για την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, δεν υποστήριξε κανένα κυνήγι μαγισσών και δεν είναι όσο Τσέχος θα ήθελαν ορισμένοι. Γάλλος πολίτης, από το 1981, μένει στο Παρίσι, ταξιδεύει μόνο στην Πράγα και πάντοτε ινκόγκνιτο, δεν δίνει συνεντεύξεις, ζει σαν μοναχικός λύκος. Μια «μικρή» λεπτομέρεια ίσως φωτίζει αλλιώς την ιστορία: ο Χράντιλεκ σχετίζεται με μια γυναίκα που για χρόνια κατηγορείτο ότι αυτή «έδωσε» στην αστυνομία τον Ντβόρατσεκ.
Ο Κούντερα αρκέστηκε να δηλώσει κατηγορηματικά στο τσεχικό πρακτορείο ειδήσεων: «Εχω μείνει κατάπληκτος από κάτι που δεν περίμενα, για το οποίο μόλις χθες έμαθα και που δεν συνέβη. Τον άνθρωπο δεν τον ήξερα καθόλου». Και κατέληξε ότι «η επίθεση εναντίον του είναι η δολοφονία ενός συγγραφέα».