8 Νοεμβρίου 1901: Ξεσπούν στην Αθήνα τα «Ευαγγελικά»

https://www.timesnews.gr

Το Νοέμβρη του 1901 ξεσπούν στην Αθήνα βίαια επεισόδια με αφορμή τη μετάφραση των Ευαγγελίων. Αυτά τα επεισόδια πέρασαν στην Ιστορία ως «Ευαγγελικά». Ως «Ευαγγελικά», ή Ευαγγελιακά, έχουν καταγραφεί τα αιματηρά επεισόδια που έλαβαν χώρα στην Αθήνα στις 8 Νοεμβρίου 1901 με αφορμή τη δημοσίευση από την εφημερίδα Ακρόπολις των Ευαγγελίων μεταφρασμένων (στην πραγματικότητα μεταγλωττισμένων ή, αλλιώς, παραφρασμένων, κατά την τρέχουσα τότε άποψη) στη δημοτική γλώσσα από τον Αλέξανδρο Πάλλη στις 9 Σεπτεμβρίου 1901.

Οι λέξεις που ξεχάσαμε

[Το σκίτσο το πήρα από το face book της Paola Alberto]

ENA TAΞΙΔΙ ΣΤΗ ΛΑΪΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΤΗ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γράφει ο Μανώλης Πιμπλής, TA NEA, 4/2/2012


Υπάρχουν λέξεις πάντοτε χρήσιμες και επίκαιρες, λίγο όμως παλιωμένες, με αποτέλεσμα να λείπουν από τα λεξικά. Μια τέτοια λέξη είναι ο ποσαπαίρνης, «ημέτερος» δηλαδή με διάφορες αργομισθίες που επιβαρύνουν το δημόσιο ταμείο. Τον περιλαμβάνει σε στίχο του ο Παλαμάς, τον περιλαμβάνει και ο Σουρής, είχε δε ιδιαίτερο σουξέ επί Τρικούπη. Υπάρχουν και λέξεις πιο αθώες, που τις τραγουδάμε όλοι χωρίς να ξέρουμε τι σημαίνουν, όπως το καραντί, που ήταν να μπατάρει το καράβι του ποιητή της θάλασσας, του Νίκου Καββαδία. Καραντί είναι η φουσκοθαλασσιά που συνεχίζεται και μετά την πτώση των ανέμων, η κουφοθάλασσα. Ούτε αυτή υπάρχει στα νεότερα λεξικά.

Η προέλευση της λέξης «μήνας»

• ΓΛΩΣΣΑ

Η προέλευση της λέξης «μήνας», εξέλιξη της αρχαιοελληνικής «μην», με πρώτη καταγραφή στη συλλαβική γραφή των αρχαίων Μηκυναίων (me-no, του μηνός), είναι αρχαιότατη. 

Η λέξη «μην» σήμαινε αρχικά τη Σελήνη (άλλη αρχαιοελληνική ονομασία: μήνη), αλλά και το διάστημα μιας πλήρους περιφοράς της Σελήνης γύρω από τη Γη. Το διάστημα αυτό αντιστοιχεί σε 29 ή 30 μέρες, τον λεγόμενο σεληνιακό μήνα.

Το γεγονός ότι οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν από πολύ νωρίς στην ιστορία τους τον κύκλο της Σελήνης για να μετρούν το χρόνο, αντανακλάται στην κοινή ινδοευρωπαϊκή ρίζα της λέξης «μην»: Το αρχικό ινδοευρωπαϊκό θέμα me, από το οποίο παράγονται λέξεις με τη σημασία του «μετρώ, ορίζω» (αυτή είναι και η προέλευση της λέξης «μέτρον»), καθώς και το παραγόμενο ινδοευρωπαϊκό θέμα men-s, που έχει τη διπλή σημασία «σελήνη», «σεληνιακός μήνας».

Η κοινή αυτή ινδοευρωπαϊκή προέλευση ανιχνεύεται, τόσο γραμματικά όσο και σημασιολογικά, στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, που ανήκουν στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια: mensis στα λατινικά, mois στα γαλλικά, month (μήνας) και moon (σελήνη) στα αγγλικά, mena (σελήνη) και menops (μήνας) στα αρχαία γοτθικά, mano (σελήνη) και monat στα αρχαία γερμανικά κ.λ.π.
© Science Illustrated 

Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010

Απολογία μητροπολίτη για τα Νέα Ελληνικά!

• ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

• Εξηγήσεις έδωσε στην Ιερά Σύνοδο ο Νικοπόλεως Μελέτιος επειδή ιερουργεί σε απλοποιημένη γλώσσα

• ΜΑΡΙΑ ΑΝΤΩΝΙΑΔΟΥ | Πέμπτη 15 Απριλίου 2010

«Εχω ευθύνη έναντι των πιστών». Αυτή ήταν η απάντηση του Μητροπολίτη Νικοπόλεως κ. Μελετίου στον Αρχιεπίσκοπο κ. Ιερώνυμο και στα 12 μέλη της Ιεράς Συνόδου ενώπιον των οποίων κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις για το γεγονός ότι τελεί τη Θεία Λειτουργία στη νέα ελληνική γλώσσα. Παρά το γεγονός ότι ο κ. Μελέτιος είχε τη στήριξη των Μητροπολιτών Δημητριάδος κ. Ιγνατίου και Φθιώτιδος κ. Νικολάου, υπό την πίεση των συντηρητικών, όπως χαρακτηρίζονται, κύκλων, η Ιερά Σύνοδος με ανακοινωθέν της δηλώνει ότι «εμμένει στην παράδοση του γλωσσικού ιδιώματος του παραδεδομένου τρόπου τελέσεως της Θείας Λειτουργίας και των Ιερών Μυστηρίων. Οιαδήποτε μετάφραση λειτουργικών κειμένων μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην ενότητα της Εκκλησίας». Καλεί επίσης τους ιεράρχες που επιθυμούν να τελούν τη λειτουργία στα νέα ελληνικά να το πράττουν μόνον για ειδικούς λόγους και έπειτα από σχετική άδειά της.

Επί δύο και πλέον ώρες ο Μητροπολίτης Νικοπόλεως εξηγούσε στα μέλη της Ιεράς Συνόδου τους λόγους που τον οδήγησαν σε αυτή την απόφαση. «Κάνω το καθήκον μου» είπε και πρόσθεσε: «Εχω ευθύνη έναντι των πιστών οι οποίοι δεν καταλαβαίνουν τη Θεία Λειτουργία». Μάλιστα, σύμφωνα με πληροφορίες, κάλεσε τους ιεράρχες να του πουν ποιοι ιεροί Κανόνες απαγορεύουν τη μετάφρασή της.

Υπέρ των θέσεων του Μητροπολίτη Νικοπόλεως τάχθηκε ο Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Νικόλαος, ο οποίος δήλωσε ότι «πολλοί νέοι δεν προσέρχονται στη Λειτουργία επειδή δεν καταλαβαίνουν τη γλώσσα». Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε με τις δηλώσεις του και ο Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Ιγνάτιος, ο οποίος επισήμανε το γεγονός ότι «κανένας από τους πιστούς της Μητρόπολης Νικοπόλεως και Πρεβέζης δεν διαμαρτυρήθηκε για την προσπάθεια του ποιμενάρχη τους.

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=32&artId=325768&dt=15/04/2010#ixzz0l8lhnlj7

• Διαβάστε Επίσης

• Το γλωσσικό στα εκκλησιαστικά κείμενα

Σχετικά με τα ελληνικά στο διαδίκτυο

Στο φύλλο της 26.2.2010 δημοσιεύεται ενδιαφέρον άρθρο της κ. Μαρίας Αρβανίτη-Σωτηροπούλου για τα «Ελληνικά στο Διαδίκτυο». Το θέμα έχει ενδιαφέρον, ασφαλώς, όμως το άρθρο περιέχει μερικές ανακρίβειες που καλό είναι να ξεκαθαριστούν.

Καταρχάς, η καθιέρωση του μονοτονικού δεν έγινε «τη δεκαετία του 70, αμέσως μετά τη μεταπολίτευση», αλλά τον Ιανουάριο του 1982 επί ΠΑΣΟΚ και με υπουργό Παιδείας τον Ελ. Βερυβάκη. Ίσως η κ. Μ. Α.-Σ. εννοεί την καθιέρωση της δημοτικής στην εκπαίδευση, η οποία έγινε, πράγματι, το 1976 επί Νέας Δημοκρατίας και με υπουργό τον Γ. Ράλλη.

Δεύτερον, και σοβαρότερο ίσως, είναι απολύτως ανακριβές ότι «τα ελληνικά θεωρούνται το Α και το Ω στη γλώσσα επικοινωνίας των υπολογιστών». Η μόνη γλώσσα που καταλαβαίνουν πρωτογενώς οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές είναι ο κώδικας μηχανής (machine code στα αγγλικά), μια σειρά από δυαδικά ψηφία, δηλαδή μόνο 0 και 1, έστω 0010 1000 1100 0010. Για να μπορούν να την καταλαβαίνουν και οι άνθρωποι, έχουν φτιαχτεί οι λεγόμενες γλώσσες προγραμματισμού, που μερικές από αυτές χρησιμοποιούν σύνταξη που μοιάζει με τις φυσικές μας γλώσσες. Υπάρχει τέλος και η γλώσσα διασύνδεσης (ή διεπαφής) του ανθρώπου με το μηχάνημα, που συνήθως είναι τα αγγλικά (αν και όλο και περισσότερα προγράμματα κυκλοφορούν στα ελληνικά), όμως ο υπολογιστής καθαυτός μόνο τα μηδενικά και τους άσους «καταλαβαίνει».

Ο μύθος ότι τα ελληνικά (συνήθως: τα αρχαία ελληνικά) είναι η γλώσσα επικοινωνίας των υπολογιστών (συνήθως: των υπολογιστών του μέλλοντος) περιλαμβάνεται σε ένα κείμενο που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο, το λεγόμενο και Hellenic quest ή «Λερναίο κείμενο», όπως το έχω βαφτίσει εγώ (ο όρος έχει δημοσιευτεί και στην Αυγή) και το οποίο πιθανώς έλκει την καταγωγή του από τον Γεωργαλά, τον διανοούμενο της χούντας. Είναι αλήθεια ότι τα παραμύθια του Λερναίου τα έχουν πιστέψει και καλόπιστοι άνθρωποι, καθώς και άλλοι που ήθελαν πολύ να τα πιστέψουν, σαν τον ανεκδιήγητο τ. υπουργό Στυλιανίδη (βλ., και Η Αυγή, 10.2.2008), αλλά όταν τέτοιοι εθνικιστικοί μύθοι δημοσιεύονται στην Αυγή καλό είναι να μη μένουν αναπάντητοι.

ΝΙΚΟΣ ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΣ, Η ΑΥΓΗ: 03/03/2010

Γλωσσικά ομοιώματα

• Eξ αφορμης
• 
  
• Του Σπυρου Α. Μοσχονα

Μία βδομάδα πριν από τις εκλογές του Οκτωβρίου, ο Προφήτης μίλησε. Και είπε στους ψηφοφόρους: Αυτός ο «ξενότροπος κομματάρχης» που τον προορίζουν για πρωθυπουργό δεν μπορεί να ξεχωρίσει το «πηλίκον» από το «πηλήκιο». Μπερδεύει τις «κάλπες» με τις «κάλτσες». Σ’ αυτόν, έναν «ανελλήνιστο» που δεν ξέρει «πού βρίσκονται τα γλωσσικά σύνορα της ελληνικής ετερότητας», θα εμπιστευτούμε τα γεωγραφικά μας σύνορα; Αυτός κάνει μόνο για «κανένα Βέλγιο ή Λουξεμβούργο», κράτη «με γλώσσα (και συνείδηση) δίχως ετερότητα». Είναι ικανός να ξεπουλήσει τη χώρα. Η γλωσσική απώλεια «δεν μπορεί να μετρηθεί παρά και με εδαφική συρρίκνωση». Αποφράδες ημέρες μάς περιμένουν, όπως εκείνες του 1920. Το «ιστορικό τέλος» του Ελληνισμού πλησιάζει. Αυτά είπε ο Προφήτης («Η Καθημερινή», 27/9/2009).

Οι οιωνοί, τα μαντικά σημεία που εξέτασε, δεν ήταν άλλα από τα σαρδάμ στις ομιλίες του σημερινού πρωθυπουργού. Είναι πράγματι πολύ συνηθισμένο να φτιάχνουμε το ομοίωμα ενός προσώπου βασιζόμενοι στον τρόπο με τον οποίο μιλάει. Το θέμα αυτό μελετούν οι Αμερικανίδες ανθρωπολόγοι της γλώσσας Judith Irvine και Susan Gal σ’ ένα διάσημο άρθρο τους («Language ideology and linguistic differentiation», 2000). Ονομάζουν «εξεικόνιση» (iconization) αυτή τη διεργασία κατασκευής ενός γλωσσικού ομοιώματος. Η διαδικασία είναι απλή: στην ομιλία ενός ατόμου ή μιας ομάδας εντοπίζουμε κάποια χαρακτηριστικά (λ. χ. μια ιδιαίτερη προφορά ή ορισμένα συστηματικά λάθη). Παραγνωρίζουμε κάθε άλλο στοιχείο της συμπεριφοράς των ατόμων που εξεικονίζουμε με τον τρόπο αυτό. Τα γλωσσικά χαρακτηριστικά παρουσιάζονται έτσι ως ουσιώδη. Είσαι έτσι γιατί έτσι μιλάς: αυτή είναι η απλή αρχή της γλωσσικής εξεικόνισης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εξεικόνισης είναι η καρικατούρα που θέλησαν να σχεδιάσουν προεκλογικά για τον Γιώργο Παπανδρέου οι πολιτικοί του αντίπαλοι. Μέσω της εξεικόνισης, τα γλωσσικά ολισθήματα αναδείχθηκαν σε ουσιώδη χαρακτηριστικά. Ο Γιώργος έγινε «Γιωργάκης», ένα «δυσλεκτικό» παιδί, άβουλο και ανεύθυνο, ένα Αμερικανάκι. Αυτήν την τακτική ακολούθησαν οι σατιρικές εκπομπές. Αυτήν εφάρμοσε και ο Προφήτης.

Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι ακόμη και όσοι άσκησαν κριτική στον Προφήτη αξιοποίησαν την ίδια ακριβώς λειτουργία της εξεικόνισης. Ετσι, η Κοινωνιολόγος («Τα Νέα», 10/10/2009) επισημαίνει, πολύ σωστά, τις λογικές ανακολουθίες στον λόγο του Προφήτη και, με αφορμή την αναφορά του στο Βέλγιο και το Λουξεμβούργο, τον ρατσισμό του· στέκεται όμως υπερβολικά στα εννοιολογικά λάθη που διαπράττει ο Προφήτης (ο οποίος φέρεται να ταυτίζει τις λέξεις «έτερος» και «εαυτός»). Ο δε Διορθωτής (http: //yannisharis. blogspot. com/2009/09/blog-post_28. html) ασχολείται αποκλειστικά με τα «ψιλορημάδια ελληνικά» του Προφήτη. Μοιάζει παράδοξο οι αντίπαλοί του να υιοθετούν τον τρόπο σκέψης εκείνου στον οποίο ασκούν κριτική, παράδοξο που δείχνει, πάντως, πόσο διαδεδομένη είναι η λειτουργία της γλωσσικής εξεικόνισης.

Οσοι ενοχλούμαστε από τις καρικατούρες ας σκεφτούμε αν η γλωσσική εξεικόνιση πετυχαίνει ποτέ τίποτε περισσότερο από τούτο: να σκαρώνει καρικατούρες. Θα μπορούσαμε ν’ ασχοληθούμε με σοβαρότερα ζητήματα αν καταφέρναμε επιτέλους ν’ απαλλαγούμε από την εμμονή μας στα γλωσσικά ομοιώματα.

Το ήθος της γλώσσας

Στην τηλεόραση της Βουλής μέχρι σήμερα είχα παρακολουθήσει μόνο κάποιες παλιές καλές ταινίες, από εκείνες που σπάνια επιλέγουν να προβάλλουν τα ιδιωτικά κανάλια.

Το περασμένο Σαββατοκύριακο συνειδητοποίησα ότι παρακολούθησα, για αρκετές ώρες, όχι ακριβώς τη συζήτηση, μάλλον τις ομιλίες επί των προγραμματικών δηλώσεων της νέας κυβέρνησης. Και το ίδιο φαίνεται ότι έκαναν κι άλλοι φίλοι και γνωστοί, ομολογώντας όλοι μας ότι ποτέ άλλοτε δεν είχαμε πιάσει τους εαυτούς μας να παρακολουθούν τέτοιες εκπομπές στη μικρή οθόνη.

Στραφήκαμε όλοι ξανά στις ομιλίες των πολιτικών; Ελπίζουμε άραγε ότι θα βρούμε στις μέχρι τώρα αναμενόμενες και βαρετές κοινοβουλευτικές ομιλίες ένα άλλο ύφος και ένα άλλο περιεχόμενο; Πολύ ελπιδοφόρα ακούγονται όλα αυτά. Μάλλον το ενδιαφέρον ξεκινά από κάτι απλό: από το αναπόφευκτο ανθρωπολογικό ενδιαφέρον για τα πολλά νέα πρόσωπα που μπήκαν ξαφνικά στη δημόσια ζωή και μ’ έναν τρόπο στη ζωή μας. Δηλαδή, είναι αναμενόμενο να θέλουμε να δούμε πώς μιλάνε, πώς στέκονται στο μικρόφωνο και στο βήμα του ομιλητή, πώς εκφράζουν τη σκέψη τους, ποιες εκφράσεις συνηθίζουν, πώς χειρίζονται τον λόγο και τη γλώσσα.

Το τελικό αποτέλεσμα είχε πολλές και ενδιαφέρουσες πλευρές. Ηταν κάτι σαν τις όψεις της κοινωνίας γύρω μας. Μόνο που στην προκειμένη περίπτωση οι διαφοροποιήσεις εκφράζονταν όχι από τα ρούχα και την εμφάνιση –όλοι κοστούμια φορούσαν άλλωστε–, αλλά από τις φραστικές διατυπώσεις.

Που δεν ήταν ενιαίες. Ούτε ανάμεσα στους βουλευτές της αξιωματικής αντιπολίτευσης ούτε ανάμεσα στους βουλευτές και τους υπουργούς της νέας κυβέρνησης. Λίγο πιο ομογενοποιημένα ήταν τα πράγματα στους βουλευτές της ελάσσονος αντιπολίτευσης, αλλά όχι σε όλους. Ο τρόπος που εκφράζονταν όλοι τους είχε ασφαλώς πολλά να κάνει με τον τρόπο που αντιμετωπίζουν την πολιτική, την κοινωνία, τον τρόπο διακυβέρνησης ή αντιπολίτευσης. Ακούσαμε τις γνωστές ξύλινες κορώνες (απ’ όλες τις πτέρυγες της Βουλής), αλλά ακούσαμε και ομιλίες εντελώς διαφορετικές, όσον αφορά το ήθος της γλώσσας.

Αν προσπαθούσε κανείς να κάνει έναν παραλληλισμό με συμπεριφορές καθημερινές, θα παρομοίαζε αυτό το γλωσσικό ήθος, που ακούστηκε έπειτα από πολλά χρόνια στην αίθουσα του Κοινοβουλίου, με ανθρώπους που θα θέλαμε να είναι συμπολίτες μας: που έχουν εθιστεί και έχουν διαπαιδαγωγηθεί με γνώμονα τον σεβασμό των άλλων, που δεν αφήνουν το αυτοκίνητό τους πάνω στα πεζοδρόμια και τις ράμπες, που βγάζουν βόλτα τα κατοικίδιά τους και δεν αφήνουν πίσω τους τις ακαθαρσίες, που ακούνε τους συνομιλητές τους, που υποστηρίζουν με ήπιο αλλά σταθερό τρόπο τις απόψεις τους. Εχουν η Αθήνα και οι Αθηναίοι αυτά τα χαρακτηριστικά; Μάλλον όχι, αλλά ποτέ δεν είναι αργά ν’ αρχίσουν να τα αποκτούν.

• Tης Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, 20/10/2009

Ημερίδα για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της ελληνικής γλώσσας

• Η παρουσία της ελληνικής γλώσσας ανά τους αιώνες και το μέλλον της στην εποχή της παγκοσμιοποίησης ήταν τα θέματα που απασχόλησαν τους συμμετέχοντες επιστήμονες σε σχετική ημερίδα, που οργανώθηκε απόψε στην αίθουσα τελετών της παλιάς Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. «Κινδυνεύει η ελληνική γλώσσα από την παγκοσμιοποίηση;» ήταν το ερώτημα που τέθηκε αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της ημερίδας από επιστήμονες και κοινό.

• «Προσωπική μου άποψη είναι ότι η παγκοσμιοποίηση μπορεί να αποτελέσει απειλή ή ευκαιρία ανάλογα με τη χρήση της. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που υπάρχει είτε το θέλουμε είτε όχι», παρατήρησε ο πρύτανης του ΑΠΘ, Αναστάσιος Μάνθος. Ο κ. Μάνθος αναφέρθηκε στη σημασία της διατήρησης «της βιοποικιλότητας των πολιτισμών, ώστε ο κάθε λαός να έχει τη δική του ξεχωριστή θέση στο παγκόσμιο γίγνεσθαι».

• Για έκπτωση των γλωσσών σε παγκόσμιο επίπεδο, που οδηγεί σε μια μορφή εκβαρβαρισμού έκανε λόγο ο τέως πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, Βασίλης Φίλιας. Ο ομιλητής υπογράμμισε τη σημασία της ενίσχυσης της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών προκειμένου να διασφαλιστεί το μέλλον της ελληνικής γλώσσας.

• Την περαιτέρω διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, η οποία «αποτέλεσε βασικό όχημα της διάδοσης του πολιτισμού μας σε όλο τον κόσμο», υποστήριξε και ο ακαδημαϊκός, Αντώνης Κουνάδης, προσθέτοντας χαρακτηριστικά: «Η προς το μέλλον πορεία του έθνους πρέπει να έχει ως πυξίδα πορείας το παρελθόν».

• Μια περισσότερο σύγχρονη διάσταση της εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας, με ηλεκτρονικά μέσα, όπως την επιχειρεί μέσα από το δικτυακό του τόπο το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας του ΑΠΘ, παρουσίασε ο αναπληρωτής πρόεδρος του Κέντρου και καθηγητής του ΑΠΘ, Ιωάννης Καζάζης. «Πλάι στα βιβλία πρέπει να αναπτύξουμε και όλες εκείνες τις ηλεκτρονικές δυνατότητες που μας παρέχει αφειδώς η εποχή», εξήγησε ο κ. Καζάζης.

• Τέλος, ο φιλόλογος και συγγραφέας, Αχιλλέας Λαζάρου, έκανε αναδρομή στη μεγάλη πορεία της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα και σε όλο τον κόσμο, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη διαδρομή της ελληνικής γλώσσας στη νοτιοανατολική Ευρώπη.
• Την ημερίδα διοργάνωσε το Σωματείο «Ελληνική Γλωσσική Κληρονομιά» σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Τη συζήτηση συντόνισε ο δημοσιογράφος, Νίκος Μέρτζος. [ΑΠΕ - ΜΠΕ]

ΣΥΝΕΔΡΙΟ «ΓΛΩΣΣΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ - ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ»: Η γλώσσα ως κοινωνικό προϊόν

• Ξεκίνησε χτες το τριήμερο συνέδριο του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας

• Τη σχέση των εικαστικών καλλιτεχνών με τη γλώσσα και τη γραφή επιχειρεί να προσεγγίσει το τριήμερο πανελλαδικό συνέδριο, με θέμα «Γλώσσα ελληνική - Γραφή και Τέχνη», που ξεκίνησε χτες τις εργασίες του στο κατάμεστο μέγαρο της παλιάς Βουλής. Πρόκειται για μια ακόμη σημαντική πολιτιστική διοργάνωση του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας, στην οποία συμμετέχουν γνωστοί γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, διευθυντές μουσείων κ.ά.

• Χαιρετίζοντας τις εργασίες του συνεδρίου εκ μέρους του Τμήματος Παιδείας της ΚΕ του ΚΚΕ, η Ρίτα Νικολαΐδου, αναφέρθηκε στη σχέση της γλώσσας με την κοινωνία καθώς «η ίδια η γλώσσα είναι κοινωνικό προϊόν». «Δεν υπάρχουν ασθενείς γλώσσες», σημείωσε «αλλά κοινωνίες που ανίατα νοσούν». Παρατήρησε πως δεν πρέπει η γλώσσα να ταυτίζεται με τη γραφή «όχι μόνο γιατί ο προφορικός λόγος προηγείται, αλλά κυρίως, γιατί αν περιοριστούμε στη γραφή, ελλοχεύει ο κίνδυνος να ξεχάσουμε το ζωντανό φορέα της γλώσσας, τον άνθρωπο και να γίνουμε φορμαλιστές». Αναφερόμενη, εξάλλου, στο τι εννοεί η ΕΕ με την «πολυγλωσσία», τόνισε ότι «αυτό που πρεσβεύει είναι οι σύγχρονες ανάγκες των πολυεθνικών μονοπωλίων, οι ελευθερίες μετακίνησης εργατικού δυναμικού, υπηρεσιών, προϊόντων και κεφαλαίου. Ολα γίνονται εμπόρευμα και χάνουν την αληθινή τους αξία».

• Στο χαιρετισμό της, η πρόεδρος του ΕΕΤΕ, Αννα Μοσχονά - Καλαμάρα, σημείωσε πως το συνέδριο «θα γίνει η πολύτιμη τράπεζα κατάθεσης της απόπειρας, από μέρους των εισηγητών, να φωτιστούν δεσμοί αόρατοι ανάμεσα στη νοητική λειτουργία και τις κορυφαίες μορφές επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων όπως η γλώσσα, η γραφή και η τέχνη, αλλά και να διερευνηθούν προοπτικές για το αύριο». Ακολούθησε εισήγηση της οργανωτικής επιτροπής από την πρόεδρο, Ντιάνα Αντωνακάτου και ομιλίες των: Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, Χρίστου Μπουλώτη, Ασπασίας Παπαδοπεράκη, Πέτρου Θέμελη, Αγαμέμνονα Τσελίκα, Μιχάλη Μερακλή.

• Παραβρέθηκε η βουλευτής του ΚΚΕ, Εύα Μελά και χαιρέτισαν οι βουλευτές, Αννα Φιλίνη (ΣΥΝ) και Αδωνις Γεωργιάδης (ΛΑ.Ο.Σ.), καθώς και ο διευθυντής του Βυζαντινού Μνημείου, Δ. Κωνστάντιος και ο Ιωάννης Μαζαράκης - Αινιάν (Ιστορική Εθνολογική Εταιρεία).
  

• Σήμερα μιλούν: Βασιλική Δερουκάκη, Πέννυ Γκέκα, Αγγελος Καλογερόπουλος, Παναγιώτης Μπερεδήμας, Γιώργης Βαρλάμος, Κώστας Αναγνωστόπουλος, Γιόρκα Νικολάου, Γιώργος Γυφτοδήμος, Αγγέλικα Κοροβέση, Πολυξένη Κασδά, Μαρία Καραχρήστου, Δημήτρης Νικολιάνος, Eλένη Γκλίνου, Νίκος Ζίας, Σαράντος Ι. Καργάκος, Ναυσικά Πανσελήνου, Νίκος Μοσχονάς, Ντόρα Ηλιοπούλου - Ρογκάν, Παναγιώτης Τέτσης.
• Κυριακή: Νίκος Κακαδιάρης, Ελένη Κατηφόρη, Θεολόγος, Απόστολος Πετρίδης, Mάνος Στεφανίδης, Τάκης Κατσουλίδης, Χρίστος Παπαδάκης, Λάζαρος K. Kωνσταντινίδης, Βίκυ Τσαλαματά, Κωνσταντίνος Λάβδας, Δημήτριος Αρβανίτης, Παναγιώτης Χαρατζόπουλος, Γιάννης Καρλόπουλος, Πέτρος Ζουμπουλάκης, Διονύσης Βαλάσης, Φωτεινή Καϊμάκη, Κώστας Λαμπρόπουλος, Μαίρη Σχοινά, Eμμανουήλ Mαυρομμάτης, Τάκης Παρλαβάντζας.

Συνέδριο με θέμα «Γλώσσα Ελληνική - Γραφή και Τέχνη», διοργανώνει το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας

Πανελλήνιο συνέδριο με θέμα «Γλώσσα Ελληνική - Γραφή και Τέχνη», διοργανώνει το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας στις 20/3 (4 μ.μ.), 21/3 και 22/3 (10 π.μ. και 4 μ.μ.), στην αίθουσα Παλαιάς Βουλής (Σταδίου 13), σε συνεργασία με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Συμμετέχουν γνωστοί γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, γραφίστες, εικαστικοί καλλιτέχνες, λογοτέχνες, ποιητές, διευθυντές μουσείων κ.ά., οι οποίοι θα φωτίσουν σημαντικές πλευρές του θέματος. Ανάμεσά τους οι: Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, Γιώργος Χουρμουζιάδης, Χρήστος Μπουλώτης, Ασπασία Παπαδοπεράκη, Πέτρος Θέμελης, Μιχάλης Μερακλής, Γιώργης Βαρλάμος, Πέτρος Θέμελης, Νίκος Ζίας, Παναγιώτης Τέτσης, Απόστολος Πετρίδης, Τάκης Κατσουλίδης, Βίκυ Τσαλαματά, Πέτρος Ζουμπουλάκης, Διονύσης Βαλάσης, Εμμανουήλ Μαυρομάτης, κ.ά.

Πρόθεση των εικαστικών καλλιτεχνών, όπως σημειώνουν οι διοργανωτές, είναι να προσεγγιστεί η σχέση τους «με τη γλώσσα και τη γραφή της σε μια εποχή επιστημονικών αλμάτων, με τις αντίστοιχες επιπτώσεις στην προσωπική και κοινωνική ζωή των Ελλήνων. Μέσα από μια παγκοσμιοποιημένη ανθρωπότητα με πρώτη γλώσσα επικοινωνίας την αγγλική, στο ελάχιστο της γεωγραφικής επικράτειάς της, η ελληνική γλώσσα, απομονωμένη, βάλλεται πολλαπλώς και κακοποιείται με τη συνενοχή και ανοχή μας: Στον εκπαιδευτικό προορισμό της ελλιπής, στον εκφερόμενο δημόσιο λόγο ανυπεράσπιστη, εκτεθειμένη σε κάθε είδους εκτροπή ξένων επιρροών».

Οι εισηγητές του συνεδρίου θα αναφερθούν στις ενότητες: «Τέχνη, γλώσσα και γραφή», «Ελληνική γλώσσα: Μεταλλάξεις της γλώσσας, μεταβολές της γραφής», «Ιστορία της γραφής», «Γλώσσα, ποίηση, λογοτεχνία», «Γραφή, εικαστική χειρονομία, αισθητική» και «Ο σύγχρονος άνθρωπος και η γραφή».

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

8/3/2009

-- Συλλογικός φορέας διεκδίκησης και δημιουργίας

Αμαλία Κολώνια: «Τα ελληνικά είναι πλέον ευρωπαϊκή γλώσσα»

Η Αμαλία Κολώνια, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, μιλάει για τη δυναμική των νέων ελληνικών στην Ιταλία και την Ευρώπη

Συνέντευξη στον Ηλια Μαγκλινη, Η Καθημερινή, Kυριακή, 7 Δεκεμβρίου 2008

Η Αμαλία Κολώνια είναι λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου όπου διδάσκει την ελληνική γλώσσα από το 1984. Προηγουμένως (1972-1983) είχε διδάξει ελληνική γλώσσα και πολιτισμό στο πανεπιστήμιο του Στρασβούργου. Πρόσφατα, συμμετείχε στην έκδοση ενός λεξικού. Πρόκειται για το «Greco antico, neogreco, italiano Dizionario dei prestiti e dei parallelismi», εκδ. Zanichelli (αρχαία ελληνικά, νέα ελληνικά, ιταλικά, Λεξικό των δανείων και των παραλληλισμών). «Η ιδέα ήταν του Μάσιμο Πέρι που έκανε και την πολύ τεκμηριωμένη αλλά και γλαφυρή εισαγωγή των 140 σελίδων, εγώ μπήκα σε αυτή την υπόθεση λίγο αργότερα» μας είπε η Αμαλία Κολώνια, την οποία συναντήσαμε σε ένα πέρασμά της από την Αθήνα. Η έκδοση του λεξικού ήταν ο ένας λόγος γι’ αυτή τη συνομιλία. Ο άλλος ήταν τα πολλά και ενδιαφέροντα πράγματα που είχε να μας πει η Ελληνίδα λέκτορας σχετικά με τη θέση της νέας ελληνικής γλώσσας στην Ιταλία σήμερα, κυρίως εκτός των τειχών των πανεπιστημίων.

«Ο πραγματικός τίτλος του λεξικού» λέει η Αμ. Κολώνια «που εμείς είχαμε προβλέψει, αλλά που δεν δέχτηκε ο εκδότης ήταν, μεταφράζω “Τάλε κουάλε, Τα ελληνικά που ήδη ξέρω” που νομίζω εξηγεί περί τίνος πρόκειται. Επίσης, ο εκδότης επέλεξε ένα “τουριστικό” εξώφυλλο που δεν μας εκφράζει.

Ελάχιστα ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο και το βρίσκω έως και μειωτικό, αλλά φαίνεται έτσι μας βλέπουν στο εξωτερικό». Το λεξικό περιλαμβάνει τα αρχαία, μεσαιωνικά και νέα ελληνικά, που ξέρει ένας Ιταλός μέσου μορφωτικού επιπέδου, που δεν είναι απαραίτητα απόφοιτος του κλασικού λυκείου. Υπάρχουν τα «δάνεια» και τα αντιδάνεια και προς τις δύο κατευθύνσεις, και συνολικά περιλαμβάνει 12.000 λήμματα, «ένα σημαντικότατο corpus των ελληνικών που ένας μορφωμένος Ιταλός “ξέρει” χωρίς να το ξέρει.

Δεν είναι βέβαια το κλασικό λεξικό όπου βρίσκει κανείς όσες λέξεις του χρειάζονται για να μεταφράσει π.χ., καθώς λείπουν σπουδαίες λέξεις που δεν εμπίπτουν στις κατηγορίες που σας ανέφερα. Επιτρέψτε μου να πω ότι, όσο ξέρω, η οργάνωση των λημμάτων είναι τελείως πρωτότυπη και δεν υπάρχει ανάλογο προηγούμενο για καμία άλλη γλώσσα. Είναι σαν ένα μυθιστόρημα της ελληνικής γλώσσας».

Εδώ και κάποια χρόνια στην Ιταλία υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον προς τις μικρές γλώσσες. Στη βόρεια Ιταλία, πάνε καλά τα ολλανδικά, τα δανέζικα – πολλές φορές χωρίς να υπάρχει κάποιο άμεσο επαγγελματικό όφελος. Ως προς τα νέα ελληνικά, «στο πανεπιστήμιο γενικά υπάρχει μια συρρίκνωση των νεοελληνικών σπουδών. Πολλές φορές παίζει μεγάλο ρόλο η προσωπικότητα του εκάστοτε καθηγητή και έδρες με παράδοση καταργούνται με τη συνταξιοδότηση του καθηγητή ή περιορίζεται η δραστηριότητά τους».

Σε ό,τι αφορά τα νέα ελληνικά έξω από το πανεπιστήμιο, κατά την κυρία Κολώνια «υπάρχει μια νέα δυναμική, τα ελληνικά είναι πλέον και μία επικοινωνιακή γλώσσα, μία από τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Θα έλεγα ότι είναι πλέον μία “κανονική” γλώσσα όπως τόσες άλλες. Πολλοί Ιταλοί έρχονται τακτικά στην Ελλάδα (ένα εκατομμύριο περίπου ταξιδιώτες το χρόνο) και κάποιοι θέλουν να μάθουν ελληνικά. Επίσης, οι επιχειρήσεις που έχουν συμφέροντα στην Ελλάδα ζητάνε μαθήματα για τα στελέχη τους, που θέλουν να επικοινωνούν με τους Ελληνες συνεργάτες τους στα ελληνικά».

Για ενήλικες

Ετσι έχουν δημιουργηθεί πολλά σχολεία ελληνικών για ενήλικες από φιλελληνικούς συλλόγους ή από τις ελληνικές κοινότητες. «Στο Μιλάνο, που γνωρίζω καλύτερα, υπήρχε ελληνική κοινότητα, όχι ιστορική όπως οι κοινότητες της Τεργέστης, της Νάπολης ή της Βενετίας. Πριν από μερικά χρόνια, δημιουργήθηκε μορφωτικό κέντρο το οποίο κατάφερε να δώσει πνοή στο σχολείο νέων ελληνικών, που προϋπήρχε βέβαια, και τα τελευταία χρόνια έχει ένα σταθερό κοινό 150, και κάποιες χρονιές 200 ενηλίκων, που παρακολουθούν τα μαθήματα και που πληρώνουν για να μάθουν ελληνικά, όπως γίνεται και με τις άλλες γλώσσες. Νέο κίνητρο είναι βέβαια και η καθιέρωση της πιστοποίησης της ελληνομάθειας που έχει πλέον καταξιωθεί και στην Ιταλία και ως επαγγελματικό εφόδιο αλλά και ως επιβράβευση της προσπάθειας όσων μαθαίνουν ελληνικά».

Τρεβίλιο

Η Αμαλία Κολώνια κάνει ειδική μνεία στην μικρή πόλη Τρεβίλιο, κοντά στο Μιλάνο. «Πριν από δύο χρόνια ιδρύθηκε ο “Φιλελληνικός σύλλογος του Τρεβίλιο” που οργανώνει σοβαρές πολιτιστικές εκδηλώσεις για ευρύ κοινό και μαθήματα: ένας νέος καθηγητής κλασικού λυκείου, που έχει μάθει ελληνικά στο πανεπιστήμιό μας και χάρη σε ελληνικές θερινές υποτροφίες, διδάσκει εφέτος σε 35 ενήλικες! Ακόμη κι εμένα μου φαίνεται εκπληκτικό! Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο Τορίνο, με τον γνωστό και πολύ άξιο για τις πολιτιστικές εκδηλώσεις του σύλλογο «Πιεμόντε-Γκρέτσια» που από πολλά χρόνια έχει και σχολείο ελληνικής γλώσσας με ένα σταθερό πλέον αριθμό 80/90 μαθητών, που διατηρείται σταθερός γιατί κάθε χρόνο παρουσιάζονται και νέοι μαθητές.

Μοναδικό

Βέβαια, στην Ιταλία υπάρχει κάτι το μοναδικό, που δεν υπάρχει πλέον αλλού στην Ευρώπη: τα ελληνικά στην Ιταλία είναι οικεία σε ένα κοινό υψηλού μορφωτικού επιπέδου, διότι το κλασικό λύκειο, είναι το καλό, έγκυρο, αστικό λύκειο, όπου οι μαθητές διδάσκονται για πέντε χρόνια, πέντε ώρες την εβδομάδα, αρχαία ελληνικά. Είναι ένα λύκειο που δεν παράγει φιλολόγους ή αρχαιολόγους. Το κλασικό λύκειο θεωρείται, και σωστά, ένα σχολείο που διαμορφώνει κριτική σκέψη και οι περισσότεροι απόφοιτοί του σπουδάζουν ιατρική, νομικά, στο πολυτεχνείο και κάποιοι βέβαια, οι λιγότεροι, στις Φιλοσοφικές Σχολές.

Φυσικά, δεν μαθαίνουν όλοι αρχαία ελληνικά με την αυστηρή έννοια, διαβάζουν κείμενα στο πρωτότυπο, αποκτούν μια επαφή με τη γλώσσα, έχουν μιαν οικειότητα. Αυτό είναι μοναδικό στην Ευρώπη, κι έχω την αίσθηση ότι το ελληνικό κράτος, που χρηματοδοτεί και ενισχύει τις ελληνικές σπουδές στο εξωτερικό, δεν το έχει αντιληφθεί όσο πρέπει».

Καριοφίλι = Carlo e figli (Κάρλο ε φίλι) = «Κάρλο και υιοί»

Σύμφωνα με την Αμαλία Κολώνια «Τα ιταλικά ήταν και είναι οικεία για τους Ελληνες και εύκολα υιοθετούνται σε ορισμένους τομείς ακριβώς γιατί φαίνονται οικεία, εύηχα, προφέρονται εύκολα. Υπάρχουν στα ελληνικά και “ιταλικά” που δεν υπάρχουν στην Ιταλία. Π.χ. στην Ιταλία ο φρέντο, ο φρεντίνο, ο φρεντουτσίνο εννοώ ο καφές, δεν υπάρχει πρώτα ως κοινός τύπος καφέ και φρέντο είναι επίθετο που σημαίνει κρύος, δεν μπορεί να ζητήσει κανείς στο καφενείο “ουν φρέντο”! Το γνωστό καριοφίλι, δεν είναι παρά το “Carlo e figli” (Κάρλο ε φίλι), το όνομα των κατασκευαστών, θα λέγαμε “Κάρλο και υιοί”. Οπως και η ρομβία, είναι η παρανάγνωση της Pompia, μικρής κωμόπολης στην επαρχία της Νοβάρας όπου προφανώς κατασκευαζόταν η λατέρνα και το όνομά της αναγραφόταν στο όργανο».

Κάποια ανεξήγητα: γιατί τα αλαμπουρνέζικα που κατά λέξη σημαίνουν, κατά μία εκδοχή, «με τον τρόπο του Λιβόρνο», «όπως στο Λιβόρνο», έχουν πάρει τη σημασία του ακαταλαβίστικα; Στα ιταλικά δεν υπάρχει αυτή η έννοια. Κάποιων ιταλισμών το νόημα στρογγυλεύει στα ελληνικά: εμείς λέμε κάποιον «μπαγάσα» χαϊδευτικά, κάποτε και με θαυμασμό, στα ιταλικά (πρόκειται βέβαια για ιδιωματική λέξη, από τα γενοβέζικα) είναι χυδαία βρισιά. Υπάρχουν στα ιταλικά ελληνικές λέξεις, και νεολογισμοί, που δεν λειτουργούν στα ελληνικά, πρόχειρα μου έρχεται το podismo και τα παράγωγά του που σημαίνει αγώνας δρόμου, βάδην. Βέβαια αυτά τα ελληνικά δεν έχουν συμπεριληφθεί στο λεξικό γιατί τα λήμματά είναι τα ελληνικά που λέγονται στην Ελλάδα. Ισως αυτά τα ελληνικά των ιταλικών να γίνουν ένα νέο λεξικό!

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ: «Περάσαμε 40.000 χρόνια σιωπής»

Μια αγάπη για το καλοκαίρι

TA NEA: Πέμπτη 11 Σεπτεμβρίου 2008

Η αγάπη του Βασίλη Αλεξάκη για τη γλώσσα έφτασε αυτή τη φορά στα άκρα. Όλο το καλοκαίρι έψαχνε να βρει γιατί μιλάμε και ποιες είναι οι παλαιότερες λέξεις.

Η αγάπη του Βασίλη Αλεξάκη για τις λέξεις και τις γλώσσες δεν είναι κρυφή. Από τις «Ξένες λέξεις» μέχρι τη «Μητρική γλώσσα» και από το γράψιμο στα ελληνικά στο γράψιμο κατ΄ ευθείαν στα γαλλικά. Και μετά η περιπέτεια με τα σάνγκο. Την προφορική γλώσσα των μαύρων στη Δημοκρατία της Κεντρικής Αφρικής που, χάρις στις δικές του προσπάθειες και τα ταξίδια του στο Μπανγκί, την πρωτεύουσά της, απέκτησε το πρώτο δείγμα λογοτεχνικής γραφής. Μετά και την αφρικανική εμπειρία, δεν απέμεινε παρά η επιστροφή στις απαρχές της γλώσσας.

«Μια μέρα βρέθηκα σε ένα καφενείο», λέει στα «ΝΕΑ». «Ακούγοντας τη βαβούρα, αναρωτήθηκα γιατί μιλάμε. Πότε άρχισε αυτή η ακατάσχετη φλυαρία. Και άρχισα να ρωτάω ανθρωπολόγους και παλαιοντολόγους στο Παρίσι και την Αθήνα. Οπότε βρέθηκα μπροστά σε ένα μυστήριο. Η ιστορία του ανθρώπινου λόγου άρχισε με μια καταπληκτική σιωπή, τη μεγαλύτερη που έζησε ποτέ η ανθρωπότητα. Γιατί ενώ οι ειδικοί λένε ότι ο άνθρωπος απέκτησε την εγκεφαλική ικανότητα και τα απαραίτητα φωνητικά όργανα πριν από 100.000 χρόνια, τις πρώτες του λέξεις τις ψιθύρισε πριν από 60.000 χρόνια. Άρα πέρασε 40.000 χρόνια σιωπής. Ποιες άραγε να ήταν οι πρώτες λέξεις; Αυτό, βέβαια, είναι ένα ποιητικό θέμα γιατί την απάντηση δεν θα τη μάθουμε ποτέ. Μπορούμε όμως να αναρωτηθούμε: τι ήταν αυτό που ώθησε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μιλήσουν».

Αντί λοιπόν να κάνει μπάνια, ο Βασίλης Αλεξάκης ρωτούσε ειδικούς για να του λύσουν τις απορίες. «Ο παλαιοντολόγος Μπερνάρ Βικτορί θεωρεί πως οι άνθρωποι άρχισαν να μιλάνε όταν ανακάλυψαν τη φωτιά. Η φωτιά μεγάλωσε τη μέρα και έδωσε στους ανθρώπους περισσότερο χρόνο και λιγότερο φόβο για τα ζώα. Ο γλωσσολόγος Κλοντ Αζέζ πιστεύει πάλι ότι ο άνθρωπος πρώτα τραγούδησε και μετά μίλησε», λέει.

«Επειδή όλες οι γλώσσες έχουν κάποιες συγγένειες, σωστό είναι να ακούμε με προσοχή τους άλλους, έστω και αν δεν τους καταλαβαίνουμε, γιατί μπορεί να αναγνωρίσουμε κάποιες λέξεις. Καλύτερα να ακούμε παρά να βουλώνουμε τα αυτιά μας»

Ο Βασίλης Αλεξάκης αντιπαθεί τις κοκορομαχίες για το ποια γλώσσα είναι η παλαιότερη. «Η εθνικιστική έξαρση περιλαμβάνει και τη γλώσσα», λέει. «Καλλιεργεί την εθνική έπαρση. Αυτό στη Γαλλία εκφράστηκε με την ίδρυση υπουργείου Εθνικής Ταυτότητας από τον Σαρκοζί. Όλοι όμως όσοι κάνουν τέτοιες εκστρατείες ξεχνούν ότι όταν μιλάμε μία γλώσσα μιλάμε ταυτόχρονα και πολλές άλλες. Υπάρχουν λέξεις στα ελληνικά, ιδίως τοπωνύμια, των οποίων οι ειδικοί αγνοούν την προέλευση. Τέτοια είναι, λ.χ., όπως μου είπε ο Μιλτιάδης Χατζόπουλος, διευθυντής του Κέντρου Αρχαίας και Ρωμαϊκής Ιστορίας στο Εθνικό Κέντρο Ερευνών, η λέξη... "Όλυμπος". Όλυμπος υπάρχει και στη Μυτιλήνη και γι΄ αυτό γίνεται η υπόθεση ότι οι Έλληνες τη βρήκαν εδώ, όταν ήρθαν, από τους Πελασγούς», λέει ο Βασίλης Αλεξάκης.

Και προσθέτει: «Στα γαλλικά βρήκαν ότι χρησιμοποιούνται λέξεις από 100 διαφορετικές γλώσσες. Η συμμετοχή των ελληνικών λέξεων είναι τόσο μεγάλη που δεν είναι μετρήσιμη. Αλλά τον 19ο αιώνα κάποιοι Γάλλοι λόγιοι ξεσήκωσαν τον κόσμο ότι τα γαλλικά θα αλλοιωθούν από τα ιταλικά επειδή ο ιταλικός τρόπος ζωής ήταν της μόδας. Το επιχείρημά τους μάλιστα ήταν ότι τα γαλλικά είναι ανώτερα από τα ιταλικά, επειδή έχουν περισσότερες ελληνικές λέξεις! Αξίζει, πάντως, να πούμε ότι και σήμερα γίνονται γλωσσικές ανταλλαγές. Στην αργκό των σημερινών νέων στη Γαλλία, η λέξη super έχει αντικατασταθεί από την ελληνική hyper, που τη χρησιμοποιούν κατά κόρον σαν πρώτο συνθετικό. Λ.χ. Je suis hypercontent, που σημαίνει είμαι πολύ ευχαριστημένος».

Αλλά και τα γαλλικά έχουν λέξεις με άγνωστη προέλευση. «Τέτοια είναι η λέξη "rose", το τριαντάφυλλο», λέει. «Μάλλον είναι δάνειο από παλαιότερο γλωσσικό σύστημα, ενδεχομένως το σημιτικό, που δεν ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια. Υπάρχει ένα λεξικό που έχει όλες τις κοινές λέξεις των γλωσσών ινδοευρωπαϊκής προέλευσης, από τα σανσκριτικά μέχρι τα αγγλικά. Ένας γλωσσολόγος τον 18ο αιώνα έγραψε και ποιηματάκι στα "ινδοευρωπαϊκά". Εκεί πιθανόν να υπάρχουν ρίζες από τις πρώτες λέξεις της ανθρωπότητας. Πάντως σε όλες τις γλώσσες, οι πιο παλιές λέξεις είναι συνήθως τοπωνύμια και ονόματα ποταμών και βουνών».

«Αντιγόνη» στη νοηματική γλώσσα

Στην προσπάθειά του να κατανοήσει βαθύτερα το εκφραστικό όργανο του ανθρώπου, ο Βασίλης Αλεξάκης συνάντησε και μια κωφάλαλη ηθοποιό που έχει πάρει βραβείο Σεζάρ στην ερμηνεία, την Εμανιέλ Λαμπορί. «Έχει σχολή θεάτρου που παίζει στη γλώσσα των κωφαλάλων. Έχει παίξει "Αντιγόνη" στην Αβινιόν στη νοηματική γλώσσα!», λέει ο Έλληνας συγγραφέας που στην έρευνά του ενδιαφέρθηκε και για τον τρόπο αυτό έκφρασης, χωρίς λέξεις.

«Οι άνθρωποι αυτοί στην πραγματικότητα είναι μόνο κουφοί και όχι κωφάλαλοι. Δεν μπορούν να μιλήσουν μόνο και μόνο επειδή δεν έχουν ακούσει ποτέ κάποιον να μιλάει. Δεν είναι δηλαδή μουγκοί, απλώς δεν μπορούν να ακούσουν ούτε τον εαυτό τους. Κάτι δηλωτικό τού τι σημαίνει γλώσσα και έκφραση είναι ότι οι κωφάλαλοι όταν ονειρεύονται στον ύπνο τους, κουνούν τα χέρια τους όπως οι άλλοι άνθρωποι παραμιλούν».

Μέσα στα πολλά αξιοσημείωτα που είδε πρόσφατα ο Βασίλης Αλεξάκης, είναι και ένας καθολικός παπάς που κάνει λειτουργία στη νοηματική γλώσσα. «Το εκπληκτικότερο όμως είναι ότι συνοδεύεται από χορωδία κωφαλάλων!», μας λέει. «Είναι μια ομάδα ανθρώπων που κάνουν όλοι μαζί τις ίδιες κινήσεις, λέγοντας τον ψαλμό. Χρειάζεται περίπου ο ίδιος συγχρονισμός που υπήρχε και στον αρχαίο χορό».

Ακουστικές μάσκες

Γλωσσα και MME

Σύμφωνοι, τα δελτία των οχτώ παραέγιναν συνομιλιακά. Κυριαρχεί η άποψη και το σχόλιο, ενώ η είδηση απουσιάζει. Οπωσδήποτε, θα μπορούσαν να λείπουν οι υπερβολικές δραματοποιήσεις.

Αλλά, φαντάζομαι, τα δελτία των οχτώ διαχειρίζονται μιαν απλή ιδέα: τη διάχυση των ειδήσεων. Που έχουν ήδη γνωστοποιηθεί στη διάρκεια της μέρας από την ίδια την τηλεόραση, το ραδιόφωνο, τις εφημερίδες, το Ιντερνετ - από στόμα σε στόμα. Δεν ξεμένουν από ειδήσεις τα ΜΜΕ. Μέχρι που φτάνει η στιγμή της ωριμότητας, η ώρα για σχολιασμό. Από τη διάχυση της είδησης στη διάχυση της γνώμης.

Αν έτσι ανταποκρίνονται στη ζήτηση ή αν τη δημιουργούν, αν τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ τρέχουν πίσω από τις εφημερίδες ή το αντίστροφο, αν μ' όλες τις εξηγήσεις, τις αντιπαραθέσεις και τα σχόλια διαπαιδαγωγείται τελικά ένα καχύποπτο ακροατήριο, δύσκολο να πει κανείς. Ομως, όποιος έχει μάτια βλέπει και όποιος έχει αυτιά ακούει. Κάθε βράδυ η παράσταση παίζεται μπροστά του... [Του Σπυρου Α. Μοσχονα, Η Καθημερινή, 4/5/2008]

Πόση επιρροή έχουν τα ΜΜΕ;

Γλωσσα και MME

Πολλοί πιστεύουν ότι τα ΜΜΕ έχουν τη δύναμη να επηρεάζουν τη γλώσσα που μιλιέται στην περιοχή της εμβέλειάς τους· ότι διαμορφώνουν πρότυπα και συνήθειες· ότι ευθύνονται για την «κακοποίηση» της γλώσσας και τη διάδοση του «λάθους».

Παραδόξως, οι ειδικοί επί του θέματος, οι γλωσσολόγοι, είναι οι μόνοι που δεν ανησυχούν. Είναι και οι μόνοι που αμφιβάλλουν για τη δύναμη των ΜΜΕ να επηρεάζουν ευρύτερα τη γλωσσική συμπεριφορά ακροατών και τηλεθεατών. Στο μνημειώδες έργο του Principles of Linguistic Change (τ. 2, 2001, σ. 228), ο William Labov, ο πατέρας της κοινωνιογλωσσολογίας, διαπιστώνει: «Ολα τα τεκμήρια οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η γλώσσα δεν επηρεάζεται συστηματικά από τα ΜΜΕ· επηρεάζεται κυρίως κατά τη συναναστροφή με τους ομοίους μας». Η ιδέα είναι απλή: η γλωσσική αλλαγή είναι προϊόν αλληλεπίδρασης· δεν αλλάζει η γλώσσα όταν καθηλωνόμαστε ώρες μπροστά στο γυαλί. Ετσι, επισημαίνει ο Αμερικανός γλωσσολόγος, οι τοπικές διάλεκτοι ή κοινωνιόλεκτοι (π.χ. των Αφροαμερικανών, των κατοίκων της Φιλαδέλφειας κ.ά.) εξακολουθούν να αποκλίνουν από την «πρότυπη» (standard) γλώσσα της ραδιοτηλεόρασης, παρά την αυξανόμενη έκθεση των «διαλεκτόφωνων» στα εθνικά ΜΜΕ.

Η γλώσσα αλλάζει, αλλά όχι προς την κατεύθυνση που θα ήθελαν τα μίντια. «Τα ΜΜΕ μπορεί να διαδίδουν κάποιες λέξεις και φράσεις, αλλά δεν τις επινοούν», προσθέτει ο γλωσσολόγος J. K. Chambers, σ' ένα εκλαϊκευτικό κείμενό του (http://www.pbs.org/ speak/ahead/mediapower/media/). Ούτε έχουν τη δύναμη να επηρεάσουν «τις εσχατιές της γλώσσας» - τη φωνολογία και τη σύνταξη· «αυτά ούτε που τ' αγγίζουν». Και κυρίως, δεν μπορούν τα ΜΜΕ να ηγηθούν στη διάδοση μιας γλωσσικής αλλαγής· τα ΜΜΕ πάντα ακολουθούν, και με καθυστέρηση... [Του Σπυρου Α. Μοσχονα, Η Καθημερινή, 20/4/2008]

Νεοκορακίστικα!

Στη μία και δέκα μετά τα μεσάνυχτα άρχισε προχθές στον Alpha το «Κουτί της Πανδώρας» με θέμα τις αλλαγές που φέρνουν στη γλώσσα οι νέες μορφές επικοινωνίας. Φαίνεται ότι και αυτή η εκπομπή, που συχνά παρέχει πληροφορίες και ερεθίσματα για σκέψη και διάλογο, είναι ο μαϊντανός στο κυρίως πιάτο της ελαφριάς ψυχαγωγίας και της πανάλαφρης ενημέρωσης. Μα ποιος θα τη δει αυτή την άγρια ώρα; Ο μαθητής ή ο εκπαιδευτικός που θα ξυπνήσει το άλλο πρωί στις εφτά; Η εκπομπή απέφυγε τις συνήθεις γκρίνιες περί λεξιπενίας και λαθών, όμως δεν απέφυγε την έμμεση εξιδανίκευση του τρόπου που χρησιμοποιείται η γλώσσα στα chat rooms (τους εικονικούς χώρους κουβεντούλας), στο Ιντερνετ και στα SMS. Επίσης είχε σύντομες αναφορές στο ρεμπέτικο και στα καλιαρντά ενώ έδωσε το λόγο στους ίδιους τους εφήβους που χρησιμοποιούν τα ιντερνετικά νεοκορακίστικα. Ωστόσο κινήθηκε περισσότερο στο πεδίο του εντυπωσιασμού παρά της ερμηνείας ή της κριτικής. Αρκετές φορές ο τηλεθεατής ένιωθε ότι καταναλώνει ολιγόλεπτα σποτάκια και όχι ότι παρακολουθεί ένα θέμα με αρχή, μέση και τέλος (όχι πως είναι πάντα εύκολη αυτή η διάκριση)… [Tης Mαριάννας Tζιαντζή, Η Καθημερινή, 28/2/2008]

Η ΕΕ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΠΟΛΥΓΛΩΣΣΙΑ»

Υποταγή και της γλώσσας... στο κεφάλαιο

• Πλήρως ενταγμένη στα συμφέροντα του ευρω-ενωσιακού κεφαλαίου, με την υποταγή και της γλώσσας, είναι η έκθεση που κατέθεσε (31/1) ομάδα αστών διανοουμένων που συγκροτήθηκε για να «συμβουλεύει» την Ευρωπαϊκή Επιτροπή «στη συνεισφορά της πολυγλωσσίας στο διαπολιτισμικό διάλογο».

Η ομάδα υπέβαλλε «προτάσεις» για το πώς «οι γλώσσες μπορούν να προωθήσουν το διαπολιτισμικό διάλογο και την αμοιβαία κατανόηση με τη δημιουργία εμφανούς διασύνδεσης μεταξύ της γλωσσικής πολυμορφίας και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης», αναφέρεται στο συνοδευτικό κείμενο.

• Το κείμενο απηχεί το άκρως αντιδραστικό και επικίνδυνο περιεχόμενο των διεργασιών στο εσωτερικό της ΕΕ από το περασμένο καλοκαίρι (βλ. «Ρ» 7/8), όπου η Γενική Διεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, προετοιμάζοντας το διεθνές συνέδριο για «τις επιχειρήσεις, τις γλώσσες και τις διαπολιτισμικές δεξιότητες» που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες (21/9) έδωσε το «σύνθημα»: «Γλώσσες σημαίνουν μπίζνες» (LANGUAGES MEAN BUSINESS) (βλ. «Ρ» 25/11/2007)!

Το νέο «φρούτο» που προτείνουν οι αστοί διανοούμενοι είναι η «γλώσσα προσωπικής επιλογής», που θα θεωρείται «"δεύτερη μητρική γλώσσα" για κάθε Ευρωπαίο που θέλει να μάθει μία γλώσσα. Χρειάζεται να αποτελεί μέρος και εφόδιο της σχολικής και πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, και της επαγγελματικής ζωής για όλους και να συνδέεται στενά με τους τομείς της ιστορίας, του πολιτισμού, της λογοτεχνίας.

• Η γλώσσα προσωπικής επιλογής δε θα είναι κανονικά αυτή που χρησιμοποιείται για τη διεθνή επικοινωνία». Γιατί «οι διμερείς σχέσεις μεταξύ των χωρών της ΕΕ πρέπει να πραγματοποιούνται στις γλώσσες των δύο εμπλεκόμενων χωρών παρά σε μια τρίτη γλώσσα. Κάθε χώρα πρέπει να διαθέτει αρκετά άτομα που να κατέχουν επαρκώς τη γλώσσα της άλλης και αντιστρόφως».

Ουσιαστικά η ΕΕ προσανατολίζεται σε μια περισσότερο ευέλικτη δράση για το κεφάλαιο, αφού στόχος είναι η «ομαλή λειτουργία των κοινοτικών θεσμικών οργάνων», η «συνέχιση» και «παγίωση της ευρωπαϊκής οικοδόμησης». Προστίθεται, ότι «πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν ότι οι εμπορικές διαπραγματεύσεις επιτυγχάνουν πολύ συχνότερα όταν κάθε πλευρά αισθάνεται ελεύθερη να εκφραστεί στη γλώσσα της». Και ακόμη πιο απροκάλυπτα: «ένας άνθρωπος που μιλάει μόνο μία διεθνή γλώσσα μπορεί πάντα να αγοράσει, σε ολόκληρο τον κόσμο, ό,τι θέλει· αλλά αν ο άνθρωπος αυτός θέλει να πουλήσει και όχι να αγοράσει, θα ήταν καλό να ξέρει τη γλώσσα του δυνητικού αγοραστή. Αυτό δεν είναι ίσως απολύτως απαραίτητο, αλλά είναι βέβαιο ότι όσοι γνωρίζουν τις γλώσσες των εμπορικών εταίρων διαθέτουν ένα αποφασιστικό πλεονέκτημα σε σχέση με όσους δεν τις γνωρίζουν»... [Ριζοσπάστης, 15/2/2008].

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Το 7ο Παγκόσμιο Συνέδριο για την Ελληνική Γλώσσα, με θέμα «Η διδασκαλία της νέας ελληνικής στον κόσμο», θα πραγματοποιήσει στο Μεσολόγγι (18-20/9/2008) ο Οργανισμός για τη Διάδοση της Ελληνικής Γλώσσας. Στόχος του συνεδρίου είναι να αποτυπωθεί η κατάσταση που επικρατεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό σχετικά με τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας, να συζητηθούν σχετικά θέματα: Ποιοι τη διδάσκουν, πόσες και ποιες μέθοδοι διδασκαλίας ακολουθούνται, ποια βιβλία χρησιμοποιούνται, πώς πιστοποιείται η εκμάθηση της γλώσσας και να καθοριστεί ένα γενικότερο πλαίσιο επικοινωνίας μεταξύ των διαφόρων φορέων (πανεπιστημίων, κέντρων διδασκαλίας, σχολείων) στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ώστε να αυξηθεί περισσότερο η τάση για εκμάθηση της νέας ελληνικής, που επικρατεί σήμερα διεθνώς.

• Περισσότερες πληροφορίες από τη γραμματέα της Επιστημονικής Επιτροπής, Βασιλική Καβάγια, στην ηλεκτρονική διεύθυνση hls@bhc.gr ή στο τηλέφωνο 210-8217710 ή στο φαξ 210-8215025. Πρόσθετα στοιχεία και πληροφορίες για το συνέδριο υπάρχουν στην ιστοσελίδα www.odeg.gr.