Ο Κάφκα στα έγκατα της φάρσας

Στην εμβληματική «Μεταμόρφωση» ο συγγραφέας παρουσιάζει ένα άλλο, απολύτως δικό του, πρόσωπο

Φραντς Κάφκα: Η Μεταμόρφωση, μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, πρόλογος: Κατερίνα Σχινά, εκδ. Πατάκης, 2008 (πρώτη έκδοση 1996)

Ενα σκαθάρι και τα μάτια του Κάφκα. Πιο σωστά: Η εικόνα ενός σκαθαριού και το διάσημο ζοφερό βλέμμα του Κάφκα πλάι πλάι σε μια στενή, υποφωτισμένη λωρίδα κοσμούν την ιστοσελίδα των εκδόσεων S. Fischer για τον Κάφκα. Εγκλωβισμός, εφιάλτης, φάρσα, παράλογο…: μια εικόνα – χιλιάδες λέξεις. Ο Κάφκα της «Μεταμόρφωσης» δεν είναι ο μεγάλος μοντέρνος αφηγητής της κυριαρχίας των γραφειοκρατιών (Αμερική, Δίκη, Πύργος). Είναι ο στραγγαλισμένος γιος του καθωσπρέπει αστού, ο καλλιτέχνης που δεν βρίσκει αναγνώριση, ο ευνουχισμένος τρυφερός γιος της μάνας, ο ιδανικός εραστής της αιθέριας αδερφής· έτσι δεν τον γνωρίζουμε από το υπόλοιπο έργο του, τις επιστολές, τους βιογράφους; Το ολιγοσέλιδο αφήγημα «Η Μεταμόρφωση», που γράφεται μέσα σε λίγες εβδομάδες [Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1912, την ίδια περίοδο που ο συγγραφέας εργάζεται πάνω στον Αγνοούμενο (Αμερική) και τη Δίκη], καθίσταται εξίσου εμβληματικό με τη «Δίκη», το πιο γνωστό μυθιστόρημά του. Είναι ένας άλλος Κάφκα, αλλά είναι και πάλι απολύτως ο εαυτός του.

• «Ποιητική της ασφυξίας»

«Ξυπνώντας κάποιο πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα από ταραγμένο ύπνο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σ’ ένα τεράστιο έντομο». Η αμφιθυμία (εφιάλτης ή φάρσα;) που δημιουργεί η διάσημη αρχή της ιστορίας επιχειρείται να διατηρηθεί μέχρι τέλους, αφού καθόλου δεν απασχολεί τον αφηγητή το αυτονόητο: Το πώς, δηλαδή, και το γιατί της παράλογης εξέλιξης. Διατηρώντας εξωφρενικά χαμηλά τους τόνους της αφήγησης, και ενώ η δράση μέχρι λίγο πριν από τη λήξη της εκτυλίσσεται αποκλειστικά εντός των τοίχων του διαμερίσματος μιας αστικής πολυκατοικίας, ο Κάφκα μας δίνει ένα αριστοτεχνικό δείγμα αυτού που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «ποιητική της ασφυξίας». Η μετάφραση της Ζαχαριάδου ανταποκρίνεται επάξια στον ιδιαίτερο τόνο, τον συστατικό για την ατμόσφαιρα του πρωτοτύπου, χωρίς να προδίδει και την κατά περιεχόμενο ακρίβεια.

Ο άξιος γιος, ο αίρων τα βάρη (και τις αμαρτίες) του πατέρα μεταμορφώνεται. Η πρώτη πράξη της μεταμόρφωσης τον καθαιρεί ήδη από το τιμημένο αξίωμα του νεροκουβαλητή, του αφαιρεί μια για πάντα την επαγγελματική του ιδιότητα. Η αστυνομική σχεδόν παρουσία και, εν συνεχεία, η πανηγυρική αποχώρηση του «επιστάτη» επικυρώνει την καθαίρεση και από μιαν ανώτατη αρχή, τον εργοδότη. Αλλά ο μεταμορφωμένος δεν εκπλήσσεται. Είναι μάλιστα ο μόνος που δεν βαρυγκομά από την αρχή ώς το τέλος για την παράλογη αυτή εξέλιξη.

Η στάση αυτή δίνει, νομίζουμε, το κλειδί για την ανάγνωση της ιστορίας, με δύο τρόπους. Πρώτον, υποβάλλοντας στον αναγνώστη αμφιβολία. Ναι μεν αυτό που συμβαίνει (η ανεξήγητη μεταμόρφωση ενός ανθρώπου σε βρωμερό σκαθάρι) είναι αναμφισβήτητα μεγάλο κακό και αίτιο των συμφορών που επέρχονται, για τον ίδιο τον μεταμορφωμένο όμως το πράγμα φαίνεται κάπως διαφορετικό. Δεν εξανίσταται. Δεν αναρωτιέται. Υπομένει στωικά και με κάποια ανωτερότητα την άδικη μοίρα του. Γνωρίζει άραγε κάτι που εμείς οι άλλοι αγνοούμε; Τιμωρείται για μιαν αόριστη αλλά βαθιά εσωτερικευμένη ενοχή; (Μοτίβο γνωστό και από τα μυθιστορήματα του συγγραφέα.) Η πίκρα και η οργή με τις οποίες τον αντιμετωπίζουν οι δικοί του (ακόμα και η τρυφερή αδερφή με την καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία συντάσσεται εντέλει με αυτή την άτεγκτη αντιμετώπιση) μοιάζουν να απαγγέλλουν μια κατηγορία που και ο ίδιος εντέλει αποδέχεται. Ας πρόσεχε, ας μη μεταμορφωνόταν… Μιας και το «έπραξε» όμως, θα τιμωρηθεί με τη μεγαλύτερη σκληρότητα, θα αφεθεί να πεθάνει από τη βρώμα και την ασιτία.

Η υπονόμευση του πρωταγωνιστή–σκαθαριού - Γκρέγκορ Σάμσα, που παραμένει μέχρι το τέλος αξεκαθάριστος λογαριασμός, υποβάλλει, δεύτερον, μια λεπτότατη, καφκική, αίσθηση του τραγικού. Ο γιος μεταμορφώνεται νομοτελειακά. Δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Η οικογένεια τον αποβάλλει, τον καταδικάζει σε θάνατο. Μετά τον θάνατό του η οικογένεια ανακουφίζεται. Ο κλειστός σκονισμένος κόσμος του διαμερίσματος ανοίγει στο φως της εξοχής, στην επικείμενη ερωτική ένωση της αδερφής με κάποιον μέλλοντα σύζυγο. Ο,τι αρχίζει ως αξεδιάλυτος εφιάλτης στους βρόγχους των σεντονιών εκλύεται ως καλό όνειρο των γονιών στην τελευταία φράση, με ένα χαριτωμένο τέντωμα του κορμιού της αδερφής. Της αδερφής που δεν μέλλεται να εκπληρώσει τα καλλιτεχνικά όνειρα του αιθεροβάμονος σκαθαριού. Το τέντωμα του κορμιού της δεν προοιωνίζεται τη μελλοντική καριέρα της χαρισματικής βιολονίστας αλλά την επωφελή –για όλη την οικογένεια– παντρειά μ’ έναν καλό γαμπρό!

• Η ενδοοικογενειακή φρίκη

Κάπως έτσι θα πρέπει να μοιάζουν τα έγκατα της φάρσας, την κατάδυση στα οποία αποδίδει ο Κούντερα ως εύσημο στον συγγραφέα της «Δίκης». Πλάι ωστόσο στη δημόσια φρίκη των μηχανισμών, των κτιρίων, των αδιαφανών θεσμικών συμπλεγμάτων που κυριαρχεί στα μυθιστορήματά του, ο Κάφκα επιδίδεται στη «Μεταμόρφωση» και στη μελέτη της ιδιωτικής φρίκης, της ενδοοικογενειακής, θα λέγαμε σήμερα, φρίκης: Η βία εις βάρος του διαφορετικού και του αδύναμου, η εξόντωση της προσωπικότητάς του, που ασκείται από τα προσφιλή του πρόσωπα. Δεν είναι λοιπόν σίγουρο πως, μ’ όλη τη σκηνοθεσία της φάρσας, ο Κάφκα της «Μεταμόρφωσης» σχίζει τον κατά Κούντερα «πέπλο του τραγικού» με τον τρόπο που το πράττει ο Κάφκα των μεγαλύτερων αφηγήσεων…

• Tης Μαριας Τοπαλη, Η Καθημερινή, 01/02/2009

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΚΑΦΚΑ

Φραντς Κάφκα

Άνοιξε ο δρόμος για τη μελέτη του αρχείου του Φραντς Κάφκα, το οποίο κρατούσε για περισσότερα από 40 χρόνια στο διαμέρισμά της μια γυναίκα στο Ισραήλ. Η Εστέρ Χόφερ, που πέθανε πέρυσι σε ηλικία 101 ετών, είχε κληρονομήσει το αρχείο από τον Μαξ Μπροντ, εκδότη του γερμανόφωνου συγγραφέα (γεννημένου στην Πράγα τής τότε Αυστροουγγαρίας). Η Χόφερ αρνιόταν, όσο ήταν στη ζωή, να το δείξει σε μελετητές και επιστήμονες. Το αρχείο καταγράφηκε εν μέρει το 1974, όταν η Υπηρεσία Αρχείων του Ισραήλ συνέλαβε τη Χόφερ στο αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν, ενώ προσπαθούσε να περάσει παράνομα με χειρόγραφα από το αρχείο του Κάφκα. Το χειρόγραφο της περίφημης «Δίκης» η Χέφερ το είχε πάντως πουλήσει από εικοσαετίας στον οίκο δημοπρασιών Sotheby΄s έναντι του ποσού του ενός εκατομμυρίου στερλινών.

Αρχείο Φραντς Kάφκα

Eπιστήμονες θα μπορέσουν επιτέλους να μελετήσουν το λογοτεχνικό αρχείο του Φραντς Kάφκα, το οποίο κρατούσε κρυμμένο για περισσότερα από 40 χρόνια, μια «εκκεντρική» γυναίκα στο διαμέρισμά της στο Iσραήλ.

ΚΑΦΚΙΚΟ ΘΡΙΛΕΡ ΜΕ ΕΝΑΝ ΑΝΕΚΤΙΜΗΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΘΗΣΑΥΡΟ

Ο τσέχος συγγραφέας Φραντς Κάφκα σε φωτογραφία του 1906

CΟRΒΙS/ΑΡΕΙRΟΝ

Στο φως το αρχείο του Φραντς Κάφκα και του εκδότη του

Α. ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ, ΤΟ ΒΗΜΑ, 10/07/2008

▅ Μια φιλοχρήματη και ιδιότροπη γηραιά κυρία είχε κληρονομήσει τα σπάνια έγγραφα και τα είχε κρύψει σε διαμέρισμα στο Ισραήλ

▅ Πριν από 20 χρόνια είχε πουλήσει στον οίκο Sotheby΄s το χειρόγραφο της «Δίκης» και πιθανόν να είχε βγάλει λαθραία και άλλα

▅ Επιστήμονες θα μελετήσουν το αρχείο και έτσι ίσως δοθεί απάντηση στο αν ο εκδότης είχε επέμβει στα κείμενα του τσέχου συγγραφέα

Το ισόγειο διαμέρισμα βρίσκεται σε μια ήσυχη γειτονιά στο Τελ Αβίβ, κοντά στο πάρκο Μπεν Γκουριόν. Σχεδόν κανείς, εκτός από τους ειδικούς ερευνητές και την Υπηρεσία Αρχείων του Ισραήλ, δεν ήξερε ότι εκεί μέσα κρυβόταν για χρόνια και χρόνια ένας πραγματικός λογοτεχνικός θησαυρός. Ελάχιστα πράγματα ήξεραν οι ένοικοι της παλιάς πολυκατοικίας. Αυτό που έβρισκαν ανυπόφορο ήταν η έντονη δυσοσμία από τις αμέτρητες γάτες και σκύλους που συντηρούσε η υπέργηρη ένοικος του διαμερίσματος Εστερ Χόφερ, η οποία πέθανε πέρυσι σε ηλικία 101 ετών.

• Κρυμμένος θησαυρός

Ποιος ήταν αυτός ο θησαυρός; Ηταν το αρχείο του Φραντς Κάφκα και του εκδότη και επιμελητή των έργων του συγγραφέα Μαξ Μπροντ. Γιατί όμως έμειναν «κρυμμένα» σε ένα διαμέρισμα του Τελ Αβίβ και εκτεθειμένα στον χρόνο και στην υγρασία επί 40 χρόνια τα χειρόγραφα ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα; Υπάρχουν πολλές εξηγήσεις αλλά η κυριότερη, σύμφωνα με τους γνωρίζοντες, είναι ο ιδιότροπος χαρακτήρας της Εστερ Χόφερ, η οποία αρνιόταν να συναντήσει δημοσιογράφους και ειδικούς επιστήμονες και μελετητές του έργου του συγγραφέα της «Δίκης». Κρατούσε ζηλότυπα τον θησαυρό για τον εαυτό της. Η ιστορία είναι πέρα ως πέρα καφκική, θα έλεγε κανείς. Ο μεγάλος τσέχος συγγραφέας πέθανε το 1924 από φυματίωση στα 42 του χρόνια έχοντας δημοσιεύει πολύ μικρό μέρος του έργου του. Λίγο προτού πεθάνει ζήτησε από τον επιστήθιο φίλο του Μαξ Μπροντ να κάψει όλα του τα χειρόγραφα. Ο Μπροντ δεν υπάκουσε, γιατί αλλιώς αξεπέραστα αριστουργήματα, όπως η «Δίκη» και ο «Πύργος», δεν θα έβλεπαν ποτέ το φως της δημοσιότητας. Ο Μπροντ επιμελήθηκε και εξέδωσε όλα τα ανέκδοτα, ολοκληρωμένα και ημιτελή έργα του φίλου του και από τότε το τοπίο της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά και της Τέχνης γενικότερα δεν ήταν πια το ίδιο.

Ο Κάφκα ήταν Τσέχος, εβραίος, έζησε στην Πράγα και έγραφε στα γερμανικά. Το 1939, την παραμονή της εισόδου των ναζιστικών στρατευμάτων στην Πράγα, ο Μπροντ διέφυγε και έπειτα από μια περιπετειώδη περιπλάνηση στην Ευρώπη πήγε στην Παλαιστίνη, όπου έζησε ως το τέλος της ζωής του (πέθανε το 1968 στα 84 χρόνια του). Εκεί μετά τον θάνατο της γυναίκας του ζούσε μόνος αλλά είχε σχέσεις με διάφορες γυναίκες, ανάμεσα στις οποίες και με τη γραμματέα του Εστερ Χόφερ (η οποία ήταν παντρεμένη). Λίγο προτού πεθάνει ο Μπροντ την κατέστησε γενική κληρονόμο του.

• Μια φιλοχρήματη κληρονόμος

Η Χόφερ κληρονόμησε το αρχείο Κάφκα αλλά και το αρχείο του Μαξ Μπροντ. Εκτοτε κανείς δεν είδε τα αρχεία αυτά, που και σήμερα ακόμη δεν είναι γνωστό σε τι κατάσταση βρίσκονται. Η γηραιά κυρία ωστόσο δεν ήταν αδιάφορη για τα χρήματα. Ετσι πριν από 20 χρόνια πούλησε στον οίκο δημο πρασιών Sotheby΄s το χειρόγραφο της «Δίκης» αντί του ποσού του 1 εκατ. στερλινών, το μεγαλύτερο που δόθηκε ποτέ για χειρόγραφο λογοτεχνικού έργου.

Υπάρχουν υποψίες ότι η Χόφερ θα πρέπει να πούλησε και άλλα χειρόγραφα, αφού είναι αποδεδειγμένο ότι επεχείρησε να το κάνει. Το 1974, λ.χ., η Υπηρεσία Αρχείων του Ισραήλ τη συνέλαβε στο αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν ενώ προσπαθούσε να περάσει παράνομα με χειρόγραφα από το αρχείο του Κάφκα. Αυτό την ανάγκασε να επιτρέψει στις Αρχές να λάβουν γνώση του αρχείου που είχε στην κατοχή της γιατί, σύμφωνα με τη νομοθεσία της χώρας, αρχειακό υλικό δεν μπορεί να φύγει από το Ισραήλ αν πρώτα δεν έχει καταλογογραφηθεί και δεν έχει φωτοτυπηθεί. Και έτσι όμως οι επιφορτισμένοι με τη σχετική έρευνα υπάλληλοι αμφιβάλλουν σοβαρά αν η Χόφερ τούς έδειξε ό,τι υπήρχε. Αντίθετα, πιστεύουν ότι μεγάλο μέρος τούς το απέκρυψε, απόδειξη ότι κάθε φορά που οι ίδιοι ζητούσαν να δουν το υλικό προέβαλλε διάφορα προσχήματα ώστε να αποτρέψει την έρευνα. Ισως μάλιστα τα πιο σημαντικά του τμήματα τους τα είχε αποκρύψει ενώ κάποια να τα είχε διοχετεύσει λαθραία εκτός Ισραήλ.

Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα όπου η γραφειοκρατική παράνοια δημιουργεί εξωφρενικές ιστορίες. Ο δήμος Τελ Αβίβ-Χάιφας, λ.χ., επενέβη όταν πριν από δύο χρόνια οι γείτονες παραπονέθηκαν για την απαίσια μυρουδιά που προκαλούσαν οι ντουζίνες από σκύλους και γάτες που κρατούσε η 100χρονη Χόφερ στο διαμέρισμά της, αλλά σε σχετική ερώτηση οι αρμόδιοι υπάλληλοι είπαν ότι ο δήμος δεν μπορούσε να κάνει τίποτε για το αρχείο της επειδή «δεν είχε καμία αρμοδιότητα». Ποιος ήταν αρμόδιος; Ως φαίνεται, κανείς.

• Μελέτη και συντήρηση

Το αρχείο περιήλθε στις δύο ηλικιωμένες κόρες της Χόφερ. Αυτές τώρα θα επιτρέψουν, με τη συμπλήρωση 125 χρόνων από τη γέννηση του Κάφκα, στους ειδικούς επιστήμονες να μελετήσουν το αρχείο Κάφκα και Μπροντ και να το συντηρήσουν. Ετσι θα λυθεί και ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της παγκόσμιας λογοτεχνίας: Τι έκανε ως επιμελητής ο Μπροντ, συγγραφέας και ο ίδιος, στα χειρόγραφα του Κάφκα; Τι άλλαξε, τι περιέκοψε, τι απέκρυψε- και αν;

Εν τω μεταξύ οι κληρονόμοι της κληρονόμου έχουν να τακτοποιήσουν και μια άλλη εκκρεμότητα που τους άφησε η ιδιότροπη και, όπως αποδεικνύεται, φιλοχρήματη μητέρα τους. Στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1980 η Εστερ Χόφερ υπέγραψε αντί σεβαστού ποσού συμβόλαιο με τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Αrtemis und Winkler για την έκδοση των «Ημερολογίων» του Μαξ Μπροντ. Η Χόφερ δεν έδωσε στον εκδοτικό οίκο ποτέ το χειρόγραφο του Μπροντ, μολονότι είχε εισπράξει τα χρήματα για τα δικαιώματα. Ο μικρός εκείνος εκδοτικός οίκος αγοράστηκε αργότερα από έναν μεγαλύτερο και τώρα οι κληρονόμοι της Χόφερ βρίσκονται ξανά σε διαπραγματεύσεις με τους υπευθύνους του νέου εκδότη, ο οποίος θεωρεί πλέον τα δικαιώματα για τα «Ημερολόγια» περιουσιακό του στοιχείο.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΕΝΟΣ ΚΑΦΚΙΚΟΥ ΕΦΙΑΛΤΗ

Κι αυτά...

Χειρόγραφα του Κάφκα κρατούσε πεισματικά φυλακισμένα η Εστέρ Χόφε, ερωμένη και κληρονόμος του Μαξ Μπροντ. Πέθανε στα 101 της χρόνια

Λάτρεις και ειδικοί του Κάφκα τρώνε τα νύχια τους με ανυπομονησία. Ανακοινώθηκε προχθές πως ένα μεγάλο συνονθύλευμα από προσωπικές σημειώσεις, χειρόγραφα, κάρτες και προσωπικά αντικείμενά του θα 'ρθουν επιτέλους στο φως.

Σαράντα χρόνια η Εστέρ Χόφε, γραμματέας του εκτελεστή της διαθήκης του Κάφκα, τα κρατούσε «έγκλειστα» στο διαμέρισμά της στο Τελ Αβίβ. Τώρα μετά τον θάνατό της, σε ηλικία 101 ετών, θα καταγραφούν και θα παρουσιαστούν. Η ιστορία τους είναι απόλυτα «καφκική». Ο εκτελεστής της διαθήκης του Κάφκα, Μαξ Μπροντ, παρέλαβε ανέκδοτα χειρόγραφα, προσωπικά είδη και την εντολή να τα κάψει μετά τον θάνατο του συγγραφέα το 1924 σε ηλικία 41 χρόνων. Τον «έγραψε», βέβαια, κανονικά. Το 1939 οι ναζί μπαίνουν στην Πράγα και αυτός την εγκαταλείπει κρατώντας δύο βαλίτσες με ό,τι από αυτά μπορούσε να κουβαλήσει, για Ρουμανία και από εκεί για Παλαιστίνη. Στην κρίση του Σουέζ,το 1956, τα φυγαδεύει στην Ελβετία.

Το 1961 ο Μπροντ παραχωρεί το σύνολό τους στη Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης, κατ' εντολήν των κληρονόμων του Κάφκα. Κρατάει μόνο το χειρόγραφο της «Δίκης», ισχυριζόμενος πως ήταν προσωπικό δώρο του συγγραφέα. Το πουλάει τριάντα χρόνια αργότερα σε δημοπρασία η προσωπική του γραμματέας και ερωμένη Εστέρ Χόφε για ένα εκατομμύριο λίρες.

Το 1968 η Χόφε τον κληρονομεί και κρατάει στο δωμάτιό της το σύνολο των μη παραχωρημένων εγγράφων και αντικειμένων του Κάφκα. Η πολιτισμική ελίτ του Ισραήλ την παρακαλά να τα παραχωρήσει στο κράτος για να μελετηθούν, αυτή αρνείται και παίζει κυνηγητό με τις Αρχές που υποψιάζονται πως ετοιμάζεται να τα βγάλει από τη χώρα και να τα πουλήσει. Συλλαμβάνεται στο αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν με γράμματα του Κάφκα και ένα ταξιδιωτικό του ημερολόγιο στις βαλίτσες της και δέχεται να γίνει καταγραφή του αρχείου του διαμερίσματός της. Οι ακαδημαϊκοί προσπαθούν να την πείσουν να τα παραχωρήσει στη βιβλιοθήκη της Ιερουσαλήμ, οι ειδικοί προειδοποιούν πως η περιεκτικότητα των χαρτιών σε θειϊκό οξύ και η υγρασία του σπιτιού, σε συνδυασμό με τις ορδές από γατιά και σκυλιά που κυκλοφορούν, θα αποβεί μοιραία γι' αυτά.

Οπως υποψιάζονται οι Αρχές κάποια σημαντικά κομμάτια τα έχει κρύψει σε ελβετική θυρίδα. Το 1980 γερμανικός εκδοτικός οίκος ισχυρίζεται πως της πλήρωσε πενταψήφιο ποσό (σε λίρες Αγγλίας) για ημερολόγια που δεν έλαβε ποτέ - βρίσκεται ακόμα σε νομική διαμάχη με τους κληρονόμους της.

Οι δύο κόρες της Χόφε, Ρουθ και Χάβα, ισχυρίζονται πως η μητέρα τους έκρυβε τα γραπτά για να κρατήσει μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα την προσωπική ζωή της με τον Μπροντ. Συνεργάζονται πια με τις Αρχές. Οπως δήλωσε και ο μελετητής του Κάφκα Γιόζεφ Σέρμακ «υπάρχουν τόσες αναλήθειες γραμμένες για τον Κάφκα. Είναι σημαντικό να δούμε τι μας έκρυβε τόσο καιρό η απρόβλεπτη κυρία Χόφε».

[ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΒΑΓΓΕΛΑΤΟΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 10/07/2008]

End of a Kafkaesque nightmare: writer's papers finally come to light

Documents hoarded for 40 years in Tel Aviv flat by executor's secretary

Kate Connolly in Berlin. Wednesday July 9, 2008. The Guardian

Academics hope the papers will throw new light on Franz Kafka. Photograph: Bettmann/Corbis

Scholars of the 20th-century writer Franz Kafka were in a state of suspense last night at the news that the remains of his estate, which have been hoarded in a Tel Aviv flat for decades, may soon be revealed.

Previously unseen documents, postcards, sketches and personal belongings of the Czech-Jewish writer, who wrote in German, have been gathering dust in the home of Esther Hoffe, the former secretary of Kafka's friend and executor Max Brod since his death in 1968. Hoffe's refusal to relinquish the documents led to a literary game of cat and mouse between her and the state of Israel, under pressure from the country's cultural elite, which on one occasion even led to her arrest on suspicion of smuggling Kafka's writings out of the country.

Now, following her death at the age of 101, Kafka lovers hope the row may have come to an end. Researchers are ready to pounce on the contents of Hoffe's flat, fully expecting the items will throw new light on the mysterious writer who died at the age of 41, as well as his friendship with Brod, his greatest champion.

But authorities in Tel Aviv have warned that the papers, with their high sulphuric acid content, may have stood up poorly to conditions in Hoffe's damp flat in the centre of Tel Aviv and to the hordes of cats and dogs which she kept until two years ago when health inspectors intervened after neighbours complained about the stench.

The items have a complex provenance reaching back to 1924, when Kafka died of tuberculosis in Vienna. Brod took over Kafka's estate, including several unpublished manuscripts, and famously defied his friend's instructions to burn them. In 1939, the night before the Nazis entered Prague, Brod fled the city with two suitcases containing what he could of the estate. He escaped via Romania to Palestine, later moving the archive to the safety of Switzerland during the Suez crisis in 1956.

In 1961 he gave most of the manuscripts to the Bodleian library at Oxford University at the request of Kafka's heirs, but kept hold of The Trial because he said it had been a gift to him from Kafka. Nearly 30 years later, Hoffe sold the manuscript of Kafka's novel for a record £1m at Sotheby's.

Few doubt that there are other treasures waiting to be found, due to tantalising utterances Hoffe made over the years about Brod's estate.

On one occasion, at Tel Aviv's Ben-Gurion airport, Hoffe was arrested on suspicion of illegally smuggling valuable archive material out of the country. Police found letters by Kafka as well as his travel journal in her luggage. Following that incident she allowed employees from Israel's state archive to catalogue the items she had, but was accused of holding back key documents.

Repeated attempts by academics to persuade her to give the items in her possession to the national library in Jerusalem failed.

The German publisher Artemis and Winkler paid Hoffe a five-figure advance for Brod's diaries in the 1980s, but has still to receive them. Hoffe let it be known in 1993 that she had transferred them to a bank vault in Tel Aviv to which she is still believed to have had access when she died. The legal battle between the publisher and her heirs is still in progress.

"Esther was always afraid that someone would steal these materials from her," Avital Ben Horin, a close friend of Brod's, told Ha'aretz, the Tel Aviv daily. Describing Hoffe's flat as an "unsuitable" location for the estate because of Tel Aviv's humidity, she added: "But it was impossible to convince her".

• Puzzle

Commentators have remarked that the story could have stemmed from Kafka's own pen. Kafka, the man still considered a literary puzzle 84 years after his death, "is causing the world to hold its breath," Germany's Die Welt newspaper wrote. Ha'aretz, which broke the story, called it "Kafkaesque", turning to the very phrase inspired by Kafka's own writings to describe something which is elusive and menacingly complex.

Much to the frustration of academics, archivists and the Israeli government, Hoffe, who became Brod's lover following the death of his wife, was said to have jealously clung to the papers which Brod left to her in his will because of her wish to protect intimate details of Brod's life. It will now be up to her septuagenarian daughters, Ruth and Hava, to decide on the estate's fate. But according to reports, Israeli authorities have indicated their willingness to intervene to save what is considered an invaluable piece of Jewish cultural heritage.

"This is really very exciting, particularly if there are documents left that have not yet been published," said Professor Freddie Rokem, a lecturer in theatre arts at Tel Aviv University, who organised a conference to honour Brod on his 100th anniversary in 1984. "Hoffe more or less inherited the suitcase of Kafka papers from Brod. The question is whether she knew how much it was worth from the beginning, or did she really only learn its true value later on?"

Josef Cermak, author of several books on Kafka, said he hoped the release of the items might help clear up quarrels in the literary world in this, the 125th anniversary of his birth, which is being marked with events around the globe.

"There are so many mistruths which have been written about Kafka. For academic purposes it is crucial that we get to see what the unpredictable Miss Hoffe has kept from us for so long."

• Profile

Franz Kafka was born in Prague in 1883 into a middle-class Jewish family. His most famous novel, The Trial, published in 1925, became a symbol of 20th-century totalitarianism and gave birth to the word "Kafkaesque", used to describe everything from entrapment in bureaucracy to the absurdity of life. His other works included The Metamorphosis (1915) and The Castle (1926). The themes of alienation, persecution, and hopelessness run through his writing, which attracted little attention until after his death in 1924 from tuberculosis in a sanitorium near Vienna, aged 41.

ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΑ ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΑΓΑΠΗΤΕ ΦΡΑΝΤΣ ΚΑΦΚΑ!

Happy Birthday Kafka!

Στον Φραντς Κάφκα (1883-1924), στη ζωή και το έργο του, έχει κανείς την αίσθηση ότι υπάρχει πάντα κάτι το δαιμονικό, ταυτόχρονα ένα θρησκευτικό και μοντέρνο στοιχείο: αλλού ορθώνεται ένας πύργος, αλλού πλανιέται μία γυναίκα, κι αλλού φανερώνεται ένα έντομο, μία πόλη, ένα τείχος.

Σε ορισμένες προτάσεις του, από τα μυθιστορήματα, τα διηγήματα και τα ημερολόγιά του (των ταξιδιωτικών συμπεριλαμβανομένων), «κρύβονται περισσότερα απ’ ό,τι στα μυθιστορήματα άλλων συγγραφέων», επισημαίνει ο Φρανκ Σίρμαχερ (FAZ, 3.7.), ανιχνεύοντας «λέξη προς λέξη» τα δομικά στοιχεία (αφορισμοί, συνειρμοί, θρησκευτικότητα) που συγκροτούν την καφκική αφήγηση. Για τον Κάφκα, πέραν του ζητήματος του εβραϊσμού και της σχέσης του με τον πατέρα και τις γυναίκες, υπάρχει και μία άλλη προσέγγιση: η ένταξη του συγγραφέα στην εποχή του, στον νεωτερικό χωροχρόνο, που προβάλλει ως σκηνικό μέσα από τις κινηματογραφικές αίθουσες, τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις μετακινήσεις του στις ευρωπαϊκές πόλεις (Μόναχο, Παρίσι, Βερολίνο).

Το 1912, ο Κάφκα συμμετέχει σε μία ερασιτεχνική θεατρική παράσταση, μαζί με τον Μαξ Μπροντ και άλλους φίλους του από την Πράγα, υποδυόμενος τον «θεατή κινηματογράφου» (Kinogeher): αληθινός λάτρης της έβδομης τέχνης («Πήγα σινεμά. Εκλαψα. Διασκέδασα αφάνταστα»), ο Κάφκα είναι θεατής και ταυτόχρονα συστηματικός παρατηρητής των εικόνων του σινεμά, αλλά και των πόλεων που επισκέπτεται, όπως τον περιγράφει ο Χανς Τσίσλερ (σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής στις ταινίες του Βέντερς, του Σαμπρόλ και του Γκοντάρ) στο εξαιρετικό δοκίμιο «Ο Κάφκα πηγαίνει σινεμά», όπου εντοπίζεται ενδελεχώς η σχέση του συγγραφέα με τον κινηματογράφο, στη βωβή και ομιλούσα εκδοχή του.

Ηδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, ο νεωτερικός Κάφκα, στην Πράγα και τις ευρωπαϊκές πόλεις, διαβλέπει μέσα από τη μαγεία των εικόνων στις σκοτεινές αίθουσες τη σημασία του κινηματογράφου (Kinema), αλλά και τη δυναμική της αναδυόμενης νεωτερικότητας, στους χώρους (εργοστάσια, μετρό) και τα τεχνολογικά επιτεύγματα της εποχής, στοιχεία που ανέδειξε η έκθεση «Τα εργοστάσια του Κάφκα», που παρουσιάστηκε το 2003 στο Μάρμπαχ, η οποία ανέδειξε παράλληλα το έμπρακτο ενδιαφέρον του για την εργασιακή ασφάλεια.

«Ανάμεσα στο ζωντανό όνειρο και τον εφιάλτη», το «σόναρ» του συγγραφέα ανιχνεύει αδιάλειπτα δύο παράλληλους κόσμους: εκείνον της λογοτεχνίας και σ’ εκείνον των πόλεων, όπως μεταβάλλονται αδιάκοπα από τις εξελίξεις της νεωτερικότητας (αυτοκίνητα, μετρό, μηχανές).

Ομως, «στον τρομακτικό κόσμο, που έχει στο κεφάλι του», ο Κάφκα ανατέμνει τον κόσμο της φαντασίας και της πραγματικότητας, παρουσιάζοντας τις διαφορετικές όψεις μιας διαρκούς «Μεταμόρφωσης» - που είναι η ίδια η ζωή, μέσα και έξω από τα βιβλία (του).

Happy Birthday Kafka!

[Του Κώστα Θ. Καλφόπουλου, Η Καθημερινή, 09/07/2008]