Ταξίδι δι’ αλληλογραφίας σε ιδέες και συναισθήματα

Δύο εκδόσεις με επιστολές των Καραγάτση - Καββαδία και Λορεντζάτου - Αλεξίου

• Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, Kυριακή, 5 Δεκεμβρίου 2010

H αλληλογραφία ήταν, και εξακολουθεί να είναι, ένα μεγάλο παράθυρο για τον χαρακτήρα, την εποχή, αλλά και το εργαστήρι πολλών δημιουργών. Σχεδόν ταυτόχρονη η έκδοση της αλληλογραφίας τεσσάρων διαφορετικών ανθρώπων των γραμμάτων, που αποτελούν δύο διαφορετικά ζευγάρια, πολύ διαφορετικά. Η αλληλογραφία του Μ. Καραγάτση με τον Νίκο Καββαδία καλύπτει το διάστημα από το 1939 μέχρι το 1965 και θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Αγρα. Από την Κρήτη και τις εκδόσεις της Βικελαίας Βιβλιοθήκης έρχεται η αλληλογραφία δύο κορυφαίων εκπροσώπων των ελληνικών γραμμάτων: του Ζήσιμου Λορεντζάτου και του Στυλιανού Αλεξίου, καλύπτοντας το διάστημα από το 1967 έως το 2003, λίγο πριν από το θάνατο του Λορεντζάτου.

Και τα δύο βιβλία συναρπάζουν, γιατί είναι πρώτα απ’ όλα κείμενα που γοητεύουν και μας ταξιδεύουν. Περίπου όσο και τα πρωτότυπα έργα των τεσσάρων αυτών ανθρώπων, από τους οποίους μόνο ο Στυλιανός Αλεξίου είναι ανάμεσά μας.

• Τα γράμματα Λορεντζάτου–Αλεξίου«...κοινή η μέριμνα για την ελληνική λαλιά»

Το 1967 ήταν και οι δύο ώριμοι και αναγνωρίσιμοι. Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος και ο Στυλιανός Αλεξίου γνωρίστηκαν στο Ηράκλειο της Κρήτης, τόπο διαμονής του δεύτερου. Δεν υπάρχει πίσω τους καμιά διαμορφωμένη σχέση, καμιά φιλία, καμιά κοινωνική συναναστροφή. Μόνο η εκτίμηση του ενός προς τον άλλο. Σύνδεσμος ήταν ο Γιώργος Σεφέρης και προς αυτόν γράφει ο Αλεξίου «αλήθεια, έχετε δίκιο να τον αγαπάτε», για τον Λορεντζάτο.

Ο πληθυντικός κάνει πολύ καιρό να δώσει τη θέση του στον ενικό, παρά τη θέρμη της αλληλογραφίας που εν τω μεταξύ αναπτύσσεται – «σε Σας» γράφει ο Στ. Αλεξίου, μ’ έναν σεβασμό σχεδόν θρησκευτικό. Και λίγο μετά, όταν ο ενικός είναι πια παρών, γράφει «σ’ Εσένα». Ξεκινούν ανταλλάσσοντας απόψεις για βιβλία και για κείμενα, ύφος και περιεχόμενο που δεν παρεκκλίνει σε όλη τη διάρκεια της αλληλογραφίας. Μόνο που στην πορεία εκφράζονται πιο ελεύθερα για βιβλία, έργα ή άλλους δημιουργούς: «Φαίνεται πως το Λεξικό Ανδριώτη παραπλανάει σε πολλά», γράφει ο Ζ. Λορεντζάτος.

• Για την Ακαδημία

Και το 2000 γράφει ξανά: «Δυσανασχέτησα με τα χάλια της Ακαδημίας· το λιγότερο που μπορώ να πω» είναι το σχόλιο που αφορά τη μη εκλογή του Στ. Αλεξίου στην Ακαδημία Αθηνών. Και ο Αλεξίου απαντά: «Για την Ακαδημία, πολλοί μου λένε “γιατί δεν έγινε ο Κριαράς, ο Λορεντζάτος, ο [Ν. Δ.] Τριανταφυλλόπουλος, ή παλαιότερα οι Κακριδής [Νικ.], Πλάτων, Σεφέρης, Ελύτης;” Προφανώς, διότι δεν πάνε να επαιτούν ψήφους με “επισκέψεις” σε άσχετους. Ούτε και εγώ το έκαμα. Ετσι θεωρώ θετικό (για την Ακαδημία φυσικά) ότι με ψήφισαν οι μισοί από τους ψηφίσαντες (18 από τους 36). Οπως ξέρεις, ουδέποτε ενδιαφέρθηκα για την Ακαδημία. Με επίεσε πολύ ο Μανούσακας, αλλά δεν μπόρεσε, με τα ατυχήματά του, να εξασφαλίσει την επιπλέον μία ψήφο που χρειαζόταν»!

Το μεγαλύτερο μέρος των επιστολών μπορεί να λειτουργήσει σαν μια καλή παρότρυνση για να διαβάσουμε κείμενα, να ξαναδούμε βιβλία, αλλά και να κατανοήσουμε την έγνοια και το μέλημα των δύο ανδρών: «Δεν ανήκω, όπως εσύ, στο σινάφι των ακαδημαϊκών ανδρών και η σχέση μου με τα κείμενα είναι άλλη. Εχουμε όμως κοινή τη μέριμνα για την ελληνική λαλιά, εσύ από την πλευρά σου, εγώ από τη δική μου, και αυτό φτάνει και περισσεύει για να ανταμώσομε στο δισταύρι που βγάζει στα δύο προσκυνήματα, της πίστης μας και της γλώσσας μας», γράφει ο Λορεντζάτος το 1985.

 

Και ο Στ. Αλεξίου σημειώνει τον Ιανουάριο του 1984: «Μαζί με τις θερμές ευχές μου για τον Καινούργιο Χρόνο σού στέλνω και τις ευχαριστίες μου για το νέο βιβλίο σου “Στου τιμονιού τ’ αυλάκι”. Μου άρεσε πολύ αυτό το ημερολόγιο ταξιδιού με τη διαύγειά του, την όμορφη γλώσσα του, τη στικτή από βιωμένους ναυτικούς όρους, που διακόπτεται από σπάνιου βάθους σκέψεις για τη γλώσσα και τον πολιτισμό μας και για τον ανθρώπινο πολιτισμό γενικά. Κατά τύχην σκεπτόμουν κι εγώ αυτές τις μέρες ότι οι μεγάλοι πολιτισμοί ήταν γεωργικοί, όχι βιομηχανικοί όπως ο δικός μας πολιτισμός του “Cogito”. Μάλλον ο άνθρωπος έγινε το ελεγχόμενο από αυτόν εξάρτημα της μηχανής, που την τελειοποιεί, τυφλά και μοιραία».

Το νήμα που συνδέει αυτές τις επιστολές είναι η βαθιά παιδεία και η ακόμη βαθύτερη γενναιοδωρία του ενός προς τον άλλον, για τα έργα και τις απόψεις του. Μια γενναιοδωρία που συνοδεύεται από υψηλή ευγένεια και δυσεύρετο ήθος.

• Τα γράμματα Καββαδία –Καραγάτση«Φοβάμαι τον θάνατο της στεριάς!»

Eίναι τελείως διαφορετικός ο ρυθμός της αλληλογραφίας ανάμεσα στον Kαραγάτση και τον Kαββαδία. Aραιός, αρχίζει το 1939 και ολοκληρώνεται το 1965 μ’ ένα συγκλονιστικό γράμμα προς τη Nίκη Kαραγάτση, αφού ο M. Kαραγάτσης έχει ήδη πεθάνει. Oι δυο τους γνωρίζονται από παλιά και προχωρούν μαζί στην πορεία της λογοτεχνίας. Στη διάρκεια της αλληλογραφίας τους ανταλλάσσονται με τρόπο παιχνιώδη απόψεις τόσο για τη ζωή τους όσο και για τα έργα τους: «Θα ’θελα πολύ να βρισκόμουνα ένα μεσημέρι στο γραφείο σου καθισμένος στη βαθιά πολυθρόνα να ξανακούσω τον θάνατο του Kαραμάνου είτε του Γιούγκερμαν. O, τι έχω περισσότερο αγαπήσει στο έργο σου», γράφει ο Kαββαδίας. Eίναι φανερό ότι πολύ συχνά ο Kαραγάτσης είναι στήριγμα για τον Kαββαδία: «Oμολογώ ότι μου λείπεις, και συ, κι η αγαθή σου ψυχή, κι η στοχαστική ομιλία σου. Mα ελπίζω πως γρήγορα θα ξανανταμώσουμε αν θέλει ο Θεός κι ο Xίτλερ»!

Tα στοιχεία που κάνουν ξεχωριστή αυτή την αλληλογραφία είναι η «ζήλια» του ενός για τον τρόπο ζωής του άλλου, η διαρκής αγωνία για τον θάνατο: «Θέλω να ξαναδώ μερικές πολιτείες. Θέλω να ξανακούσω το “λάσκα” του αξιωματικού φυλακής» – και πάντα φοβάται να πεθάνει στη στεριά: «Πρέπει μια νύχτα κάπου σ’ οποιαδήποτε θάλασσα να ’ρθω σ’ επαφή με το φύκι. Φοβάμαι τον θάνατο της στεριάς. Tρέμω με την ιδέα του Nοσοκομείου. Tουλάχιστο να περίμενε κάποιο σκυλόψαρο», γράφει ο Kαββαδίας. Kαι ο ηδονιστής Kαραγάτσης τού απαντά παραινετικά και στηρικτικά τις παραμονές του πολέμου: «Eνα, μόνο, κατορθώνει ο πόλεμος: Φέρνοντας τον θάνατο στο προσκήνιο, κάνει τη ζωή πιο έντονη, πιο ξεφρενιασμένη. Tρύγα την ηδονή όπου κι όπως τη βρεις».

Oσο για τον Kαραγάτση, εκείνο που τρέμει είναι το κενό της δημιουργίας: «Tα φορτηγά μου βούλιαξαν όλα στις Σαργάσσες του φτηνού ερωτισμού. Kαι ταρσανάδες δεν έχω να χτίσω καινούργια. Mετά τον Γιούγκερμαν, το κενό...».

Δύο άνθρωποι που συναντήθηκαν ελάχιστες φορές στη ζωή τους, αλλά που αντάλλαξαν βαθιές σκέψεις και δυνατά συναισθήματα. Tα γράμματά τους είναι ένα μικρό συμπλήρωμα του μύθου της ζωής τους και της σπουδαιότητας του έργου τους.

Σαν Σήμερα (14-9-1960) πέθανε ο συγγραφέας Μ. Καραγάτσης

Υπογεγραμμένη φωτογραφία του συγγραφέα Μ. Καραγάτση 

Ο συγγραφέας Μ. Καραγάτσης (φιλολογικό ψευδώνυμο του Δημητρίου Ροδόπουλου) ήταν συγγραφέας, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της «Γενιάς του ‘30». Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1908 και ήταν το πέμπτο και τελευταίο παιδί της οικογένειας του δικηγόρου Γιώργου Ροδόπουλου.

Αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή Αθηνών το 1930, όπου και είχε συμφοιτητές «τρανταχτά» ονόματα της ελληνικής λογοτεχνίας, όπως ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Αγγελος Τερζάκης και ο Γιώργος Θεοτοκάς.

Στην πεζογραφία πρωτοεμφανίστηκε το 1927 με το διήγημα «Η κυρία Νίτσα», το οποίο πήρε τον 3ο έπαινο σε διαγωνισμό του περιοδικού «Νέα Εστία». 

Το πρώτο μυθιστόρημα «Ο Συνταγματάρχης Λιάπκιν» εκδόθηκε το 1933. Ακολούθησαν κάποια από τα πιο σημαντικά έργα της ελληνικής πεζογραφίας όπως «Η Χίμαιρα» (1936), ο «Γιούγκερμαν» (1938), «Λειτουργία σε Λα Υφεση» (1943), «Νυχτερινή Ιστορία» (1943), «Ο Μεγάλος Υπνος» (1946), «Σέργιος και Βάκχος» (1959), «Το Μυθιστόρημα των Τεσσάρων» (1958) κλπ. Δεν θα προλάβει να ολοκληρώσει το έργο «Το Δέκα», το οποίο προοριζόταν ως το πρώτο μιας τετραλογίας, καθώς υπέστη βαρύ έμφραγμα. Θα αφήσει την τελευταία του πνοή στις 14 Σεπτεμβρίου του 1960.

• Τι έγραψε ΤΟ ΒΗΜΑ για το θάνατο του Μ. Καραγάτση (15-9-1960)

Ταξιδιωτικά κείμενα του Μ. Καραγάτση

• Τριάντα ένα χρόνια μετά τον θάνατο του Μ. Καραγάτση κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Καστανιώτη τα ταξιδιωτικά του κείμενα. Ο τόμος (458 σελίδες), με πρόλογο του Θανάση Νιάρχου, είχε τον εύγλωττο τίτλο Από Ανατολή σε Δύση (1991).

Μία ακόμη πλευρά της πληθωρικής φυσιογνωμίας του συγγραφέα που, σύμφωνα με τον επιμελητή της έκδοσης, «σε εποχές βασανιστικές και αντίξοες για την Ελλάδα διοχέτευσε μέγα μέρος του χρόνου και των δυνάμεών του σε αναρίθμητα κείμενα που δεν υπάρχουν πια παρά μόνο στα σώματα των εφημερίδων» και λειτούργησε ως «κοινωνική συνείδηση ευρύτατης εμβέλειας και συμμετοχής». Τα κείμενα που δημοσιεύονται εδώ, είδαν πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας από τις στήλες της Βραδυνής στο τέλος της δεκαετίας του '40 και στις αρχές του '50.

Ενας δεύτερος τόμος με ταξιδιωτικά κείμενα του Μ. Καραγάτση εκδόθηκε το 2002 από το Βιβλιοπωλείο της Εστίας, με επιμέλεια και εισαγωγή της Αντειας Φραντζή. Στον τόμο αυτό προστίθενται μερικά ακόμη κείμενα κριτήριο επιλογής των οποίων υπήρξε η «ενότητα ύφους» που συνδέθηκε με θεματικά και χρονολογικά στοιχεία, ώστε να έχει ο αναγνώστης «πλάι στην τοπική και τη χρονική - υφολογική μετακίνηση του συγγραφέα».

Οσο και αν ανάλογα με τους συγγραφείς και τα κείμενα το αφετηριακό σημείο του κριτικού διαφοροποιείται, δεν είναι δύσκολο να συμπεράνει κανείς ότι τα ταξιδιωτικά του Καραγάτση συνδέονται γενικότερα με τον τρόπο που ατενίζει τον κόσμο. Εχουν να κάνουν αρχικά με τις πρώτες παιδικές του μνήμες από τη Θεσσαλία, τον κόσμο του κάμπου και την πόλη της Λάρισας. Υπάρχουν στη συνέχεια εντυπώσεις από την Αγγλία και μια ενότητα κειμένων γύρω από την Αμερική, επιλογή που δεν μπορεί να είναι τυχαία «όταν αντιστοιχεί με το πέρασμα από την αγγλική στην αμερικανική προστασία», όπως σημειώνεται στην εισαγωγή. Ακολουθούν ταξιδιωτικές εντυπώσεις από το Παρίσι της εποχής και τη νησιωτική Ελλάδα, την Ανδρο και τη Μύκονο, τόπους όπου συχνά παραθέριζε ο συγγραφέας.

Διαβάζοντας τις καραγατσικές σελίδες που περιγράφουν τον νέο αμερικανικό κόσμο, αισθάνεται κανείς την εντιμότητα της πληροφόρησης που δεν αρκείται στην περιγραφή. Ο συγγραφέας, περιγράφοντας, καταγράφει τον προσωπικό και αναπόδραστο προβληματισμό του. Κάθε κείμενό του πλαισιώνεται από έναν προσωπικό διαλογισμό που υπερβαίνει σαφώς την ταξιδιωτική εντύπωση.

Τα ταξιδιωτικά κείμενα του Καραγάτση είναι γραμμένα σαν επιβεβαίωση, σαν εμπειρία που επαληθεύει την ορθότητα μιας σκέψης, ενός λογισμού. Πάνω από την περιγραφή και πάνω από τον χρόνο, από ντεκόρ σε ντεκόρ, ο Καραγάτσης παραμένει ο αφηγητής της αναζήτησης, ο μυθιστοριογράφος που απλώς αλλάζει προοπτική. Γι' αυτό η θέση του στην ταξιδιωτική λογοτεχνία είναι, θα λέγαμε, ιδιότυπη. Ο αναγνώστης του θα πρέπει να θυμάται πως διαβάζει ταξιδιωτικά κείμενα ενός μυθιστοριογράφου.

• Νένα Κοκκινάκη, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 10 Ιουλίου 2010

Μ. Καραγάτσης, Ιδεολογία και ποιητική

Η απήχηση ενός συγγραφέα κατά τη διάρκεια της ζωής του, αλλά και αργότερα αποτελεί αλάθητο κριτήριο λογοτεχνικής αξίας; Ο μυθιστοριογράφος είναι, σαν τον ιστορικό, πιστός εκφραστής της εποχής του; Αλλάζοντας οι εποχές, αλλάζουν άραγε και τα λογοτεχνικά, ιστορικά, κοινωνικοπολιτικά κριτήρια με τα οποία κρίνουμε τους συγγραφείς;

Τέτοιου είδους ερωτήματα αποπειράθηκαν να απαντήσουν πριν από δύο χρόνια οι συμμετέχοντες στο συνέδριο «Μ. Καραγάτσης: Ιδεολογία και ποιητική» που είχε οργανώσει το Μουσείο Μπενάκη, με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννηση του Μ. Καραγάτση (1908-1960). Εγκυροι μελετητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ιστορίας προέβησαν σε μια αποτίμηση του έργου του εμβληματικού πεζογράφου της γενιάς του ’30, η οποία κυκλοφόρησε πρόσφατα σε βιβλίο.

Ο τόμος, έκδοση του Μουσείου Μπενάκη, περιέχει τις εισηγήσεις των μελών της επιστημονικής επιτροπής (Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Δημήτρης Αρβανιτάκης, Γιώργης Γιατρομανωλάκης και Σταύρος Ζουμπουλάκης) και των ομιλητών του συνεδρίου. Η πρώτη ενότητα αφορά στη «συνομιλία» του Καραγάτση με το ιστορικό παρελθόν και τα ιδεολογικά ρεύματα που αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα. Η δεύτερη επικεντρώνεται στην ποιητική του Καραγάτση, σε μια προσπάθεια να προσδιορίσει τους βασικούς της άξονες και να αναδείξει ιδιαίτερες πτυχές της.

Ο τόμος περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τις εισηγήσεις των πανεπιστημιακών Νίκου Καραπιδάκη, Τζίνας Πολίτη και Αγγέλας Καστρινάκη, των συγγραφέων Δημήτρη Ραφτόπουλου, Μένη Κουμανταρέα, Στρατή Πασχάλη και των κριτικών λογοτεχνίας Δημοσθένη Κούρτοβικ, Ελισάβετ Κοτζιά, Βαγγέλη Χατζηβασιλείου. [ΣΠ. Γ., Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 01-04-10]

Το στοιχειωμένο από τον Καραγάτση «κοκκινόσπιτο» της Σύρου

• Του ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΕΥ. ΤΕΛΩΝΗ*, Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2009

Η «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, που διαδραματίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη Σύρο, είχε χαρακτηριστεί στο παρελθόν ως άσεμνη και ο δημιουργός του ως εισηγητής του ωμού σεξουαλισμού στην ελληνική λογοτεχνία.

Ολα τα στοιχεία που παραθέτει ο Καραγάτσης στη «Μεγάλη Χίμαιρα» για τη μεταπολεμική Σύρο είναι σύμφωνα με τις πηγές της εποχής Η άποψη αυτή έχει αρχίσει να εγκαταλείπεται τα τελευταία χρόνια. Γιατί, κι αν ακόμα ο συγγραφέας θεωρηθεί σεξουαλικά ελευθέριος, ποιος είναι εκείνος που θέτει όρια στη λογοτεχνία; Εξάλλου πόσο σεξουαλικά ελευθέριος ήταν ο τραγικός ποιητής Σοφοκλής στον «Οιδίποδα Τύραννο». Πόσο θα σόκαρε το κοινό του 5ου π.Χ. αιώνα η έστω εν αγνοία του σχέση του Οιδίποδα με τη μητέρα του, την Ιοκάστη;

Ολα τα στοιχεία που παραθέτει τόσο απλόχερα ο Καραγάτσης για τη μεταπολεμική Σύρο είναι ταυτισμένα με τις πηγές της εποχής. Το γεγονός αυτό θέτει σε νέα τροχιά την έρευνα γύρω από τις συνθήκες συγγραφής του έργου. Θέτει, δηλαδή, το ζήτημα της επίσκεψης ή της διαμονής του Καραγάτση στη Σύρο.

Πώς αλλιώς, όμως, εξηγείται η αναφορά στη «Λέσχη Ελλάς», στη μικρότερη λέσχη που λειτουργούσε τότε στο Επισκοπείο, στον εξέχοντα ρόλο των προσφύγων, στο εμπόριο που αποτελούσε πραγματική ανάσα ζωής για τον τόπο, χωρίς τον παραμικρό ενδοιασμό;

Πώς αλλιώς εξηγείται η «ηρεμία» με την οποία σκιαγραφεί το νησί; Και προφανώς είναι σε θέση να διαχωρίσει τον Αγιο Νικόλαο τον «Πλούσιο» στην Ερμούπολη από τον Αγιο Νικόλαο τον «Φτωχό» στην Ανω Σύρο.

Ομοίως πώς αλλιώς εξηγείται η ακρίβεια γύρω από την «ιδιαιτερότητα» του Επισκοπείου; Μας πληροφορεί ότι παρέχει διπλή θέα στους κατοίκους του, οι οποίοι μπορούν να θαυμάσουν από τη μία τη θάλασσα και από την άλλη το βουνό.

Μύθοι και παραδόσεις του νησιού

Το σπίτι των Ρεΐζηδων στο Επισκοπείο, στο συριανό «Κολωνάκι», προκύπτει από την περιγραφή ότι ήταν ένα διώροφο αρχοντικό, που προέδιδε την οικονομική επιφάνεια της εφοπλιστικής οικογένειας (βλ. Μεγάλη Χίμαιρα, σ. 61,62). Το απόσπασμα αυτό ενέπνευσε τον Μάνο Ελευθερίου, ο οποίος συμπεριέλαβε στην πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο «Συνοικισμός» (1962) ένα σχετικό ποίημα.

Το κόκκινο σπίτι, το στοιχειωμένο, καταραμένο, αιματοβαμμένο και αμαρτωλό σπίτι της διήγησης σώζεται ώς τις μέρες μας, ερειπωμένο μεν, διατηρώντας όλο του το μεγαλείο δε.

Επειδή η ονομασία «κοκκινόσπιτο» δεν υπάρχει πουθενά στο μυθιστόρημα, λέγεται ότι δόθηκε από τους Συριανούς για να δηλώσουν το γεγονός ότι βάφτηκε κόκκινο από το αίμα των Ρεΐζηδων. Ζωσμένο με θρύλους, μύθους και παραδόσεις, το αντιμετωπίζουμε ως άντρο δαιμόνιων πνευμάτων. Παλιότερα υπήρχε η εντύπωση ότι ακούγονταν τα βράδια οι λυγμοί της Ρεΐζη, οι φωνές της Μαρίνας, τα γέλια του μικρού κοριτσιού. Οι πιο προληπτικοί πιστεύουν ότι το σπίτι εξακολουθεί να έχει κακή ενέργεια, υποστηρίζοντας ότι όποιος τάραξε την ησυχία του ή τόλμησε να μετακινήσει έπιπλα και μικρότερα αντικείμενά του, βρήκε τραγικό θάνατο ή θάνατο κάτω από ανεξιχνίαστες συνθήκες. Οι πιο ρεαλιστές υποστηρίζουν ότι όλα αυτά ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας και εξυπηρετούσαν συγκεκριμένες σκοπιμότητες. Κάτοικος του Επισκοπείου θυμάται ότι ο χώρος ήταν τόπος συνάντησης χαρτοπαιχτών και παράνομων ζευγαριών και ότι ένας κύριος με ελαφρά νοητική στέρηση -πρέπει όμως να είχε πολύ χιούμορ- διασκεδάζοντας με τον φόβο των κατοίκων, τοποθετούσε στο κεφάλι του τα βράδια μια μεγάλη κολοκύθα και παίζοντας με το φως από τα κεριά, που κρατούσε και τη σκιά, τρομοκρατούσε τους περαστικούς.

Τα δε σενάρια περί ανυπαρξίας νομίμων κληρονόμων ή περί κωλύματος πωλήσεως του σπιτιού, διατηρούν αναλλοίωτο τον θρύλο. Κατά τη γνώμη μου το σπίτι δεν είναι -προς Θεού- στοιχειωμένο, εξάλλου η περιοχή έχει πυκνοκατοικηθεί τα τελευταία χρόνια ενώ οι ίδιες υπερφυσικές κι έως ενός σημείου μακάβριες ιδιότητες απεδίδοντο και στο χείμαρρο της Λαλακιάς πριν από τη διάνοιξη του δρόμου. Την πληροφορία την οφείλω στον κύριο Μάνο Ελευθερίου, τον οποίο θερμά ευχαριστώ.

Αλλά από την άλλη πλευρά γιατί θα πρέπει να καταρρίπτουμε τους θρύλους, τις δεισιδαιμονίες και τις προλήψεις; Δεν αποτελούν και αυτοί μέρος της ιστορίας του τόπου μας ή έως ενός σημείου δεν αντανακλούν τις αντιλήψεις και τη νοοτροπία της εποχής που τους γέννησε;

Μια αμαρτωλή οικογένεια

Δεδομένης της υπάρξεως του σπιτιού, όμως, τίθεται το ερώτημα, μήπως η ιστορία που πραγματεύεται ο Καραγάτσης είναι πραγματική; Η θεωρία αυτή φαίνεται να ευσταθεί. Δεν μπορώ να φανταστώ δηλαδή ότι οι Συριανοί μετά την έκδοση του μυθιστορήματος «εφηύραν» το «κοκκινόσπιτο», ότι υπέδειξαν ένα οποιοδήποτε σπίτι στο Επισκοπείο ως τόπο κατοικίας των Ρεΐζηδων. Πιο πιθανό είναι να στήριξε ο Καραγάτσης το μυθιστόρημά του σε μια διαδεδομένη συριανή προφορική παράδοση, που σίγουρα εντυπώνεται στον ακροατή.

Οπως πληροφορήθηκα, είναι «κοινό μυστικό» στο Επισκοπείο ότι η ιστορία της «Χίμαιρας» είναι αληθινή και ότι υπάρχουν μέχρι σήμερα στο νησί οι απόγονοι της «αμαρτωλής» αυτής οικογένειας, απόγονοι που προήλθαν κατά πάσα πιθανότητα από δεύτερο γάμο του Γιάννη, του μοναδικού που επέζησε της καταστροφής. Οταν η οικογένεια βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα, κατέφυγε στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε ύστερα από αρκετά χρόνια ξανά στο νησί, με άλλο όνομα προκειμένου να αποτάξει από πάνω της τη «ρετσινιά». Ετσι εξηγείται το γεγονός ότι ουδέποτε διεκδικήθηκε η τεράστια ακίνητη περιουσία.

Το όνομα της οικογένειας ειλικρινά δεν με απασχόλησε ποτέ. Εμένα με ενδιέφερε περισσότερο ένα άλλο σημείο: δεν είναι κρίμα για το νησί μας να μένουν ανεκμετάλλευτοι και να περνούν απαρατήρητοι τέτοιοι χώροι;

* ιστορικός (Για περισσότερα στο βιβλίο του ίδιου «Στοιχεία για την κοινωνική ζωή της Σύρου στη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση. Τα θρυλούμενα για το κοκκινόσπιτο», έκδ. Δήμου Ανω Σύρου).

Ξαναδιαβάστε το βιβλίο

Στη «Μεγάλη Χίμαιρα» (εκδόσεις «Εστία»), έργο του 1953, ο Μ. Καραγάτσης (1908-1960) καταπιάνεται με τη Μαρίνα, μια νεαρή Γαλλίδα, που ερωτεύεται, παντρεύεται και ακολουθεί τον άντρα της στη Σύρα, στο πατρικό του σπίτι της Επισκοπής. Εκεί ζει κάτω από τον βαρύ, αποδοκιμαστικό ίσκιο της πεθεράς της. Καθώς η Μαρίνα συνδέει την τύχη της με τα βαπόρια του άντρα της, κάθε ψυχική αναταραχή της έχει περίεργες συνέπειες πάνω στη ζωή τους. Οταν έρχεται η οικονομική καταστροφή, που είναι συνδεδεμένη με την ψυχική φθορά της ηρωίδας, τότε όλα μπαίνουν στον φαύλο κύκλο του έρωτα και του θανάτου.

Η διάρκεια του Καραγάτση

ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ

Δημήτρης Τζιόβας

Αν ο Κοσμάς Πολίτης θεωρείται ο καλύτερος πεζογράφος που εμφανίστηκε στη δεκαετία του 1930, ο Καραγάτσης θα μπορούσε να θεωρηθεί ο συνδετικός κρίκος της παλαιότερης και της σύγχρονης πεζογραφίας. Δεν είναι μόνο οι αναφορές στον Παπαδιαμάντη που τον συνδέουν με την παλαιότερη πεζογραφία αλλά μπορεί να πει κανείς ότι έχει και κάτι από την ατμόσφαιρα του Βουτυρά ή τη «λαϊκότητα» του Ξενόπουλου. Αλλά ο Καραγάτσης είναι και ο μεσοπολεμικός συγγραφέας που βρίσκει συνεχιστές στη μεταπολεμική πεζογραφία. Χωρίς να θέλω να αναζητήσω πλαστές συνέχειες ή εικονικές μαθητείες, θα ανέφερα τα ονόματα του Κ. Ταχτσή, του Μ. Κουμανταρέα, του Κ. Μουρσελά και του Χ. Χωμενίδη, ενώ δεν λείπουν και αυτοί που βλέπουν κάποιες αναλογίες με την αναγνωστική απήχηση των μυθιστορημάτων του Γιάννη Μαρή.

Δεν ήταν μόνο η νεωτερική αναβάθμιση του Καραγάτση που συντελέστηκε σχετικά πρόσφατα, μέσω κυρίως του Κίτρινου Φακέλλου και δευτερευόντως μέσω της μοντερνίζουσας νουβέλας «Μπουχούνστα», αλλά και η ιδεολογική του προσέγγιση φαίνεται να έχει αλλάξει. Μολονότι το ερώτημα αν ο Καραγάτσης ήταν τελικά ο μεγάλος «αντιδραστικός» της ελληνικής πεζογραφίας ή ο συγγραφέας που πίστευε στον οικονομικό φιλελευθερισμό και στη βιομηχανική ανόρθωση της Ελλάδας παραμένει ακόμη μετέωρο, οι ιδεολογικές αντιρρήσεις για το έργο του έχουν ατονίσει, παρά το γεγονός ότι εξακολουθούν να ενοχλούν ο ιδιότυπος «βιολογικός» ιστορισμός του και ο σεξισμός του. Ας σημειωθεί ότι τον Καραγάτση τον απασχολούσε ο φατριασμός των Ελλήνων στην ιστορική του τριλογία «Ο κόσμος που πεθαίνει» και στο πολιτικό μυθιστόρημά του Τα σύνορα του μίσους.

Τώρα λοιπόν που οι μεταμυθοπλαστικές αναζητήσεις στον χώρο της πεζογραφίας έχουν οδηγήσει σε μια επανεκτίμηση του Κίτρινου Φακέλλου και οι αυστηρά ιδεολογικές αξιολογήσεις του έργου του βρίσκονται σε ύφεση, μπορούν να εκτιμηθούν πιο απροκατάληπτα οι αρετές και οι αδυναμίες του Καραγάτση. Δεξιοτέχνης μυθιστοριογράφος και φλύαρος ευκολογράφος, κατάφερε να συνδυάσει το λαϊκό με το υψηλό, την επιθεωρησιακή ελαφρότητα, για παράδειγμα, του Ο Θάνατος κι ο Θόδωρος με την αυτο-αναφορικότητα του Κίτρινου Φακέλλου . Ετσι ο Καραγάτσης μπορεί να θεωρηθεί ταυτόχρονα ένας από τους προγόνους του σημερινού «λογοτεχνικού λαϊκισμού» αλλά και από τους προδρόμους της ελληνικής μεταμυθοπλασίας με τον Κίτρινο Φάκελλο ή ακόμη και απρόθυμος θιασώτης της συνειρμικής γραφής με τη νουβέλα «Μπουχούνστα», ικανοποιώντας τα γούστα και αυτών που ταυτίζουν το μυθιστόρημα με τον αφηγηματικό οίστρο ή την πλοκή και αυτών που επιζητούν την έντεχνη επινόηση.

Μπορεί ο Καραγάτσης να ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την ιστορία και να έγραψε ιστορικά μυθιστορήματα αλλά ο τρόπος θεώρησης της κοινωνικής εξέλιξης είναι κατά βάση βιολογικός. Στα ιστορικά του μυθιστορήματα παρουσίαζε την ιστορία ως πορεία παρακμής και εκφυλισμού με τη μορφή χαλαρά συνδεδεμένων διαδοχικών περιόδων-επεισοδίων και συνεκτικό κρίκο τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα τόσο στην τριλογία του «Ο κόσμος που πεθαίνει» όσο και στο Σέργιος και Βάκχος.

Ο βιολογικός παράγοντας στον Καραγάτση παραπέμπει και στην εμπειρία με την έμφαση στις ανάγκες και τις επιθυμίες του σώματος αλλά και σε μια μυστικιστική, ανεξέλεγκτη, αταβιστική δύναμη με τη μορφή του ριζικού. Ετσι μέσω ενός διάχυτου και ιδιότυπου «βιολογισμού» το σωματικό/ζωικό συμπλέκεται με το μεταφυσικό στα κείμενά του, καθώς ο Καραγάτσης οργανώνει τις αφηγήσεις του με βάση έναν βιολογικό κύκλο. Στόχος του ήταν να παντρέψει τη λογοτεχνία με την επιστήμη.

Παρά το γεγονός ότι ο Καραγάτσης αγαπήθηκε ιδιαίτερα από το ελληνικό κοινό, τα μυθιστορήματά του- σε αντίθεση με αυτά του Καζαντζάκη- απέτυχαν να συγκινήσουν το κοινό εκτός Ελλάδας. Ετσι η απήχησή του περιορίστηκε στο ελληνικό κοινό και νομίζω πως σήμερα οφείλεται στο γεγονός ότι μπορεί να λειτουργεί και να διαβάζεται και ως λαϊκός και ως (μετα)μοντέρνος συγγραφέας. Η παρατακτική, απλωτή και χαλαρή διαδοχή των επεισοδίων στο Το 10 μας υπενθυμίζει (εν είδει σαπουνόπερας) τη λαϊκή στόφα της αφηγηματικής τέχνης του Καραγάτση, ενώ η έντεχνη διαπλοκή των αφηγηματικών επιπέδων, του πλαστού και του αληθοφανούς στον Κίτρινο Φάκελλο αναδεικνύει τη μοντέρνα πτυχή της.

Είτε όμως ως λαϊκός είτε ως μοντέρνος είτε και τα δύο, ο Καραγάτσης επιβεβαιώνει έμμεσα τη μείζονα αδυναμία της ελληνικής πεζογραφίας: το έλλειμμα μυθοπλαστικής φαντασίας. Αν και οι κριτικοί του μιλούν ποικιλοτρόπως για τον ρεαλισμό του, τον νατουραλισμό του, τον ιστορισμό του ή τον σεξουαλισμό του, παραδόξως όλοι σχεδόν πάντα καταλήγουν στο να αποθεώνουν τη μυθοπλαστική του δεινότητα και φαντασία. Αυτές οι υπερεκτιμήσεις της μυθοπλαστικής φαντασίας του Καραγάτση δεν προσπαθούν απλώς να εντοπίσουν το μυστικό της επιτυχίας του αλλά ενδεχομένως και να την προβάλουν ως αντιστάθμισμα στη χρόνια φαντασιακή υστέρηση της ελληνικής πρόζας.

Ο Καραγάτσης αντιπροσωπεύει τον κρυφό αλλά μάλλον ανέφικτο πόθο πολλών σύγχρονων ελλήνων πεζογράφων να είναι και λαϊκοί και μοντέρνοι ενώ επιβεβαιώνει ότι το πώς και όχι το τι της αφήγησης γοητεύει και εν τέλει κολακεύει τους αναγνώστες. Γιατί πώς αλλιώς δικαιολογείται η διάρκεια της απήχησης ενός συγγραφέα που βλέπει τις γυναίκες ως σκεύη ηδονής και υποδεέστερα όντα ή αντιμετωπίζει τον κόσμο μέσω ενός παρωχημένου βιολογικού πρίσματος;

• Ο κ. Δημήτρης Τζιόβας είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Βirmingham της Αγγλίας.
• ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2009

«Μεγάλη εποχή, σπαταλημένη», ο στίχος του Μπρεχτ παραμένει επίκαιρος

Του Πετρου Μαρκαρη*, Η Καθημερινή, 24/01/2009

Διάβαζα στην «Καθημερινή» της 11ης Ιανουαρίου 2009 την αλληλογραφία των Θεοτοκά-Σεφέρη-Καραγάτση για το Κυπριακό και σκεφτόμουν νοσταλγικά πόσο διαφορετικό ήταν το ύφος και το επίπεδο της συζήτησης, ακόμα και σε μια τόσο δύσκολη εποχή, όπως το 1954.

Και δεν το λέω μόνο για τους τρεις «ευπρεπείς αστούς» συγγραφείς, όπως τους αποκαλούσαν τότε οι «στρατευμένοι» Αριστεροί. Και η πολεμική ανάμεσα στους «αστούς» και στους «στρατευμένους» είχε το ίδιο υψηλό επίπεδο ύφους και ευπρέπειας. Αρκεί να διαβάσει κανείς τη διαμάχη ανάμεσα στην «Επιθεώρηση Τέχνης» και τις «Εποχές», για να καταλάβει σε ποιο επίπεδο διεξαγόταν η σύγκρουση.

Αυτές τις σκέψεις τις έκανα, με αφορμή δύο κείμενα που είχα διαβάσει νωρίτερα, στα τέλη του περασμένου έτους, τα «Αντικάλαντα» στην Αυγή της 24ης Δεκεμβρίου 2008, και το διήγημα του Κ. Γρηγοριάδη «Το λάθος τηλεφώνημα ενός φονιά» στον Ριζοσπάστη της 28ης Δεκεμβρίου 2008.

Η διαφορά ανάμεσα στα κείμενα πολεμικής του τότε και του σήμερα εκφράζει στην ουσία την απόσταση στο επίπεδο σκέψης, λόγου και ύφους που χωρίζει τη σημερινή Αριστερά από την προχουντική. Είναι το ίδιο, όπως αν συγκρίνεις το πρόσφατο κίνημα των νέων με το κίνημα της νεολαίας στη διάρκεια των «Ιουλιανών».

Η νεολαία του 1965 είχε ηγεσία, είχε πολιτικούς στόχους και στρατηγική. Συνεπώς, αποτελεί ένα μέτρο για το σήμερα που θα ’πρεπε να το θυμόμαστε, όταν χειροκροτάμε.

Το ίδιο και στον γραπτό λόγο. Δεν μπορείς να μιλήσεις για έναν φονιά, όπως κάνει ο Κ. Γρηγοριάδης, χωρίς να έχεις ως μέτρο (και το λέω εκ πείρας) τους στίχους του Ελύτη: «Αξιον εστί το χέρι που επιστρέφει / από φόνο φριχτόν και τώρα ξέρει / ποιος αλήθεια ο κόσμος που υπερέχει / ποιο το “νυν” και πιο το “αιέν” του κόσμου». Γιατί μπορεί ο Κορκονέας να ανήκει στο «λεπιδοπτέρων το νέφος το κινούμενο», αλλά ο κ. Γρηγοριάδης δεν ανήκει σίγουρα με το κείμενο του στο «μυστηρίων το φως το περιιπτάμενο».

Ετσι και τα «Αντικάλαντα».

Αν ο στιχουργός Κώστας Παπαγιάννης είχε ανατρέξει στα φύλλα της Αυγής, θα διαπίστωνε ότι ο Τάσος Βουρνάς είχε καταξιώσει τον λίβελλο ως λογοτεχνικό είδος και θα τον είχε για μέτρο.

Οταν κοιτάω το τότε και το σήμερα, το κάποτε και το τώρα, μοιραία μου έρχεται στο νου ο τίτλος ενός ποιήματος του Μπρεχτ: «Μεγάλη Εποχή, Σπαταλημένη».

* Ο Πέτρος Μάρκαρης είναι συγγραφέας

Οταν είχαν γνώμη οι συγγραφείς

Με αφορμή την Κύπρο

Μια ανέκδοτη επιστολή του Μ. Καραγάτση προς τον Γιώργο Θεοτοκά, η οποία δημοσιεύεται σήμερα στην «Κ», φέρνει ξανά στην επιφάνεια τον ρόλο των διανοουμένων και των αναλυτών σε περιόδους κρίσης. Ο Γιώργος Θεοτοκάς είχε δημοσιεύσει το 1954 στην «Κ» ένα κείμενο για τη σχέση Ελλήνων και Αγγλων, με αφορμή τα γεγονότα στην Κύπρο για την ανεξαρτησία της.

Του απάντησαν ο Γιώργος Σεφέρης από τη Βηρυτό, αλλά και ο Μ. Καραγάτσης, δηλώνοντας διαφωνίες και συμφωνίες.

Οταν οι διανοούμενοι έπαιρναν θέση

Θεοτοκάς, Σεφέρης και Καραγάτσης ανταλλάσσουν δημόσια απόψεις μέσω επιστολών για το θέμα της Κύπρου το 1954

Της Ολγας Σελλα

Ολοι τις περιμένουν, και πάντα προκαλούν αντιδράσεις. Οι γνώμες, οι απόψεις, οι αναλύσεις των διανοουμένων και των αναλυτών, σε στιγμές εθνικής ή κοινωνικής κρίσης, αναμένονται πάντα με ενδιαφέρον. Ανθρωποι του πνεύματος, των γραμμάτων, της επιστήμης ή της πολιτικής επιχειρούν να ερμηνεύσουν ή να τοποθετηθούν σε θέματα που απασχολούν, κάθε φορά την κοινωνία. Και δεν είναι λίγες οι φορές που οι τοποθετήσεις τους προκαλούν νέες εντάσεις, νέες συμμαχίες, νέα στρατόπεδα σύμπλευσης ή αντιπαράθεσης, νέους κραδασμούς.

Η «Κ» ξαναθυμίζει σήμερα πώς τρεις συγγραφείς της γενιάς του ’30 τοποθετήθηκαν στο θέμα της Κύπρου το 1954, λίγο πριν αρχίσει ο αγώνας της ΕΟΚΑ για την ανεξαρτησία της Κύπρου από τους Αγγλους και ενώ στην Αθήνα κυριαρχούσαν οι μεγάλες διαδηλώσεις. Ο Γιώργος Θεοτοκάς (ευγενής, αλλά ευθύς) δημοσίευσε, το 1954, ένα κείμενο στην «Κ», στο οποίο κρίνει τη στάση Ελλήνων και Αγγλων, ανιχνεύει λάθη εκατέρωθεν, επικρίνει επιλογές και πρωτοβουλίες. Του απάντησε ο Γιώργος Σεφέρης (ποιητικός και συναισθηματικός) με μια επιστολή του από τη Βηρυτό. Ο Γιώργος Θεοτοκάς, όμως, δέχεται και μια επιστολή από τον Μ. Καραγάτση (πληθωρικός και άμεσος), που για πρώτη φορά δίνεται στη δημοσιότητα. Είναι ένα κείμενο που βρισκόταν στο αρχείο Γιώργου Θεοτοκά, αλλά λάνθανε.

Τρία κείμενα που υπογραμμίζουν ένα θέμα πάντα επίκαιρο: ποια είναι η θέση των διανοουμένων σε περιόδους διαπραγμάτευσης κρίσιμων θεμάτων; Οφείλουν να φωτίζουν και άλλες πλευρές των πραγμάτων, ακόμα κι όταν η κοινωνία δεν είναι έτοιμη να το ακούσει; Τα γεγονότα του περασμένου Δεκεμβρίου στην Αθήνα και στην Ελλάδα, οι εκρήξεις οργής, αντίδρασης και βίας, τα πληκτρολόγια πήραν φωτιά, οι λέξεις επιχείρησαν να ερμηνεύσουν και να κρίνουν, οι αντιδικίες για μια ακόμα φορά ακολούθησαν τις απόψεις που εκφράστηκαν. Τα τρία κείμενα, των Θεοτοκά, Σεφέρη, Καραγάτση, υπενθυμίζουν στάσεις και συμπεριφορές των διανοητών που πάντα ισχύουν σε περιόδους κρίσης, αλλά αποκαλύπτουν τις αντιλήψεις και την προσωπικότητα καθενός από τους γράφοντες.

Το κείμενο Θεοτοκά και η αντίδραση Σεφέρη

Στις 22 Δεκεμβρίου 1954 ο Γιώργος Θεοτοκάς δημοσίευσε στην «Κ» ένα κείμενο με τίτλο «Ελληνες και Αγγλοι - Σκέψεις εξ αφορμής του Κυπριακού», το οποίο περιλαμβάνεται στο δίτομο έργο «Στοχασμοί και θέσεις - Πολιτικά κείμενα 1925-1966» (Εκδ. Εστία). «Οσοι έχουν τον τρόπο να εκφράζονται δημοσίως οφείλουν, όσο είναι καιρός, να κρούσουν τον κώδωνα του κινδύνου». Στη συνέχεια κάνει μια αναδρομή στις διμερείς σχέσεις Ελλάδας - Βρετανίας και συνεχίζει με κριτική τοποθέτηση στους πολιτικούς χειρισμούς από τις δύο πλευρές: «Δεν χωρεί αμφιβολία ότι, για κάθε απροκατάληπτο τρίτο, η κύρια ευθύνη βαρύνει τους αρμόδιους Βρετανούς υπουργούς. Οι Ελληνες επικαλούνται το δικαίωμα της αυτοδιαθέσεως των λαών, δηλαδή μίαν από τις αρχές στις οποίες στηρίζεται η πολιτική φιλοσοφία του δυτικού πολιτισμού. Οι Αγγλοι επικαλούνται τις ανάγκες της στρατηγικής τους και φοβούνται, προφανώς, ότι η υποχώρησή τους στην Κύπρο θα τους αναγκάση να υποχωρήσουν και σε άλλα σημεία του χάρτη. (...) Ας πούμε τώρα και τα δικά μας λάθη... (...) Λάθος ήταν ο φανατισμένος τόνος που προσέλαβε συχνά η ελληνική προπαγάνδα και η ενθάρρυνση των σκηνών του δρόμου. Φαντάζεται κανείς σοβαρά ότι οι εκκλήσεις προς το μίσος, οι προσβολές ξένων σημαιών και οι καταστροφές γραφείων και βιβλιοθηκών αποτελούνε επιχειρήματα που πρόκειται να ενισχύσουν τη διεθνή μας θέση; Ποιον πάμε να πείσωμε με τα μέσα αυτά;»

Λίγες μέρες αργότερα, στις 28 Δεκεμβρίου 1954, του απαντά από τη Βηρυτό (η επιστολή δημοσιεύεται στον τόμο «Αλληλογραφία Γιώργος Θεοτοκάς και Γιώργος Σεφέρης, 1930-1966)», εκδ. Ερμής. «...Υπάρχουν σε μια γωνιά της γης 400 χιλιάδες ψυχές από την καλύτερη, την πιο ατόφια Ρωμιοσύνη, που προσπαθούν να τις αποκόψουν από τις πραγματικές τους ρίζες και να τις κάνουν λουλούδια θερμοκηπίου. Σ’ αυτή τη γωνιά της γης δουλεύει μια μηχανή που κάνει τους Ρωμιούς σπαρτούς-Κυπρίους-όχι-Ελληνες, που κάνει τους ανθρώπους μπαστάρδους, με την εξαγορά και την απαθλίωση των συνειδήσεων, με τις κολακείες των αδυναμιών ή των συμφερόντων (το Κυπριακό ζήτημα είναι πριν απ’ όλα ζήτημα καλλιέργειας, ζήτημα “κουλτούρας” με την πλατύτερη έννοια που έχει η λέξη), και ονομάζει τη φυσιολογική παιδεία αυτών των ανθρώπων “πολιτική προπαγάνδα”. (...) Απόκριση σ’ αυτό το αίτημα της συνείδησης περίμενα να βρω στο άρθρο σου, Γιώργο. Θα μου πεις: δεν ήταν το θέμα μου – έπρεπε να είναι κι αυτό».

Η επιστολή Καραγάτση (31.12.1954)

Αγαπητέ Γιώργο,

Αργά διάβασα το περί Κύπρου άρθρο σου στην «Καθημερινή». Χρέος μου να σε συγχαρώ για τη νηφαλιότητα των απόψεών σου. Το ότι δεν συμφωνώ σε πολλά σημεία (ιδίως σε ό,τι αφορά την προϊστορία των ελληνο-βρετανικών σχέσεων) δεν έχει σημασία. Ο αγοραίος όμως τρόπος –ο ενθυμίζω δηλιγιαννική πολιτική σαπρία– με τον οποίο έγινε ο εσωτερικός και ο εξωτερικός χειρισμός ενός τόσο σοβαρού εθνικού ζητήματος με έκανε, πολλές φορές, να αηδιάσω. Μισώ το πεζοδρόμιο. Μισώ την ψευδορρητορική πομφόλυγα. Μισώ την επιπόλαια ταρταρινική προκλητικότητα, που μας γελοιοποιεί ανεπανόρθωτα στη διεθνή γνώμη. Με κάτι τέτοιες ευτράπελες μπαλαφάρες ο παλαιοκομματισμός χαντάκωσε τις εθνικές μας επιδιώξεις, τον περασμένο αιώνα. Δυστυχώς η βρετανική πολιτική υπέθαλπε, στην Ελλάδα, αυτή την ευτράπελη πολιτική ατμόσφαιρα, που τόσο εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της. Οταν όμως οι Αγγλοι είδαν πως ο Ελευθέριος Βενιζέλος έδωσε τη σφραγίδα της σοβαρότητας στην πολιτική ζωή μας (και πως συνεπώς τα διαλυτικά τεχνάσματά τους δεν έπιαναν πια τόπο) με πολιτική ευστροφία αξιοθαύμαστη επήραν την Ελλάδα στα σοβαρά, και την οδήγησαν στην Τσατάλτζα και στη Σμύρνη. Οταν πάλι ξαναγινήκαμε πολιτικώς ευτράπελοι, οι Βρετανοί ξαναγύρισαν στην παλιά διαλυτική πολιτική τους. Και γεννιέται το ερώτημα: φταιν οι Βρετανοί που μας διαλύουν πολιτικώς; Ή εμείς που προσφερόμεθα βλακωδέστατα στη διαβρωτική επενέργεια των Βρετανών; Οι Αγγλοι κάνουν τη δουλειά τους· κι όπως ξέρεις, στις business συναισθηματισμοί δεν στέκονται...

Στο ζήτημα της Κύπρου έχουμε όλο το δίκιο με το μέρος μας. Μέσα στο σημερινό κυρίαρχο κλίμα της δημοκρατίας και της αυτοδιαθέσεως των λαών, ένας ήρεμος και σοβαρός πολιτικός χειρισμός θα μας οδηγούσε –αργά ίσως αλλά ασφαλώς– στην επιτυχία. Προτιμήσαμε το πεζοδρόμιο, τον κούφιο ψευδολυρισμό και τις φωνασκίες χυδαίων ρασοφόρων και ηλίθιων καθηγητάδων ενός δήθεν Πανεπιστημίου. Ετσι, γενήκαμε καταγέλαστοι. Σκατά!

Δικός σου

Μ. Καραγάτσης

Ενα διαφορετικό πορτρέτο του συγγραφέα Μ. Καραγάτση, χωρίς αναλυτές και ειδικούς πάνω στο έργο του, παρουσιάζει το «Παρασκήνιο». Ο Καραγάτσης, αν και έχουν περάσει 48 χρόνια από τον θάνατό του, παραμένει ένας από τους πλέον ευυπόληπτους αλλά και πολυδιαβασμένους πεζογράφους στη χώρα μας. Η κόρη του συγγραφέα, Μαρίνα Καραγάτση, αποκαλύπτει με μοναδικό τρόπο ένα ιδιότυπο οικογενειακό πλέγμα που απαρτίστηκε από τον δεσποτικό και πληθωρικό πατέρα της, τη χαμηλών τόνων και υπομονετική μητέρα της, ζωγράφο Νίκη Καραγάτση, και φυσικά την ίδια. Χωρίς αξιολογικές αναφορές πάνω στο έργο του πατέρα της, αποκαλύπτει τον άνθρωπο πίσω από τον συγγραφέα, τον σύζυγο, τον πατέρα, το διάσημο μέλος της γενιάς του τριάντα, με τους επίσης σπουδαίους φίλους. Ταυτόχρονα, παρακολουθούμε μια απολύτως ειλικρινή και καθόλου ωραιοποιημένη διαδικασία επανατοποθέτησης και αποτίμησης της σχέσης της με τον πατέρα της, που μοιραία φωτίζει εκείνη την ίδια. (Τετάρτη, 07/01, ΕΤ-1, 19.10)

Μ. Καραγάτσης: λαϊκός και μοντέρνος

ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ

Δ. ΤΖΙΟΒΑΣ

Αν και το 2008 χαρακτηρίστηκε Ετος Καραγάτση, δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν πλούσιο σε συνέδρια, αφιερώματα ή μελέτες για το έργο του. Η συγκομιδή του έτους είναι μάλλον δυσανάλογη προς την απήχηση του έργου του. Παρ' όλα αυτά ο Καραγάτσης διαθέτει το μοναδικό ίσως προνόμιο στην ελληνική πεζογραφία να διαβάζεται και ως λαϊκός και ως μοντέρνος, να λειτουργεί και ως διαχρονικός και ως σύγχρονος συγγραφέας. Και τούτο επιβεβαιώνεται και από την απήχησή του σε ποικίλα στρώματα και κατηγορίες αναγνωστών. Ορισμένοι μάλιστα παρομοιάζουν τη «λαϊκότητα» των μυθιστορημάτων του Καραγάτση με τις ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, ενώ θεωρούν ότι η μεταφορά των μυθιστορημάτων του, και ιδιαίτερα του 10, στη μικρή οθόνη ταιριάζει στη σημερινή τηλεοπτική κουλτούρα και ενισχύει την απήχησή του σε λαϊκό επίπεδο. Αν παλαιότερα ο σεξουαλισμός του προκαλούσε και μαγνήτιζε συνάμα, σήμερα η πεζογραφία του εξακολουθεί να δεσπόζει επειδή ακριβώς φαίνεται να συνδυάζει την πλοκή με την αυτοαναφορικότητα, το ρεαλιστικό με το φανταστικό, το ιστορικό με το περιπαικτικό και εν τέλει το λαϊκό με το μοντέρνο στοιχείο.

Το λαϊκό στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι μόνο σεξ και πλούσια περιπέτεια, λαϊκές πολυκατοικίες στον Πειραιά (Το 10) και περιθωριακοί ήρωες, έμφαση στα ένστικτα και όχι στις ιδέες, αλλά συμπεριλαμβάνει και τη λαϊκής κατανάλωσης μυθιστορηματική βιογραφία (Βασίλης Λάσκος, 1948) ή την εκλαΐκευση της ιστορίας την οποία επεχείρησε ο Καραγάτσης με την ημιτελή Ιστορία των Ελλήνων (1952) ή ακόμη και την «καρναβαλοποίησή» της με το μυθιστόρημά του Σέργιος και Βάκχος (1959), ενώ το μοντέρνο αναδεικνύεται περισσότερο τα τελευταία χρόνια και νοείται όχι ως εσωστρεφής ή ερμητική γραφή αλλά ως νευρώδης αφήγηση και παιγνιώδης, αστυνομικού τύπου περιπέτεια της οποίας ο αναγνώστης απολαμβάνει τις μεταστροφές, τις ανατροπές και τις αμφισημίες δίχως να δυσκολεύεται ιδιαίτερα ή να δυσανασχετεί να βγάλει νόημα.

Το μοντέρνο στον Καραγάτση εκλαμβάνεται ως εκρηκτικά δυναμική και ανευλαβής γραφή παρά ως μοντερνιστική σοβαροφάνεια, όχι δηλαδή ως εξεζητημένο αφηγηματικό κομψοτέχνημα αλλά ως οιονεί μεταμοντέρνα μεταμυθοπλασία, που εκμεταλλεύεται το λαϊκό ύφος και το ρεαλιστικό πάθος και καταργεί τις διαχωριστικές γραμμές υψηλού και λαϊκού μέσω μιας καλπάζουσας και ευφάνταστης πρόζας. Ο Καραγάτσης μπορεί να θεωρηθεί μοντέρνος και με μια ευρύτερη έννοια. Στα μυθιστορήματά του λανθάνει η ελπίδα του αστικού εκσυγχρονισμού της Ελλάδας και το όραμα της βιομηχανικής της ανάπτυξης, ενώ εκφράζονται αντισυμβατικές αντιλήψεις και βιοθεωρίες που συνάδουν με το πνεύμα της σημερινής εποχής: απομυθοποίηση κάθε μορφής εξουσίας, αντι-ιδεαλιστική και απελευθερωτική διάθεση, φιλελεύθερος και κυνικός ατομικισμός, οικονομία της αγοράς, αντικληρικαλισμός, αντι-πουριτανισμός, ηθικός σχετικισμός. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο Καραγάτσης έχει χαρακτηριστεί κατά καιρούς και αμοραλιστής και μοραλιστής.

Η περίπτωση του Καραγάτση παρουσιάζει κάποιες αναλογίες με αυτή του Καρυωτάκη. Ο Καραγάτσης, όπως και ο Καρυωτάκης, προκάλεσε κριτική αμηχανία, αποτέλεσε ένα φαινόμενο που οι κριτικοί δεν μπόρεσαν να διαχειριστούν. Αν ο ένας υπονομεύει εκ των ένδον χωρίς να διαταράσσει την ποιητική πρόσοψη, έτσι και ο άλλος κλονίζει εσωτερικά τον αναπαραστατικό ρεαλισμό του. Συγκλίνοντας στον περιπαικτικό αντιηρωϊσμό τους, υπήρξαν και οι δύο μοντέρνοι χωρίς να είναι τεχνοτροπικά μοντέρνοι.

Τα τελευταία χρόνια μυθιστορήματά του, όπως ο Κίτρινος φάκελλος, ξαναδιαβάστηκαν περισσότερο ως μεταμυθοπλαστικά παρά ως αστυνομικά ή αορίστως «πειραματικά» κείμενα, με αποτέλεσμα η απήχηση του Καραγάτση να αποκτήσει μια άλλη διάσταση. Η επιστροφή στην πλοκή, αφενός, που παρατηρείται στο σύγχρονο μυθιστόρημα και η έμφαση στην αινιγματικά παιγνιώδη μεταμυθοπλαστική αφήγηση, αφετέρου, αναβάθμισαν μετανεοτερικά το ήδη προσφιλές λαϊκό προφίλ του Καραγάτση. Αρκεί όμως ο Κίτρινος φάκελλος για να θεωρηθεί ο Καραγάτσης (μετα)μοντέρνος συγγραφέας; Αντιπροσωπεύει το μυθιστόρημα αυτό τομή ή απλώς μια ανορθόδοξη παρένθεση στο σύνολο της μυθιστορηματικής του παραγωγής; Ο Κίτρινος φάκελλος επιβεβαιώνει τον πρωτεϊκό χαρακτήρα της πεζογραφίας του Καραγάτση διότι μπορεί να διαβαστεί με ποικίλους τρόπους ως αστυνομικό ή μεταμυθοπλαστικό μυθιστόρημα, ως μυθιστόρημα πάθους και «βιοτικής ηθικής», αλλά και ως κείμενο που στο τέλος προβάλλει το όραμα του βιομηχανικού εκσυγχρονισμού της Ελλάδας.

Αν και δήλωνε 100% ρασιοναλιστής και ματεριαλιστής, ως συγγραφέας ο Καραγάτσης αξιοποίησε το υπερφυσικό, το φανταστικό και το ασπροσδόκητο, ενώ παράλληλα ήταν μοιρολάτρης καθώς έβλεπε το ριζικό ή τη μοίρα ως τον καθοριστικό παράγοντα στην εξέλιξη της ζωής των ηρώων του. Από τη μια έμφαση στον κλιματικό ντετερμινισμό, στη γενετική κληρονομικότητα ή το βιολογικό διαφορισμό και από την άλλη προβολή ενός ακατάπαυστου ίμερου, μιας σκωπτικής διάθεσης και παιγνιώδους αντίληψης περί ανοικτής αφήγησης και αδογμάτιστης γλώσσας. Ενα έργο ανοικτό στο σύνολό του, αλλά που τα επί μέρους κομμάτια του κλείνουν με θάνατο. Το έργο του Καραγάτση εκφράζει την αίσθηση του αναπόφευκτου, του τραγικού και του μοιραίου και ταυτόχρονα την αίσθηση του διαδραστικού, του δυναμικού και του ανοικτού.

Αν λοιπόν ο Καραγάτσης εμφανίζεται ως ο συγγραφέας των αντιθέσεων: δημαγωγικός και μοραλιστής, χειμαρρώδης και κυνικός, ρεαλιστής και φαντασιοκόπος, καμπίσιος και κοσμοπολίτης, κατορθώνει άραγε να τις συνθέσει ή να τις υπερβεί; Οι γνώμες διχάζονται. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι συμπιληματικά αρθρώνει το υλικό του χωρίς να παίρνει θέση, αφήνοντας μετέωρες τις αντιφάσεις και άλλοι ότι εκμεταλλεύεται έξυπνα τις αντιθέσεις, βρίσκοντας απήχηση σε διαφορετικούς αναγνώστες και ως λαϊκός και ως μοντέρνος μυθιστοριογράφος. Επεται συνέχεια.

• Ο κ. Δημήτρης Τζιόβας είναι καθηγητής των Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Birmingham της Βρετανίας.

Το ΒΗΜΑ, 16/11/2008

Ο Καραγάτσης της αμαρτίας και της αγιοσύνης

Είναι το θέμα διεπιστημονικής ημερίδας που διοργανώνεται, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Μ.Καραγάτση

«Ο Καραγάτσης της αμαρτίας και της αγιοσύνης» είναι το θέμα της διεπιστημονικής ημερίδας που διοργανώνει, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Μ.Καραγάτση (14/9/1908), το Εργαστήριο Συγκριτικής Γραμματολογίας του A.Π.Θ., το απόγευμα της Παρασκευής 17 Οκτωβρίου 2008, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης.

Η Ημερίδα πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Διατμηματικό Πρόγραμμα Σπουδών «Νεοελληνικές Σπουδές και Πολιτισμός (Ευρωπαϊκός, Βαλκανικός, Ανατολικός)» της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης.

Η εκδήλωση πραγματοποιείται στο πλαίσιο των 43ων Δημητρίων. Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη. Αμέσως μετά την κάθε εισήγηση θα ακολουθεί συζήτηση.

ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΗΜΟ ΜΕ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΑΤΣΗ

Αλλοι αγαπούν τη λογοτεχνία, κι άλλοι τα γραμματόσημα. Πάντως για όσους αγαπούν και τα δύο, από 1ης Ιουλίου κυκλοφορεί το επετειακό γραμματόσημο με τη μορφή του Μ. Καραγάτση, στο πλαίσιο του Ετους Καραγάτση. Την πρωτοβουλία είχε το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και την πραγματοποίησαν τα Ελληνικά Ταχυδρομεία.

Το γραμματόσημο, αξίας 57 λεπτών, αναπαράγει ένα γνωστό πορτρέτο του Καραγάτση, από τον φίλο του και ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκο. Η μορφή του Μ. Καραγάτση θα ταξιδεύει στις επιστολές μας (όσες στέλνουμε πια) ή στην επαγγελματική αλληλογραφία σ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, και είναι μια ευκαιρία να «γνωρίσουν» τον συγγραφέα περισσότεροι άνθρωποι.

Είναι η πρώτη φορά που γίνεται Καδεκτό το αίτημα του ΕΚΕΒΙ (στο παρελθόν είχαν γίνει κι άλλες προσπάθειες για άλλους συγγραφείς), γεγονός που δημιουργεί προϋποθέσεις για την αρχή μιας νέας συνεργασίας μεταξύ των δύο οργανισμών. Θα ήταν, πάντως, ενδιαφέρον να σχηματιζόταν, σιγά σιγά, μια συλλογή γραμματοσήμων με τις μορφές μεγάλων συγγραφέων. Αρχής γενομένης από τον Καραγάτση.

Καραγάτσης, ο τελευταίος «αμαρτωλός»

Tον αποκάλεσαν «σκυταλοδρόμο της διήγησης» επειδή έγραψε τα πάντα: μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια, ιστορία, θεατρικές κριτικές, ταξιδιωτικές εντυπώσεις. Kαταπιάστηκε με κάθε φόρμα δουλεύοντας prima vista, με ελάχιστες διορθώσεις στα κείμενά του. Aυτό που έμεινε, ωστόσο, από το πέρασμά του τον κατατάσσει ως τον επιφανέστερο της γενιάς του, ακόμα κι αν στην εποχή του αγνοήθηκε μάλλον από την επιστημονική κοινότητα. Ψιλά γράμματα. [...]

2008: Ετος Καραγάτση

Tο «10» κυκλοφόρησε ημιτελές το 1964, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, αφού προηγουμένως καθαρογράφτηκε και δακτυλογραφήθηκε από τη γυναίκα του, Nίκη, με τη βοήθεια του Bασίλη Bασιλικού. Tα επόμενα χρόνια, πολλά από τα βιβλία του Kαραγάτση θα μεταφράζονταν και θα κυκλοφορούσαν στο εξωτερικό. Tη σεζόν 1976-77, ο «Γιούγκερμαν» θα έγραφε τηλεοπτική ιστορία σε σκηνοθεσία Bαγγέλη Γκούφα και με τον Aλέκο Aλεξανδράκη στον ομώνυμο ρόλο. H Nίκη Kαραγάτση έφυγε από τη ζωή το 1986. Tο 2008 έχει ανακηρυχτεί «Eτος Kαραγάτση» με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του συγγραφέα.

Ατόφια ιδιοφυΐα

«Mε τον θάνατο του Kαραγάτση, η Eλλάδα -και η Eυρώπη, αλλά δυστυχώς χωρίς να γνωρίζει το έργο του- έχασε έναν μεγάλο πεζογράφο στην ακμή της ηλικίας του», έγραψε στη νεκρολογία του στο «Bήμα» ο Γ.Π. Σαββίδης. «Mυθιστοριογράφος κυρίως και διηγηματογράφος, κι ας δοκιμάστηκε σε όλα σχεδόν τα είδη του έντεχνου λόγου, ακόμα και στην ποίηση, ήταν, κατά γενική ομολογία, η πιο εκρηκτική, η πιο πληθωρική και τελικά η πιο ατόφια πεζογραφική ιδιοφυΐα της λεγόμενης Γενιάς του ’30». Iσως γι’ αυτό και στον τάφο του χαράχτηκε μια φράση ενός ήρωά του. Eίναι η φράση του Kωστή Pούση («Aπό το ημερολόγιο του Kωστή Pούση» στο «Mεγάλο Συναξάρι»): «Oι μοναδικές ομορφιές είναι προνόμιο του θανάτου».

[ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΔΑΝΔΟΛΟΣ, ΕΙΚΟΝΕΣ]

ΕΤΟΣ ΚΑΡΑΓΑΤΣΗ ΤΟ 2008

Με την έκδοση επετειακού λευκώματος ξεκινά ο εορτασμός

Έτος Καραγάτση ανακηρύσσεται το 2008 αφού συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του σημαντικού αυτού συγγραφέαπου στο σύντομο διάστημα της ζωής του (1908-1960, 52 μόλις χρόνια) μας άφησε ένα εντυπωσιακό σε έκταση και σπουδαιότητα έργο.

Ο Δημήτρης Ροδόπουλος, δηλαδή ο Μ. Καραγάτσης, δοκίμασε τις δυνάμεις του σε όλα τα είδη του πεζού λόγου (διήγημα, νουβέλα, μυθιστόρημα, δοκίμιο, κριτική, ακόμα και στο θέατρο) και πέτυχε να μας δώσει αφηγήματα που μας ξαφνιάζουν σήμερα με την φρεσκάδα και την πρωτοτυπία τους.

Βιβλία του όπως Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν, ο Γιούγκερμαν, ο αυτοβιογραφικός Μεγάλος ύπνος, Ο κίτρινος φάκελος αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από το αναγνωστικό κοινό για τη σύνθετη και ευφάνταστη πλοκή τους, την καταιγιστική τους δράση, τις ψυχολογικές αναλύσεις των ηρώων και, βέβαια, για τον προκλητικό τους ερωτισμό. Διαχρονικά επίκαιρος ο Μ. Καραγάτσης, αναγνωρίζεται σήμερα ως ένας απολύτως σύγχρονος συγγραφέας. Αν και παραθεωρημένος από τους κριτικούς της γενιάς του αγαπήθηκε όσο λίγοι από το αναγνωστικό κοινό.

Το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) και το Υπουργείο Πολιτισμού (ΥΠΠΟ) διοργανώνουν στο πλαίσιο του εορτασμού του έτους Καραγάτση εκδηλώσεις και δράσεις που έχουν στόχο να φωτίσουν εκ νέου το έργο του και συγχρόνως να το φέρουν σε επαφή με το ευρύτερο κοινό. Αυτό είναι άλλωστε και το νόημα των επετειακών αφιερωμάτων που οργανώνει κάθε χρόνο το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και το Υπουργείο Πολιτισμού – μας δίνουν μια καλή αφορμή να επανεξετάσουμε, κάτω από το πρίσμα μιας πιο σύγχρονης εποχής, συγγραφείς που σηματοδότησαν την ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας.

Το πρόγραμμα εκδηλώσεων για τον εορτασμό του έτους Καραγάτση περιλαμβάνει:

• Έκδοση του λευκώματος « Μ. Καραγάτσης – εκατό χρόνια από τη γέννησή του» που περιλαμβάνει πλούσιο φωτογραφικό υλικό, λεπτομερές χρονολόγιο, αποσπάσματα από βιβλία του, καθώς και κριτικές που αναδεικνύουν σημαντικές πτυχές του έργου του Μ. Καραγάτση.
• Κινητή έκθεση – αφιέρωμα που αποτελείται από 20 ταμπλό με εργοβιογραφικά στοιχεία, εξώφυλλα βιβλίων, φωτογραφίες και άλλο αρχειακό υλικό με θέμα τη ζωή και το έργο του Μ. Καραγάτση. Συνοδεύεται από το ντοκιμαντέρ «Μ. Καραγάτσης» που μας παραχώρησε ο σκηνοθέτης του Τάσος Ψαράς, και ταξιδεύει σε όλη την Ελλάδα μεστόχο την ενθάρρυνση εκδηλώσεων στην περιφέρεια.
• Διαγωνισμός Διασκευασμένου Σεναρίου Το ΕΚΕΒΙ αφιερώνει φέτος τον καθιερωμένο διαγωνισμό στον Μ. Καραγάτση και καλεί τους υποψήφιους σεναριογράφους να ανατρέξουν στο πλούσιο έργο του και να διασκευάσουν κάποιο από τα πολλά διηγήματα ή μυθιστορήματα του σε σενάριο (υποβολή αιτήσεων 1-15 Ιουλίου 2008).
• Διημερίδα με θέμα «Όψεις του Μ. Καραγάτση» η οποία θα πραγματοποιηθεί στη Στοά του Βιβλίου, 3 και 4 Οκτωβρίου, με τη συμμετοχή μελετητών του έργου του.

Λεύκωμα Μ. Καραγάτση

Με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Μ. Καραγάτση, το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) εξέδωσε ειδικό επετειακό λεύκωμα, σε επιμέλεια του συγγραφέα Δημήτρη Αγγελή και σχεδιασμό του Σταύρου Κούλα.

Στόχος της έκδοσης αυτής είναι να αναδείξει το πολύπλευρο έργο ενός πεζογράφου που αγαπήθηκε όσο λίγοι από το αναγνωστικό κοινό για τη σύνθετη και ευφάνταστη πλοκή των αφηγημάτων του, την καταιγιστική τους δράση, τις ψυχογραφικές αναλύσεις και τον προκλητικό τους ερωτισμό.

Tο λεύκωμα περιλαμβάνει πλούσιο φωτογραφικό υλικό, λεπτομερές χρονολόγιο, αποσπάσματα από βιβλία του, καθώς και κριτικές που αναδεικνύουν σημαντικές πτυχές του έργου του Μ. Καραγάτση, φανερώνοντας ότι ο προβληματισμός του για τη δεξίωση του ξένου και του άλλου, οι εσωτερικές συγκρούσεις που βασανίζουν τους ήρωές του και η κοινωνική του κριτική καθιστούν τα βιβλία του παντοτινά επίκαιρα.

Η δομή του λευκώματος χωρίς να παραγνωρίζει τους παλιότερους κριτικούς, θέλει να φέρει στο προσκήνιο μια καινούργια ανάγνωση του συγγραφέα. Βλέπουμε μέσα στις σελίδες του τον άνθρωπο Καραγάτση, τον αφηγητή, τον ερωτικό, τον ονειρικό, τον φροϋδικό, τον αιρετικό, τον τραγικό, τον νεωτερικό, τον παντοτινά νέο Καραγάτση.

Το ΕΚΕΒΙ ευχαριστεί την κ. Μαρίνα Καραγάτση για την παραχώρηση φωτογραφικού και αρχειακού υλικού. Το λεύκωμα «Μ. Καραγάτσης - εκατό χρόνια από τη γέννησή του» διατίθεται στην τιμή των 12 ευρώ στα κεντρικά βιβλιοπωλεία. Πληροφορίες: ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΚΕΒΙ, Τηλ.: 210-3248341-2.

[Το Δελτίο είναι από το site του ΕΚΕΒΙ]

ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ Μ. ΚΑΡΑΓΑΤΣΗ

Ετος Μ. Καραγάτση το φετινό και το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ), παρουσίασε τις εκδηλώσεις που οργανώνει. Ανοίγοντας τη συνέντευξη Τύπου, ο υπουργός Πολιτισμού, Μ. Λιάπης, αφού αναφέρθηκε στην ανθεκτική αναγνωσιμότητα του έργου του Μ. Καραγάτση και στο διορισμό της Λένας Διβάνη (αντιπρόεδρος του ΕΚΕΒΙ), δήλωσε ότι το 2009 κηρύσσεται «Ετος Γ. Ρίτσου», σημειώνοντας: «Το ανακοινώνουμε εγκαίρως, προκειμένου όσοι φορείς οργανώσουν εκδηλώσεις για τον Ρίτσο, να ενταχθούν, εφόσον θέλουν, στο πρόγραμμα εκδηλώσεων του ΕΚΕΒΙ».

Για το πλούσιο (ποσοτικά, ποιοτικά και σε όλα τα είδη του λόγου) έργο του Μ. Καραγάτση (κατά κόσμον Δημήτρη Ροδόπουλου), μίλησαν η Κατρίν Βελισσάρη (διευθύντρια του ΕΚΕΒΙ), ο Πέτρος Μάρκαρης (πρόεδρος του ΔΣ του ΕΚΕΒΙ) και ο πανεπιστημιακός καθηγητής και μελετητής του έργου του Καραγάτση Βαγγέλης Αθανασόπουλος. Για τον άνθρωπο Καραγάτση μίλησε η κόρη του, Μαρίνα Καραγάτση. Αποσπάσματα έργων του διάβασαν οι ηθοποιοί Δημήτρης Καταλειφός και Ράνια Οικονομίδου.

Το ετήσιο, τετράπτυχο, αφιέρωμα του ΕΚΕΒΙ στον Μ. Καραγάτση (100 χρόνια από τη γέννησή του), περιλαμβάνει: Εκδοση βιοεργογραφικού λευκώματος, με φιλολογική επιμέλεια και επιλογή κειμένων από τον Δημήτρη Αγγελή. Εκθεση φωτογραφικού και πληροφοριακού υλικού, εξώφυλλα βιβλίων (παρουσιάζεται στη «Στοά του Βιβλίου»), η οποία θα περιοδεύσει σε όλη την Ελλάδα και σε ακριτικές περιοχές και θα συνοδεύεται με ντοκιμαντέρ του Τάσου Ψαρρά «Μ. Καραγάτσης». Βραβεία σεναριακής διασκευής έργου του Καραγάτση, για μια ταινία μεγάλου μήκους και μία μικρού μήκους. Διημερίδα (3-4 Οκτωβρίου) με θέμα «Οψεις του Μ. Καραγάτση».

• Να σημειωθεί ότι το Μουσείο Μπενάκη με την ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννηση του Καραγάτση, οργανώνει (5, 6/4, Πειραιώς 138), συνέδριο με θέμα «Μ. Καραγάτσης: Ιδεολογία και ποιητική». Εισηγητές στις έξι συνεδρίες θα είναι γνωστοί συγγραφείς, μελετητές, κριτικοί και ιστορικοί. Μεταξύ άλλων οι: Αγ. Δεληβοριάς, Δ. Αρβανιτάκης, Ν. Καραπιδάκης, Γ. Γιατρομανωλάκης, Τζ. Πολίτη, Β. Αθανασόπουλος, Δ. Ραυτόπουλος, Ε. Σταυροπούλου, Χρ. Ντουνιά, κ.ά.