Η Μαρία, ο Ποιητής και ο Διάβολος

Αλλο ένα πεσσοϊκό ποιητικό μανιφέστο...
[Της Μαριας Τοπαλη, Η Καθημερινή, 24/12/2011]. ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΣΟΑ "Η ώρα του διαβόλου", μετ.: Μαρία Παπαδήμα, σχέδια: Πάολο Γκέτσι, εκδ. Νεφέλη. Το πολύφυλλο άνθος του πεσσοϊκού έργου ανοίγει ακόμη ένα από τα ιδιοφυή πέταλά του στα ελληνικά. Ενας κοκκινοντυμένος διάβολος, «ο» Διάβολος, συνομιλεί με μια Μαρία, «τη» Μαρία, περπατώντας αγκαζέ υπό το σεληνόφως. Από γεφύρι που υψώνεται κάπου στο στερέωμα, της δείχνει τις πόλεις του κόσμου. Τα φώτα τους εκπέμπουν απέραντη, αβυσσαλέα ποίηση. Η λευκοντυμένη έκδοση του σύντομου κειμένου με τα μελανόμορφα σχέδια του Πάολο Γκέτσι, φροντισμένη από την πάντα-στο-ύψος-των-περιστάσεων σε ό,τι αφορά τον Πεσσόα Μαρία Παπαδήμα, παρέχει το απαραίτητο σκεύος για την απόλαυσή του.

Στην πραγματικότητα πρόκειται, ακριβώς, για έναν ακόμη Πεσσόα. Ενας Διάβολος διά στόματος Πεσσόα ή μάλλον: ένας Πεσσόα διά στόματος «του» Διαβόλου δεν εκπλήσσει. Ο Πεσσόα διαθέτει το μεφιστοφελικό ταμπεραμέντο. Δεν αρκείται ούτε περιορίζεται. Ανατρέπει και ονειρεύεται, θεωρώντας και τα δύο αυτοσκοπό. Τι πιο αυτονόητο από το να καταθέσει κιόλας το «μη πιστεύω» του, όπως το κάνει εδώ. Γονιμοποιώντας, βεβαίως, μια Μαρία, αυτήν που εγκυμονεί τον Ποιητή. «Δεν μιλάω μαζί σας αλλά με τον γιο σας…», «Δεν έχω γιο… Δηλαδή, πρόκειται να αποκτήσω σε έξι μήνες, πρώτα ο Θεός…», «Μ’ αυτόν μιλάω…» Κι έτσι ο κύκλος κλείνει, το φεγγάρι γεμίζει.
Ομως, ο Διάβολος–ποιητής διεκδικεί μιαν αθωότητα. Φωνή αγριμιού εξωτικού, εξευμενίζει, συνάμα, τους ανθρώπους. Από «τα βάθη της κούρασής του από όλες αυτές τις αβύσσους» αποφαίνεται: «…περισσότερο αξίζει η γαλήνη και η ειρήνη μιας οικογενειακής βραδιάς δίπλα στο τζάκι απ’ όλη αυτή τη μεταφυσική των μυστηρίων…». Είναι ο μικρότερος αδελφός του Θεού, η Σελήνη του Ηλίου. Η μύχια, αστεφάνωτη ερωτική επιθυμία. Κάτι που, ίσως, δεν λέγεται αλλά προκύπτει ως διαρκής ελευθερία, δέρνοντας και τροφοδοτώντας σαν άνεμος του ωκεανού το πρόσωπο του ποιητή της Θαλασσινής Ωδής: «Ω συνεχείς αποδράσεις, αναχωρήσεις, μεθύσι του Διαφορετικού! / Αιώνια ψυχή των ναυτιλλομένων και των ταξιδιών της θάλασσας!» (και πάλι σε μετάφραση Μ. Παπαδήμα, περιοδικό Ποίηση, τ. 11, 1998). Ειρωνεία, φαντασία, Σελήνη, κενό – να μερικά από τα χαρακτηριστικά του, όπως τα απαριθμεί ο ίδιος. Σε τούτο λοιπόν τον διάλογο, που προσχηματικά μόνο είναι τέτοιος, αφού ο Διάβολος στην ουσία μονολογεί, έχουμε στην πραγματικότητα άλλο ένα πεσσοϊκό ποιητικό μανιφέστο.

Πάντα στην πόλη αυτή θα φτάνεις

• Από τον Σταύρο Σταυρόπουλο, Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου 2009

• Φερνάντο Πεσσόα - Κ.Π.Καβάφης: Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου, εισαγωγή - μετάφραση - ανθολόγηση: Γιάννης Σουλιώτης, σειρά: Αντικριστοί καθρέφτες, εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 240, 13 ευρώ

• Τα πρόσωπα

Γεννημένοι και οι δύο σε πόλεις που έγιναν σύμβολα και απέκτησαν διαστάσεις μύθου ακριβώς λόγω της γέννησής τους. Οπως συνέβη και στο Δουβλίνο με τον Τζόις ή στην Πράγα με τον Κάφκα. Μετρίου αναστήματος, μικρόσωμοι. Καλοντυμένοι και οι δύο. Με αυστηρό προσωπικό γούστο. Κοστούμι και γραβάτα. Καπέλο. Διοπτροφόροι αμφότεροι. Στρογγυλός σκελετός, κοκάλινος, μυωπία. Τζέντλεμεν. Με τα χαρακτηριστικά τού δανδή. Εμοιαζαν περισσότερο με καθηγητές παρά με ποιητές. Κάπνιζαν κι έπιναν πολύ. Τους απάλυνε κάπως την εικόνα της πραγματικότητας.

Δεν υπηρέτησε κανείς τους στρατιώτης, αντιπαθούσαν τον πόλεμο. Και οι δύο υπάλληλοι. Λιγόστευαν σιγά σιγά μέσα σ' ένα απρόσωπο γραφείο. Αδυναμία στους άγγλους ποιητές και στα αστυνομικά μυθιστορήματα. Στον ελληνισμό της αρχαιότητας. Στον Διόνυσο.

Δεν είμαι Ελλην, αλλά ελληνικός, έλεγε ο Καβάφης. Πατρίδα μου είναι η πορτογαλική, συνήθιζε κάθε φορά να τονίζει ο Πεσσόα.

Σύχναζαν σε καφενεία ή ποτοπωλεία της γειτονιάς. Χαμένοι στο πλήθος, χαμένοι στους άλλους. Αναζητούσαν τα πολυσύχναστα μέρη της πόλης για τους περιπάτους τους. Παρ' όλα αυτά, μοναχικοί. Θλιβερά. Νοσηρά έγκλειστοι, περιχαρακωμένοι στο περίβλημα του εαυτού τους. Πολυμελείς οικογένειες, τις στιγμάτισε ο θάνατος. Εννιά αδέλφια έχασε ο Καβάφης, επτά ο Πεσσόα. Και οι δύο στερήθηκαν τον πατέρα τους πολύ νωρίς: πέντε ετών ο Πεσσόα, επτά ετών ο Καβάφης. Η μητέρα έγινε το κεντρικό πρόσωπο της ζωής τους, το μοναδικό σημείο αναφοράς.

Το κάλλος ήταν η απόλυτη θρησκεία τους, η περίληψη όλου του έργου τους, ο λόγος για τον οποίον ζούσαν. Βέβαιοι για τη μεγαλοφυΐα τους, γνώρισαν τα φώτα της δημοσιότητας αρκετά χρόνια μετά τον θάνατό τους. Συνήθιζαν να ατενίζουν τη θάλασσα, τα ποιήματά τους έχουν στην άκρη μια γεύση από αλάτι.

Η σεξουαλικότητά τους, λανθάνουσα. Γυναίκες δεν αναφέρονται. Ακόμα και η Οφέλια Κεηρός, μεγάλος έρωτας του Πεσσόα, μοιάζει περισσότερο με όνειρο παρά με πραγματικό πρόσωπο. Αλλωστε είναι γνωστό ότι ο Πεσσόα πέθανε παρθένος. Αλλά και το μεγάλο πάθος του Καβάφη για τους άντρες είχε περισσότερο τα χαρακτηριστικά της ευσεβούς προσδοκίας ή του πλατωνικού αισθήματος, παρά της αντικειμενικής βιογραφίας.

Δεν συναντήθηκαν ποτέ. Αντίθετα με την εκδοχή που παρουσιάζει το θαυμάσιο ντοκιμαντέρ του Χαραλαμπόπουλου. Ισως μόνο στη σκέψη. Στην ιδέα του ταυτόσημου νοήματος. Στην πληθυντικότητα του σύμπαντος. Ενας από τους 72 ετερωνύμους του Πεσσόα ήταν σίγουρα ο Καβάφης. Και ας μην το γνώριζε. Ας μην το είχε καταλάβει.

• Το βιβλίο

Ο κομψός τόμος «Φερνάντο Πεσσόα - Κ.Π.Καβάφης, Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου», της σειράς Αντικριστοί καθρέφτες των εκδόσεων Μεταίχμιο, μας ξεναγεί με ενάργεια στο έργο τους και μας προσφέρει τη δυνατότητα να περιηγηθούμε σε αυτό που υπήρξαν, σε αυτό που ονειρεύτηκαν να υπάρξουν και σε αυτό που ολόθερμα εύχονταν να υπήρχε, οι δύο αυτοί μεγάλοι άνδρες μέσω της Τέχνης τους. Περιλαμβάνονται τα σημαντικότερα από τα 154 ποιήματα που έγραψε ο Κ.Π. Καβάφης, χωρισμένα σε δύο ενότητες, 1897-1918 και 1919-1933, καθώς και 3 πεζά του, ενώ ανθολογούνται σπαράγματα κειμένων του Φερνάντο Πεσσόα, αντιπροσωπευτικά ποιήματα του ιδίου, καθώς και των ετερωνύμων του: Αλμπέρτο Καέιρο, Ρικάρντο Ρέις, Αλβαρο ντε Κάμπος και Αλεξάντερ Σέρτς. Συν ένα αναλυτικό χρονολόγιο της ζωής και του έργου τους.

Η εισαγωγή, η μετάφραση, η επιλογή και ο σχεδιασμός της έκδοσης από τον Γιάννη Σουλιώτη, συνηγορούν στο να απολαύσουμε αυτή τη διαδρομή. Ακούγοντας τα εξαίσια όργανά τους, χαμηλότονα, χωρίς τυμπανοκρουσίες, λιτά, υποβλητικά. Κουρντισμένα στο πάθος, όπως ταιριάζει στην αληθινή ποίηση.

Το δίχως άλλο, ένα βιβλίο - εργαλείο, ένας χρηστικός οδηγός πλεύσης, μια συνοπτική, αλλά καίρια εργοβιογραφία, που το μεγάλο της πλεονέκτημα είναι ότι εκπέμπει τη μετάδοση του συναισθήματος με τον τρόπο ακριβώς που συμβαίνει στα παραμύθια: σαν η γιαγιά να διαβάζει στην εγγονή της. Δίπλα στο τζάκι. Ιστορίες από το παρελθόν, που είναι μέλλον, αν το προσέξεις λίγο καλύτερα.

Τα δημιουργικά πάθη

• Από τον Γιώργο Βέη, Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου 2009

• Φερνάντο Πεσσόα, Αντίνοος. Εισαγωγή-μτφρ.: Γιάννης Σουλιώτης, σχέδια: Ανδρέας Νικολάου, εκδόσεις Παρουσία, σ. 63, 40 ευρώ

• «Ο Αντίνοος και το Επιθαλάμιο είναι τα μόνα ποιήματα που έχω γράψει και που μπορούμε να ονομάσουμε άσεμνα». (Από το βιβλίο, σελ. 27)

Ο γοητευτικός νέος από την Κλαυδιούπολη της Μικράς Ασίας, ο Αντίνοος, ο οποίος απεβίωσε το 130 μ.Χ. προτού συμπληρώσει τα δεκαοχτώ, «Ελληνας ως προς το αίσθημα, Ρωμαίος ως προς την ιστορική του τοποθέτηση» (ιδέτε σελ. 25) λέγεται ότι, ως άλλος πλατωνικός ήρως (Χαρμίδ. 154c), έκανε τους εμβρόντητους περαστικούς να σταματούν για να τον παρατηρήσουν με προσοχή. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός, γνωστός συν τοις άλλοις και ως «Graeculus», ο λάτρης της Ελλάδας, θρηνεί τον θάνατό του. Είχε, ως γνωστόν, μοιραστεί μαζί του ένας είδος υπέρτατης ψυχοσωματικής εμπειρίας. Η σχέση τους ανήκει στις διασημότερες των επαφών που είχαν οι άντρες ποτέ μεταξύ τους. Ο δε ανακηρυγμένος επισήμως στη συνέχεια από τον άνακτα εραστή του «Θεός Αντίνοος» ήταν επόμενο να συγκινήσει διαχρονικά τους απανταχού ποιητές, εμφανώς μισογύνηδες και μη. Εχουν ήδη εντοπιστεί, μεταξύ άλλων, οι συναφείς ύμνοι για τον άτυχο νέο από τον Νουμήνιο, τον Ηράκλειο, τον Μεσομήδη τον Κρητικό, τον Παγκράτιο τον Αλεξανδρινό, τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ, τον Χέλντερλιν, τον Γουόλτ Γουίτμαν, τον Οσκαρ Ουάιλντ, όπως άλλωστε θα περίμενε κανείς, αλλά και τον Στέφαν Τζορτζ.

Ο Πορτογάλος Φερνάντο Πεσσόα (1888-1935), ιδιαίτερα προσφιλής στο ελληνικό κοινό ύστερα από μια σειρά διεξοδικών μεταφράσεων τού συνειδητά αταξινόμητου έργου του, δοκιμάζει με τη σειρά του σε μια ξένη, υποτίθεται, γι' αυτόν γλώσσα, στ' αγγλικά, και μάλιστα στην ελισαβετιανή εκδοχή τους, να αποδώσει τον αυτοκρατορικό κοπετό, όπως θα άρμοζε για έναν ιδιαίτερα καλλιεργημένο μέγα ταγό, ο οποίος συνδύαζε τη διορατικότητα του ευφυώς φιλοσοφούντος πολίτη με το ρηξικέλευθο, πρακτικό πνεύμα του ηγέτη μαζών. Στο σημείο αυτό ο όμαιμος των θαλασσοπόρων της Λισαβόνας συναντά τους Ελληνες και τους Ρωμαίους των γυμναστηρίων και των ολονύκτιων συνουσιών, καθαρά πνευματικών και μη: «Οι αρχαίοι αντίκριζαν το ωραίον σώμα ως μίαν αποκάλυψιν του θείου -ή μάλα τις θεός ένδον, του ήρχετο να λέγη, όπως ο ομηρικός ήρως. Θρησκευτικόν είχε χαρακτήρα η κατάνυξις που τους κατελάμβανε και η επιθυμία, όπως μας λέγει ο Πλάτων, σαν ένα θεόν να λατρεύουν τα παιδικά [...] ο παιδικός έρως δεν εθεωρείτο διά τα παιδικά μαρτύριον θηλυπρεπείας, όπως σήμερον, αλλ' ανδρισμού και αρρενωπότητος και αρετής» (ιδέτε Πλάτωνος Συμπόσιο, Κείμενον, μετάφρασις και ερμηνεία υπό Ιωάννου Συκουτρή, εκδόσεις «Κάκτος», χ.χ, σελ. 61).

Παραθέτω ενδεικτικά από το επιλογικό τμήμα του ποιήματος, το οποίο αριθμεί 361 ομοιοκατάληκτους στίχους, διαμοιρασμένους σε 44 στροφές, τα εξής: «Μερικοί θα πουν πως η αγάπη μας δεν ήταν παρά αμαρτία: / Αλλοι στο όνομά μας θ' ακονίζουν τα μαχαίρια / Του μίσους του χαιρέκακού τους για την ομορφιά της ομορφιάς, / Και τα ονόματά μας θα τα ρίξουν χάμω / Για να πετάξουν, χλευάζοντας, σαν σκουπίδια πάνω τους, / Τα ονόματα όλων των αδελφών μας./ Ομως, η παρουσία μας, σαν την αιώνια Αυγή, / Στης Ομορφιάς την ώρα πάντα θα επιστρέφει και θα λάμπει / Πέρα από την Ανατολή του Ερωτα, με φως να στεφανώνει / Νέους θεούς που θα 'ρθούν, τον στερημένο κόσμο να φωτίσουν».

Ο Αδριανός, ο οποίος, οχτώ χρόνια μετά τον πνιγμό του Αντίνοου στον Νείλο, αυτοκτονεί από τη λύπη του για την απώλεια του ερωτικού του συντρόφου, παρίσταται εδώ κατ' αρχήν ως ένας απολύτως επαρκής, κατασταλαγμένος κι άλλο τόσο ευθύβολος υμνωδός, ο οποίος μεριμνά για την κρίσιμη, επικήδεια λεπτομέρεια, με την ίδια προσοχή με την οποία μεριμνούσε υποδειγματικά, δηλαδή ευσυνείδητα για το ακέραιο ευ ζην του αντικειμένου-υποκειμένου του πόθου του. Η επιτυχία κι αυτού του παράτολμου εγχειρήματος του Πεσσόα έγκειται στο ότι, καθώς το ποίημα κυλάει ακωλύτως, συναιρούνται προσφυώς τα στοιχεία ενός θρηνωδούντος εγώ κι ενός υπερβατικού, παγκόσμιου Αντρα, που κλαίει τον πολλαπλώς βαρύτιμο και γι' αυτό αναντικατάστατο Ετερον. Ο οικουμενικός, δηλαδή ακραίος λόγιος, που δεν αρνείται, που δεν επιθυμεί να συγκαλύψει την τραγικότητά του, καθώς αναπολεί την απολεσθείσα, σεξουαλική ευωχία του, αναφαίνεται ευθαρσώς ήδη στη μέση της σύνθεσης.

Από την άποψη αυτή, το συγκεκριμένο έργο θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνιστά ένα καλώς συγκερασμένο, εμφανώς μπαρόκ μανιφέστο του καθολικού, ήτοι πέραν των διαγραμμάτων του «καλού» και του «κακού», έρωτα. Οι σαφείς διακειμενικές αναφορές καταδηλώνουν ασφαλώς την πλατωνική αγχιστεία. Ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός υποστηρίζει με έκδηλη ενάργεια το όραμα του Πορτογάλου: «Εις λαόν αισθητικώς κατ' εξοχήν ευπαθή, όπως ο ελληνικός, το αντίκρυσμα του ωραίου, γυμνού σώματος του ανδρικού, το οποίον από καθαρώς αισθητικής απόψεως θεωρείται ότι υπερέχει πολύ του γυναικείου, ήτο πηγή ζωηράς αισθητικής απολαύσεως· δεν ήθελε πολύ το αισθητικόν να γίνη πηγή αισθήματος ερωτικού, αφού το αισθητικόν στοιχείον, εις τον άνδρα τουλάχιστον πάντοτε, ευρίσκεται εις την ρίζαν κάθε ερωτισμού» (ιδέτε, ό.π., Πλάτωνος Συμπόσιον, σελ. 59). Εξού και η αμήχανη αποτίμηση, στις 18 Σεπτεμβρίου 1918, ενός θορυβημένου, ανώνυμου κριτικού του Times Literary Supplement: «Ο Αντίνοος δεν είναι ποίημα που θα μπορούσε να αντέξει ο μέσος Αγγλος αναγνώστης» (ιδέτε σελ. 27).

Ο πολιτισμός μας, ο οποίος σύμφωνα και με τον Φερνάντο Πεσσόα πηγάζει κατ' εξοχήν από την ελληνική παιδεία, τη ρωμαϊκή αγάπη για την αφαλκίδευτη τάξη (διαβάζετε: lex) και την υβριδικής υφής ηθική της Καινής Διαθήκης, μπορεί εντέλει να συνομιλήσει σ' έναν βαθμό με τα ανάλογα πάθη, και μάλιστα στη συναρπαστική γλώσσα του Σαίξπηρ. Η τελευταία, η οποία έως το 1921 ήταν η γλώσσα στην οποία ο Φερνάντο Πεσσόα για πολλούς λόγους, ευνόητους και μη, εμπιστευόταν συστηματικά τα δικά του ποιήματα, πολιτογραφεί εμμέσως τον Αντίνοο στα ευρύτερα αποκτήματα της λογοτεχνικής Pax Britannica. Χωρίς να κλείνει την πόρτα σε μια λειτουργική μεταφορά της στα ελληνικά του εμπειρότατου μεταφραστή Γιάννη Σουλιώτη, (ιδέτε εν προκειμένω και τις μεταφράσεις του στον εξαιρετικά φροντισμένο τόμο Fernando Pessoa, Ποιήματα, στις εκδόσεις «Printa», 2007), η ελισαβετιανή λαλιά παραμένει ομολογουμένως ένα γλωσσικό όριο της συναρπαστικής δεξιότητας του Φερνάντο Πεσσόα να υποδύεται εν γένει τον Αλλο, επώνυμο ή και ανώνυμο, αρχετυπικό, αλλά και, ευκαιρίας δοθείσης, απλώς σύγχρονό του. Η δαψίλεια των πολλών λογοτεχνικών εαυτών, οι οποίοι αλληλοδιαδέχονται ακωλύτως αλλήλους, αποδίδει άλλη μια φορά ηδείς καρπούς: ο Αντίνοος είναι μια ευκρινέστατη, υφολογικά αυστηρή εκδοχή του πανάγαθου, ενοποιητικού λόγου.

ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΣΟΑ

Στην Πορτογαλία αλλά και σε όλη την Ευρώπη ανακαλύπτουμε σταδιακά την απαράμιλλη καθαρότητα και ιδιαιτερότητα του λόγου του ποιητή Φερνάντο Πεσσόα καθώς ταξινομούνται και δημοσιεύονται κείμενα και έργα του.Ο Πορτογάλος ποιητής έγραφε τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα έως και το 1935 που πέθανε. Ενα μεγάλο μέρος του έργου του μέχρι και σήμερα ταξινομείται για να δημοσιευθεί.

Ηδη είναι καθιερωμένος ως ο μεγαλύτερος ποιητής της Πορτογαλίας και ένας από τους σημαντικότερους της Ευρώπης. Συνήθιζε να δημοσιεύει κείμενά του με ψευδώνυμα ή με τους «ετερώνυμους» εαυτούς του, όπως έλεγε ο ίδιος. Κάποιοι από αυτούς τους ετερώνυμους ονομάζονται: Αλμπέρτο Καέιρο, Αλεξάντερ Σερτς, Ρικάρντο Ρέις και ο περισσότερο γνωστός Αλβαρο ντε Κάμπος.

Η γραφή του Πεσσόα είναι αριστουργηματική. Ταυτόχρονα είναι καθαρή και μύχια, ελλειπτική και ολοκληρωμένη. Στα εκατό χρόνια από τη γέννησή του ο τάφος του μεταφέρθηκε στο μοναστήρι των Ιερονύμων κοντά στον Βάσκο ντα Γκάμα. Στη χώρα μας προς το παρόν τα πιο γνωστά έργα του είναι τα «γράμματα στην Οφέλια» και «ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΝΗΣΥΧΙΑΣ»: «... Ζωή είναι η άγνοια του εαυτού σου. Σκέψη είναι η ανεπαρκής γνώση του εαυτού σου. Η ξαφνική όμως γνώση του εαυτού σου, σε μια τέτοια καθαρτήρια στιγμή είναι για σένα η άμεση αντίληψη της έννοιας της ενδόμυχης μονάδας, του μαγικού λόγου της ψυχής...

Μας αρκεί, εάν το αναλογιστούμε το ακατανόητο του σύμπαντος η επιθυμία μας να το καταλάβουμε μας υποβιβάζει σε κάτι λιγότερο από ανθρώπους, γιατί άνθρωπος σημαίνει να γνωρίζεις την αδυναμία σου να κατανοήσεις...». (ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΝΗΣΥΧΙΑΣ, μετάφραση: Αννυ Σπυράκου).

Το έργο του Φερνάντο Πεσσόα χρήζει μελέτης και ανάλυσης αλλά και χωρίς αυτή ο διαχρονικός, στοχαστικός και ουσιαστικός λόγος του, μιλάει απευθείας στην ψυχή μας.

Α. Μαυράκης, ΕΘΝΟΣ, 23/07/2008

ΜΠΕΡΝΑΡΝΤΟ ΣΟΑΡΕΣ [ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΣΟΑ]: «ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΝΗΣΥΧΙΑΣ»

ΜΥΘΙΚΟΙ ΚΟΣΜΟΙ

Ζώντας σαν ένας άλλος

Μπερνάρντο Σοάρες [Φερνάντο Πεσσόα]: «το Βιβλίο της ανησυχίας». Μετάφραση Μαρία Παπαδήμα. Εκδόσεις Εξάντας, τόμ. Α+Β, σελ. 351+366, τιμή 18 ευρώ έκαστος τόμος

Ημερολόγιο, χρονικό, μυθιστόρημα και βιογραφία του ψυχικού κόσμου, το «Βιβλίο της ανησυχίας» είναι ένα από τα κορυφαία έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και του Φερνάντο Πεσσόα, ο οποίος το έγραψε χρησιμοποιώντας το όνομα του ετερωνύμου του Μπερνάρντο Σοάρες.

«Ο εκπληκτικός πορτογάλος ποιητής Φερνάντο Πεσσόα (1888-1935), ως φανταστική επινόηση, ξεπερνά οποιοδήποτε δημιούργημα του Μπόρχες». Τα παραπάνω λέγονται από τον Χάρολντ Μπλουμ στο βιβλίο του Ο Δυτικός Κανόνας. Δύσκολα θα έβρισκε κανείς παρόμοιο έπαινο για έναν συγγραφέα που όσο ζούσε εξέδωσε μόνο ένα βιβλίο με ποιήματα, το Μήνυμα.

Κατά την προσφιλή θεωρία του Μπλουμ περί προγόνων και απογόνων, ο Πεσσόα, όπως και ο Νερούδα, ανήκει σε αυτούς που διάβασαν βιωματικά, θα λέγαμε, τον γενάρχη της αμερικανικής ποίησης Γουόλτ Γουίτμαν και μας συνδέουν μαζί του. Τα θεωρητικά σχήματα του Μπλουμ παρουσιάζονται βεβαίως πολύ πιο περίπλοκα, όμως αυτή είναι η ουσία της ανάλυσής του, που φυσικά εξυπηρετεί πρωτίστως τις μπλούμειες θεωρίες. Ο Πεσσόα δεν έγραψε μόνο ποιήματα αλλά και εξαίσια πεζογραφήματα, ανάμεσα στα οποία εξέχουσα θέση κατέχει το ογκώδες Βιβλίο της ανησυχίας, που το έγραφε επί 22 χρόνια, από το 1913 ως το 1935, όταν πέθανε από κίρρωση του ήπατος… [ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ, ΤΟ ΒΗΜΑ, 4/5/2008]