Ερωτισμός, νοσταλγία και μελαγχολία

• Ο λόγος του Πατίλη αφαιρετικός, αγγίζει τη σιωπή χωρίς να σβήσει η ποιητική αίσθηση

• Του Σωτηρη Γουνελα* Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 11 Iουλίου 2010

• ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΤΙΛΗΣ
  Ακτή Καλλιμασιώτη Και άλλα ποιήματα, εκδ. Υψιλον/βιβλία 2010, σελ. 63

Κάποια ξεχωριστή σημασία θα έχει το ποίημα «Ο Διορθωτής», κάπως σαν προπομπός ή σαν πρελούδιο στην αρχή του βιβλίου του Πατίλη, εκδότη του «Πλανοδίου», ενός περιοδικού που επί σειράν ετών παρεμβαίνει πολυτρόπως και σε πολλά επίπεδα λόγου και γραφής στην όλη πραγματικότητα, ελληνική και παγκόσμια.

Ο Πατίλης έχει να εκδώσει ποίηση πολύ καιρό, γι’ αυτό θαρρείς ότι το μικρό αυτό βιβλίο περιέχει μια σφιχτή γραφή, προσωπική και ερμητική, όπου τα αισθήματα τυλίγονται γύρω από φλιτζάνια του καφέ, τσιγάρα, τραπεζάκια, παιδιά που πουλούν λουλούδια στα καφενεία, εικόνες ζωντανές προσώπων και πραγμάτων που άλλοτε έρχονται μέσα από βάθος μνήμης κι άλλοτε περιφέρονται σ’ έναν αφρό ερωτισμού, νοσταλγίας και μελαγχολίας.

Τα ποιήματα προδίδουν μεγάλη επεξεργασία. Οι εικόνες του βαθιοχωμένες μέσα στη γλώσσα, σαν σε απανωτά στρώματα, δεν σε αφήνουν εύκολα να διεισδύσεις, να μπεις στον νου ή την ψυχή του, πιο πολύ αφήνουν στον αέρα σωματικές αισθήσεις μαζί με αλλόκοτες μουσικές και εμμονή στους ήχους. Παίζει συχνά με τις μεταφορές, κι όλοι σχεδόν οι στίχοι του αίρουν αυτό που λένε, μια ιδιάζουσα διάθεση ανατροπής, αμφισβήτησης, αυτοϋπονόμευσης. Παρουσιάζεται ακόμη σαρκαστικός με τον εαυτό του και τους άλλους, ερωτοτροπώντας με την αυτοεξορία του ποιητή (εδώ εντάσσεται και ο στίχος “εν μέσω Μήδων ελληνίζων”), ανοίγει συνομιλία με γεγονότα της κοινωνίας και της Ιστορίας, και σε κάποια τρίστιχα ή πεντάστιχα ποιήματα στο τέλος μοιάζει να μονολογεί σχηματίζοντας επιγράμματα, όπως οι αρχαίοι πρόγονοι. Ο λόγος του αφαιρετικός, ζητά να αγγίξει τη σιωπή ή το κατώφλι της, χωρίς να σβήσει η ποιητική αίσθηση, παραμένοντας ακροβάτης της ζωής (ή του νοήματός της;), είτε κοιτάζει κατά τη θάλασσα, στου λιμανιού την άκρη, είτε σε μια παλιά φωτογραφία είτε μέσα στων ματιών του τις μνήμες.

Ο παραλληλισμός με τις παλιότερες γραφές του νομίζω ότι φέρνει στην επιφάνεια ένα «γλίστρημα» από μια γλώσσα φορτισμένη ψυχικά σε μια αισθητικότερη γραφή, ντυμένη πού και πού έναν ηδονισμό που ο ποιητής, για να μην τον αφήσει να σέρνεται αγοραίος ή παραδομένος στην πεζότητα, τον μπολιάζει αρχαιοελληνικά.

Το βέβαιο είναι ότι, αν μπορούσαμε να πούμε για ένα βιβλίο ότι κοιτάζει κάπου, θα λέγαμε γι’ αυτό εδώ ότι κοιτάζει προς τη γυναίκα, το κατοικεί μια μέριμνα σχέσης, ενεργού ή μη, επιθυμητής ή φανταστικής, εφικτής ή ανέφικτης, που μοιάζει να στηρίζει αποφασιστικά τον βηματισμό της ποίησής του.

* Ο Σωτήρης Γουνελάς είναι ποιητής, συγγραφέας.

Η Εκκλησία ως μυστήριο, ιστορία, γεγονός, παράδοση και πράξη

• Κυκλοφόρησαν σε βιβλίο είκοσι πέντε, περίπου, μαθήματα του γνωστού εκδότη και θεολόγου Δημήτρη Μαυρόπουλου

Του Σωτηρη Γουνελα* Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 6 Iουνίου 2010

• Δημήτρης Mαυρόπουλος, Διερχόμενοι διά του ναού. Μαθήματα κατήχησης για ενηλίκους, εκδ. Δόμος

• Σπεύδω να πω εξαρχής ότι το βιβλίο πραγματοποιεί αποκατάσταση νοημάτων και σημασιών της εκκλησιαστικής και πνευματικής παράδοσης, με κεντρικό άξονα τον ναό, εξ ου και ο τίτλος του. Ο συγγραφέας διάλεξε έναν πραγματικά πρωτότυπο και με τις δύο σημασίες τρόπο να μιλήσει: αναφορά στους πρώτους τύπους, απαραίτητους για να βαδίσει ο άνθρωπος την οδό του Ευαγγελίου και της πίστης, αλλά και καινοφανή πρόταση, γιατί αποφεύγοντας την ακαδημαϊκή μέθοδο προχωρεί στη διδασκαλία ή αν θέλετε τη μύηση (κατήχηση) «βαδίζοντας μέσα σ’ έναν ορθόδοξο ναό, από τη δύση προς την ανατολή, από την αυλή του μέχρι το Ιερό Βήμα». Φροντίζει να διευκρινίσει ότι η κατήχηση είναι «το πρώτο γάλα» και όχι «η ίδια η τροφή, δηλαδή η θεωρία, η θέαση των πραγμάτων της Εκκλησίας». Μεταφράζοντας πιο ελεύθερα θα έλεγα ότι ο Μαυρόπουλος (με τα είκοσι πέντε, περίπου, μαθήματά του, αρχινισμένα το ’87) μας εισάγει με προφορικό και παραμυθητικό λόγο στα της Εκκλησίας, ως μυστηρίου, ως ιστορίας, ως γεγονότος, ως παράδοσης, ως πράξης. 

• Εχουμε λοιπόν να κάνουμε μ’ ένα οδοιπορικό, που σημειώνοντας τις μετακινήσεις στον ναό συνδυάζει την αυλή με το θέμα «ιστορία και κόσμος», την κλίμακα ανάβασης με τον «παλαιό και τον νέο άνθρωπο», τον νάρθηκα με τη «διδαχή και τη μετάνοια», τον Παντοκράτορα του τρούλου με τη «γνώση του Θεού» έτσι ώστε περνώντας από την «Πλατυτέρα» (ως την «αδελφή ημών Μαρία») να φτάσει μέσω του τέμπλου στη «θεολογία της Εικόνας». Και μόνο από τους τίτλους αναδύεται η μεγαλοπρέπεια των ιερών πραγμάτων, η πορεία μέσα στον χρόνο και τον χώρο ως ταυτόχρονη πορεία ζωής, αποκάλυψης, θεανθρωπίας, σωτηρίας. Υπογραμμίζοντας το πέρασμα από τη θρησκεία στην αποκάλυψη, δείχνει πώς αντιστρέφεται η κίνηση: αντί από τον άνθρωπο στον Θεό (θρησκεία), από τον Θεό στον άνθρωπο (αποκάλυψη), πράγμα που φαίνεται προπαντός στην Καινή Διαθήκη (παρατήρηση που είχε κάνει η Βέιλ στις αρχές του 20ού αι.). Κατανοούμε έτσι τη διαφορά, καθώς έχουμε άνοιγμα της οδού της πίστης ως εμπιστοσύνης και παράδοσής μας στον Λόγο και στο Πρόσωπο, δηλαδή σε αυτό που αποκαλύπτεται. Πιάνοντας ένα ένα γεγονότα και συμβάντα, εμπειρίες που καταγράφονται στα Ευαγγέλια αλλά και γενικότερα στις Γραφές, ψηλαφεί το όλο σώμα του κόσμου αλλά πιο πολύ ψηλαφεί τα σημάδια που αφήνει ο Λόγος, είτε σπερματικός, είτε αποκαλυμμένος, είτε σαρκωμένος. Αναφορικά με την αλήθεια, τονίζεται η Αλήθεια ως Πρόσωπο και η μετάδοσή της μέσα από την εκκλησιαστική παράδοση, ως αισθητή και εμπειρική ψηλάφηση ενυπόστατης Αλήθειας και όχι θεωρητικής ή γνωσιολογικής. Ως μετοχής και εμπειρίας αληθινού φωτός.

Η ενοχή

• Πίστη, εκκλησιαστική βιοτή και θεολογία κατοικεί τις σελίδες του βιβλίου, επιτρέποντας την αποσαφήνιση εννοιών και καταστάσεων του ανθρώπου και της παρουσίας του πάνω στη γη: η δημιουργία του ανθρώπου, η σχέση Αδάμ και Εύας (Ζωής), το περίφημο αυτεξούσιον («κίνηση του ανθρώπου προς το έτερον», εξ ου η αγάπη), η σχέση θέλησης και αγάπης, η πάλη ανάμεσα στη φύση και το αυτεξούσιο (που σημαίνει ταυτόχρονα πάλη ανάμεσα άτομο και πρόσωπο) και που συνιστά την «πτώση» και το «προπατορικό αμάρτημα». Παρακάτω αποσαφηνίζεται ο όρος «ψυχή», η σύζευξη ψυχής και σώματος και ο όρος «πνεύμα» που συνιστά τη διαφορά του ανθρώπου από όλα τα άλλα όντα. Εξαιρετικά σημαντική η διευκρίνιση για την ενοχή που οι περισσότεροι ορθόδοξοι αγνοούν ή συγχέουν με θεολογίες του Καθολικισμού και του Προτεσταντισμού. Κάποτε (αν υπάρχει καιρός) θα πρέπει να εννοήσουμε τις διαφορές σε τέτοια ζητήματα, γιατί συνδέονται και με τον «ψυχολογικό άνθρωπο» που αναδύθηκε από μια στιγμή και ύστερα παραμερίζοντας θεολογία και φιλοσοφία και κλείνοντας τον άνθρωπο στο οικογενειακό περιβάλλον και στον περιβόητο ατομικό εαυτό. Οι παλαιότεροι Πατέρες της Εκκλησίας υπογραμμίζουν τη δημιουργία ως πλεόνασμα αγάπης από τον Κτίστη προς τον άνθρωπο. «Εξηγούν» την πτώση ως βιασύνη του δημιουργήματος να γίνει Θεός χωρίς τον Θεό, χρησιμοποιώντας τις δικές του δυνάμεις λανθασμένα. Ενώ οι δυτικοί Πατέρες υπογραμμίζουν τη διάσταση του τιμωρού Θεού και την ανάγκη ικανοποίησης της θείας δικαιοσύνης μεταθέτοντας τον άξονα από δημιουργία-θέωση σε πτώση-λύτρωση με όλες τις επιπτώσεις που αυτό συνεπάγεται και που οι περισσότεροι πολύ λίγο προσέχουμε, ή αγνοούμε ολότελα. 

• Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις τρεις οδούς σωτηρίας, τη θεολογική, την ασκητική και τη νηπτική, πιστός στην παραδοσιακή σπουδή, παιδεία και συνέχεια ο συγγραφέας καταφέρνει κάτι σαν γενική ανακεφαλαίωση και απαντά στα ερωτήματα για το «τι» και το «πώς» της Εκκλησίας και την κατάσταση του ανθρώπου στις διάφορες περιόδους της πνευματικής ιστορίας.

* Ο Σωτήρης Γουνελάς είναι ποιητής - συγγραφέας.

Η αγάπη με τον τρόπο του Ν. Γ. Πεντζίκη

Ενα βιβλίο του στοχαστή και συγγραφέα με την ιδιάζουσα γραφή, θεμελιακό για να προσεγγίσει ο αναγνώστης το σύνολο του έργου του

Του Σωτηρη Γουνελα*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 15/02/2009

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης: Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής. Επιμ. - σχόλια - επίμετρο: Γ. Ν. Πεντζίκη, εκδ. Αγρα, (3η έκδ.), σελ. 323

Αξίζουν συγχαρητήρια στον Γαβριήλ Πεντζίκη και τον εκδότη της «Αγρας» Στ. Πετσόπουλο για την επανέκδοση της «Αρχιτεκτονικής», συνοδευμένης μάλιστα από το βιβλίο «Γραφή Κατοχής» (με το ανέκδοτο «Χειρόγραφο 1943» και άλλα συναφή).

Ξαναδιαβάζοντας ύστερα από χρόνια το βιβλίο καλείσαι να κινηθείς σε ποικίλα επίπεδα. Ανάμεσα σε εξαντλητική συχνά αφήγηση παρουσιάζονται κάτι σαν κύματα φωτός που το διαπερνούν μέσα από την ιδιάζουσα γραφή του συγγραφέα του, ταυτόχρονα μνημική και συνειρμική, συνθετική, ποιητική και λαβυρινθώδη, με τη σφραγίδα της ψυχικής πλησμονής αλλά και της κατακρήμνισης. Ανάμεσα σε αυτά τα κύματα είναι το παρακάτω απόσπασμα: «Οι ιδέες που μ' άφηνε να καταλάβω ο Πλάτων είχαν διαστάσεις, είχαν την αλήθεια του χεριού και της αφής[…]. Οι ιδέες που παραδέχουμαι έχουν σώμα και υπόσταση, και γι' αυτό τις λέω σκοτεινές. Μπορούν, είναι ικανές να πείσουν τις αισθήσεις. Οι ιδέες αυτές ανεβαίνουν από μέσα μας και εκρήγνυνται σαν άνθη στον έξω κόσμο» (σ. 10-11).

Βρίσκω το απόσπασμα θεμελιακό όχι μόνο για το βιβλίο αυτό αλλά και για το σύνολο έργο του. Πρώτα πρώτα έχουμε μια βασική αποκατάσταση των πλατωνικών ιδεών. «Εχουν την αλήθεια του χεριού και της αφής» λέει, δεν τις βρίσκεις στον αέρα, δεν ανήκουν σε αυτό που πολλοί λένε ιδεαλισμό. Το εξηγεί με δύο τρόπους. Ο ένας μέσα από μια ποιητική εικόνα: «ανεβαίνουν από μέσα μας και εκρήγνυνται σαν άνθη στον έξω κόσμο». Λέει ότι αυτά τα υψηλά που σημαίνουν οι πλατωνικές ιδέες, με αποκορύφωμα υποθέτω την ιδέα του «αγαθού», ο άνθρωπος τα έχει μέσα του, τον κατοικούν και εκρήγνυνται (είναι δυναμική η παρουσία τους και ταυτόχρονα έχουν κάτι το συνταρακτικό, αν τις συγκρίνεις με τα υπόλοιπα), σαν άνθη, επειδή στολίζουν τον κόσμο, τον ομορφαίνουν.

• Μέχρι τον σπόρο

Ο δεύτερος τρόπος αρχίζει να σχηματίζεται καθώς αναφέρεται στη βλάστηση, στα φυτά και την ανάπτυξή τους. Αφήνει μια στιγμή τα άνθη για να κατέβη πιο μέσα και να φτάσει στο σπόρο. Μιλώντας για «σκοτεινάδα των ριζών» μας πάει ολόισια στην ουσία γράφοντας: «μην πιστέψετε ποτέ ότι κόβοντας τα λουλούδια, συναποκομίζεται και το μέγα μυστήριο της αγάπης που τα γεννά». Μην παίρνετε φόρα, μας λέει, ο δρόμος είναι μακρύς για το μυστήριο της αγάπης. Ωστόσο, παρά την χριστιανική διάσταση που υποδηλώνει, εξακολουθεί να τη συνδέει με τον Πλάτωνα. Ανάλογες σκέψεις βρίσκουμε στη Σιμόνη Βέιλ. Ο Πεντζίκης κάνει επαλήθευση στους ανοιξιάτικους περιπάτους στη Φύση, στο κοντινό δάσος το λεγόμενο «Κουρί». Με τη συνακόλουθη σύναψη, αγάπης, Φύσης και πλατωνικών ιδεών οδηγείται στη σχέση λουλουδιών και θάλασσας για να καταλήξει μερικές σελίδες πιο κάτω -μετά από αρκετή περιδιάβαση- στη διατύπωση: «Ο ρυθμός, θέλω να καταλήξω, να πω, ότι είναι το ουσιώδες, γνώρισμα που ενώνει και ταυτίζει το λουλούδι με τη θάλασσα.[...] Αν στο σώμα μας θάβεται, καθώς σπάνια ρωτάμε την καρδιά μας κι ακούμε το χτυποκάρδι της, αν στο λουλούδι ακινητεί σε φύλλα και κλαδιά, στη θάλασσα είναι το πρώτο και σπουδαιότερο που βλέπουμε». Πιο κάτω την παρομοιάζει με το άπειρο και τον ουράνιο θόλο. Μέσα από τέτοιες εικόνες μας ανοίγει τον κόσμο στην άλλη του διάσταση, εναλλάσσοντας σκέψεις και άμεσα συναισθήματα, μετρώντας σε λίγο σέπαλα, πέταλα, στήμονες, καρπόφυλλα, φτάνοντας στον κρίνο και κορυφώνοντας την άπλωση αυτή της ψυχής στην παρακάτω εικόνα που αφήνω να την σχολιάσουν οι θεολόγοι: «…ο Αρχάγγελος Γαβριήλ… κατερχόμενος επί γης για να ευαγγελίσει τη Θεοτόκο, έτεινε με το χέρι του προς το παρθενικό της Αγιο πρόσωπο ένα κρίνο με ζακχαρώδη λευκότητα. Η σκέψη μου… τείνει στην εκδοχή ότι κρίνο κάλλιστα μπορεί να 'ταν το ίδιο το χέρι της Ασώματης δύναμης» (σ. 17).

• Προσωπική εμπειρία

Το υφάδι της γραφής του Πεντζίκη θεμελιώνεται στη σχέση μνήμης - ανάμνησης - ύλης και εξαΰλωσής της, για αν μπορέσει με το στήριγμα της Αγάπης -φυσικής και μεταφυσικής- να αναδείξει την ενότητα του κόσμου. Στο συγκεκριμένο βιβλίο αυτά τα «κύματα φωτός» που προανέφερα, μέσα από τις ποικίλες μεταμορφώσεις τους έρχονται και περιβάλλουν την προσωπική σχέση του με τη γυναίκα του. Μέσα από διάσπαρτες εικόνες της ζωής τους μέσα από την δική του «ευρεία και αναπεπταμένη εικόνα» του κόσμου και, από την άλλη, τον ρεαλισμό και τον γήινο προσδιορισμό εκείνης, αναπτύσσει καταπληκτικούς συσχετισμούς και συνθέσεις ανάμεσα σε πράγματα και αριθμούς, στην υλικότητά τους και τα αφαιρετικά τους σχήματα, στους ρυθμούς και τις μετρήσεις των ρυθμών που βέβαια γίνονται με αριθμούς (σκέψου την ψηφαρίθμηση), όχι για να επιβεβαιώσει την διανοητική καταξίωση του ανθρώπου και της ενδοκοσμικότητας, όπως κάνει η Επιστήμη, αλλά για να αγγίξει (με το βλέμμα αλλά και με το χέρι) την «αναλλοίωτη διάρκεια» καθώς λέει, «τη σταθερότητα εκείνων των σχημάτων που ο Πλάτων όρισε ως ιδέες, έξω από τη φθορά, αθάνατες» (σ. 22).

Υπάρχει στη σ. 195 η φράση: «Προορισμός λοιπόν μπορούμε τελικά να πούμε, είναι η εύρεση του σώματος του άλλου με τον οποίο προσομιλούμε εσωτερικά». Να προσέξουν οι αναγνώστες τη σημασία της λέξης σώμα, γιατί στην εποχή μας αποθεώνεται τόσο, που στο τέλος κινδυνεύει να μείνει στεγνό και έρημο.

Να μη παραλείψω να πω ότι τα σχόλια του Γαβριήλ Πεντζίκη, που συνοδεύουν την έκδοση, συμβάλλουν στη βαθύτερη κατανόηση του πολυεπίπεδου έργου του πατρός, καθώς συνδέουν τα βιβλία μεταξύ τους, εξηγούν συνειρμούς και διαβάσματα, και φωτίζουν τοπία φυσικά και ψυχικά.

* Ο κ. Σωτήρης Γουνελάς είναι ποιητής - συγγραφέας.