Πολ Όστερ: «Η Τουρκία καταπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα»

Ο εξαιρετικά δημοφιλής -ως τώρα- στη χώρα συγγραφεάς, ήρθε σε αντιπαράθεση με τον Ερντογάν

[ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΜΠΕΚΟΣ, ΤΟ ΒΗΜΑ:  02/02/2012]. Όποιος έχει επισκεφτεί τα κεντρικά βιβλιοπωλεία στο Μπέγιογλου της Κωνσταντινούπολης, θα έχει σίγουρα διαπιστώσει ότι ο Αμερικανός συγγραφέας Πολ Όστερ είναι από τους πλέον αγαπημένους συγγραφείς των Τούρκων αναγνωστών. Τα βιβλία του μεταφράζονται πολύ γρήγορα, διαβάζονται πάρα πολύ και κατέχουν εξέχουσα θέση στις βιτρίνες της πολύβουης Ιστικλάλ (η Μεγάλη Οδός του Πέραν).

Η έκδοση του καινούργιου του βιβλίου στην Τουρκία - πριν καλά καλά κυκλοφορήσει στις Η.Π.Α - θα έπρεπε να είναι ένα ευχάριστο γεγονός για τους θαυμαστές του. Αντ' αυτού δημιουργήθηκε μείζον θέμα με τον ίδιο τον Τούρκο πρωθυπουργό όταν ο 65χρονος λογοτέχνης εκμεταλλεύτηκε αυτή την ευκαιρία προκειμένου να στηλιτεύσει την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη γείτονα. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάναπαντώντας χλευαστικά τον αποκάλεσε έναν «αδαή άνθρωπο».

Ο Πολ Όστερ έδωσε πρόσφατα μια συνέντευξη στην εφημερίδα «Χουριέτ» με αφορμή το βιβλίο του «Ημερολόγιο του χειμώνα» (ελεύθερη απόδοση του πρωτότυπου τίτλου «Winter Journal») που μόλις κυκλοφόρησε στην Τουρκία (στην Αμερική αναμένεται τον Σεπτέμβριο του 2012). Ο συγγραφέας δήλωσε ότι δεν θα επισκεφθεί την χώρα «εξαιτίας των φυλακισμένων δημοσιογράφων και συγγραφέων» της. «Πόσοι βρίσκονται στη φυλακή αυτή τη στιγμή;» διερωτήθηκε ο Όστερ «πάνω από εκατό άτομα;».

Προχθές ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν του απάντησε από την Άγκυρα, όπως αναφέρει το πρακτορείο «Reuters», σε οξύτατο και ιδιαίτερα υποτιμητικό τόνο. «Και τι έγινε αν έρθετε;» είπε ο Τούρκος πρωθυπουργός και συνέχισε «όμως ακόμα κι αν δεν έρθετε, τι θα γίνει; Θα χάσει η Τουρκία το γόητρό της;». Στη συνέχεια αναφέρθηκε στο γεγονός ότι ο συγγραφέας δεν είχε κανένα πρόβλημα να επισκεφθεί κατά το παρελθόν το Ισραήλ. «Θεωρητικά το Ισραήλ είναι ένα δημοκρατικό, κοσμικό κράτος, μια χώρα όπου η ελευθερία της έκφρασης και τα ατομικά δικαιώματα και οι ελευθερίες είναι απεριόριστα. Μα πόσο αδαής μπορεί να είστε! Αυτοί δεν είναι που ρίχνουν τις βόμβες στη Γάζα; Αυτοί δεν είναι που πετάνε απαγορευμένες βόμβες φωσφόρου και χρησιμοποιούν χημικά όπλα; Αυτά γιατί δεν τα βλέπετε;» τόνισε.

Ο Πολ Όστερ απάντησε με τη σειρά του χθες. «Ανεξάρτητα από το τι πιστεύει ο κ. Πρωθυπουργός για το Ισραήλ, η πραγματικότητα είναι πως εκεί η ελευθερία του λόγου υφίσταται και δεν βρίσκονται δημοσιογράφοι στη φυλακή. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Διεθνούς Ένωσης Συγγραφέων (PEN International) στην Τουρκία υπάρχουν περίπου 100 φυλακισμένοι συγγραφείς, για να μην αναφερθώ στους ανεξάρτητους εκδότες όπως ο Ραγκίπ Ζαράκογλου, του οποίου η υπόθεση παρακολουθείται στενά από τους ιθύνοντες της Ένωσης σε όλο τον κόσμο. Όλες οι χώρες βασανίζονται από χιλιάδες προβλήματα, καμία δεν είναι αψεγάδιαστη κύριε Πρωθυπουργέ, συμπεριλαμβανομένων των Η.Π.Α. και της Τουρκίας, αλλά έχω την ακλόνητη πεποίθηση ότι για να βελτιώσουμε την κατάσταση στις χώρες μας, σε κάθε χώρα, πρέπει να προστατεύσουμε την ελευθερία της έκφρασης, την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και των βιβλίων χωρίς λογοκρισία και απειλές φυλάκισης, αυτό είναι ένα ιερό δικαίωμα για κάθε άνδρα και κάθε γυναίκα» υπογράμμισε.

Η παρέμβαση του συγγραφέα προκαλεί εντύπωση μιας και δεν είναι από τους λογοτέχνες που τις συνηθίζουν αν και μετά τις δημόσιες επικρίσεις του για τη διακυβέρνηση τουΤζορτζ Μπους του νεότερου αυτό δείχνει να αλλάζει. Το «Ημερολόγιο του χειμώνα» είναι ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο που ο Πολ Όστερ έχει περιγράψει ως «την ιστορία του κορμιού μου». Στην Τουρκία έχουν μεταφραστεί περισσότερα από 25 βιβλία του. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει 16 βιβλία του απ' τις εκδόσεις «Ζαχαρόπουλος». Το τελευταίο ήταν το «Travels in the Scriptorium» του 2006 που στα ελληνικά μεταφράστηκε ως «Ενοχές δίχως τύψεις» (2007). Ο συγγραφέας είναι ιδιαιτέρως παραγωγικός τα τελευταία χρόνια. Ακολούθησαν τρία ακόμα μυθιστορήματά του που παραμένουν αμετάφραστα στα ελληνικά: Man in the Dark (2008), Invisible (2009) και Sunset Park (2010).

Καταδικάζεται η Άγκυρα για λογοκρισία του βιβλίου «11.000 βέργες»

Το Ευρωπαϊκό Διακστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταδίκασε την Αγκυρα για τη λογοκρισία του ερωτικού μυθιστορήματος «11.000 βέργες» του Γάλλου ποιητή Γκιγιόμ Απολινέρ, επικρίνοντας την καταστροφή των αντιτύπων του στα τουρκικά και την καταδίκη του Τούρκου εκδότη του βιβλίου.

Ο ενάγων Ραχμί Ακντάς, εκδότης στον εκδοτικό οίκο "Hades", εξέδωσε τον Ιούνιο του 1999 το βιβλίο "11.000 βέργες", του διάσημου γάλλου ποιητή Απολινέρ μεταφρασμένο στα τουρκικά.

Το 1999 ο Ακντάς καταδικάστηκε από δικαστήριο της Κωνσταντινούπολης να πληρώσει ένα μεγάλο πρόστιμο "για έκδοση ανήθικου ή άσεμνου εντύπου, που έχει σκοπό να διεγείρει ή να εκμεταλλευτεί τις σεξουαλικές ορέξεις του πληθυσμού". Τα βιβλία κατασχέθηκαν και καταστράφηκαν.

Στην απόφασή του το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων "θεωρεί ότι η αναγνώριση των πολιτιστικών, ιστορικών και θρησκευτικών ιδιαιτεροτήτων των χωρών δεν μπορεί να φτάνει ως την παρεμπόδιση της πρόσβασης του κοινού μίας συγκεκριμένης γλώσσας, στην προκειμένη περίπτωση της τουρκικής, σε ένα έργο που ανήκει στην ευρωπαϊκή λογοτεχνική κληρονομιά".

Ο Ακντάς είχε μάταια προσπαθήσει να δηλώσει ενώπιον της τουρκικής δικαιοσύνης ότι πρόκειται για ένα λογοτεχνικό έργο, ένα μυθιστόρημα που χρησιμοποιεί συγγραφικές τεχνικές όπως η υπερβολή, η μεταφορά και το γκροτέσκο.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο υπενθυμίζει στην απόφασή του ότι αυτό το βιβλίο είχε προκαλέσει σκάνδαλο όταν είχε πρωτοεμφανιστεί στη Γαλλία το 1907, αλλά από τότε μεταφράστηκε και εκδόθηκε σε πολλές χώρες. [enet.gr, 15:11 Τρίτη 16 Φεβρουαρίου 2010]

Παμούκ, τέκνο της Τουρκίας

Συνέντευξη του νομπελίστα συγγραφέα στην «Κ»

«Για μένα ο Καβάφης είναι σαν τον Πεσόα ή τον Μπόρχες», είπε ο Ορχάν Παμούκ στη συνέντευξη που έδωσε στην «Κ», στη διάρκεια της Εκθεσης Βιβλίου της Φρανκφούρτης στην οποία η Τουρκία ήταν φέτος η τιμώμενη χώρα. Ο νομπελίστας συγγραφέας ήταν ο «σημαιοφόρος» της τουρκικής παρουσίας στην έκθεση, παρότι μέχρι πριν από λίγο καιρό βρισκόταν στο στόχαστρο της τουρκικής δικαιοσύνης και των εθνικιστών, εξαιτίας των απόψεών του για τις «μαύρες τρύπες» στην τουρκική Ιστορία και κοινωνία (γενοκτονία των Αρμενίων, ατομικά δικαιώματα, πολιτικές ελευθερίες). Χάρη στη διεθνή απήχηση του έργου του, όμως, η πολιτική ηγεσία της Τουρκίας έχει πλέον αναγνωρίσει την αξία του ως ενός σύγχρονου «εθνικού θησαυρού», που ενισχύει το φιλοευρωπαϊκό προφίλ της Τουρκίας.

Λογοτεχνία, ο άλλος μου κόσμος

Ο συγγραφέας Ορχάν Παμούκ μιλάει για τον κεμαλικό εκσυγχρονισμό, τη σχέση του με το βιβλίο και την Κωνσταντινούπολη

Συνέντευξη στον Κωστα Θ. Καλφοπουλο, Η Καθημερινή, Kυριακή, 2 Nοεμβρίου 2008

Δ εν είναι υπερβολή αν θεωρήσει κανείς τομή στη μεταπολεμική τουρκική λογοτεχνία την εμφάνιση του Ορχάν Παμούκ, ιδιαίτερα μετά τα δύο σημαντικά βραβεία που αποκομίζει στο διάστημα 2005 - 2006 (Νόμπελ Λογοτεχνίας, Βραβείο Ειρήνης του Γερμανικού Βιβλιεμπορίου), θυμίζοντας παλμαρέ ομάδας που σαρώνει με μιας τους διεθνείς τίτλους. Με τον Παμούκ η τουρκική λογοτεχνία, τουλάχιστον εκείνο το τμήμα της που συνδέεται με έναν «κοσμοπολιτικό οριενταλισμό», μπαίνει στα βιβλιοπωλεία και τα «σαλόνια της Δύσης» και ταυτόχρονα ενισχύει το φιλοευρωπαϊκό τμήμα της τουρκικής κοινωνίας στην ενταξιακή της προσπάθεια. Διόλου τυχαία, η τουρκική πολιτική ηγεσία διέγνωσε έγκαιρα την «υπεραξία» του Τούρκου συγγραφέα, καθιστώντας τον «σημαιοφόρο» στην εφετινή Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, ενώ μέχρι πριν από δύο χρόνια ήταν στο στόχαστρο της τουρκικής Δικαιοσύνης και των εθνικιστών, τόσο για τις απόψεις του σχετικά με τις «μαύρες τρύπες» στην τουρκική ιστορία και κοινωνία (γενοκτονίες, ατομικά δικαιώματα, πολιτικές ελευθερίες) όσο και για τη στήριξη του (αδικοχαμένου) Αρμένιου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ. Με τον Τούρκο νομπελίστα συνομιλήσαμε τη μέρα που η Εκθεση άνοιγε τις πύλες της στο κοινό, με φόντο τον ουρανοξύστη με τα κόκκινα τούβλα, που, σαν μεσαιωνικός πύργος ή σαν δυτικός μιναρές, δεσπόζει στους εκθεσιακούς χώρους. Εχει μία σχεδόν «φετιχιστική» σχέση με τα βιβλία, ρωτάει για την «Καθημερινή», την οποία πάντως θυμάται από τις μέρες της Φρανκφούρτης, όταν του απονεμήθηκε το Βραβείο Ειρήνης, και μιλάει Αγγλικά με ένα συμπαθητικό τουρκικό αξάν.

Ο πάγος έσπασε γρήγορα, όταν, με αφορμή το άγχος της μαγνητοφώνησης, ο Παμούκ αφηγήθηκε ένα ευτράπελο περιστατικό, από τα πρώτα του συγγραφικά βήματα. Κάποια συμφοιτήτριά του τού ζήτησε μία συνέντευξη. Ο ίδιος δέχθηκε κι εκείνη εμφανίστηκε με ένα τεράστιο μαγνητόφωνο, συνοδευόμενη από τα μυστακοφόρα αδέλφια της, που είχαν έλθει με την αιτιολογία ότι θα χειριστούν το μηχάνημα, αλλά στην πραγματικότητα για να ελέγχουν τις κινήσεις της αδελφής τους. Εν τέλει, η συνέντευξη ναυάγησε, αφού τα αδέλφια είχαν περισσότερο το νου τους στην τιμή της αδελφής, παρά στα ηχοληπτικά καθήκοντά τους στη συνέντευξη με τον νεαρό τότε Παμούκ.

Τουρκία, Δύση και ελευθερίες

— Κύριε Παμούκ, τι άλλαξε για τον συγγραφέα ύστερα από δύο σημαντικά διεθνή βραβεία και τι για την Τουρκία τα τελευταία χρόνια;

— Πολλά άλλαξαν από τότε και πολλά συνέβησαν, αλλά η έλλειψη ελευθερίας και ανοχής απέναντι στους συγγραφείς συνεχίζεται, και οι κατηγορίες, ακόμα και οι δυσφημιστικές εκστρατείες εις βάρος τους ως «εχθροί του λαού» και «αποστάτες», δεν έχουν τέλος. Το άρθρο 301 (σ.σ. περί προσβολής του τουρκικού έθνους) είναι ακόμα εν ισχύι και, πάντως, τόσο γενικό, τόσο ασαφές, που μπορεί να φιμώσει και να τιμωρήσει κάθε κριτική φωνή. Η διαφορά έγκειται κυρίως στα πρόσωπα που ενδέχεται να μείνουν «στο απυρόβλητο», σε προσωπικότητες, όπως στη δική μου περίπτωση, οι οποίες, λόγω της διεθνούς κοινής γνώμης, μπορούν να αποφύγουν τον στρατιωτικό επίτροπο. Από την άλλη, πάντως, έχουν γίνει κάποιες βελτιώσεις, η κριτική στην κυβέρνηση, ακόμα και από τα ΜΜΕ, είναι σύνηθες πλέον φαινόμενο, αρκεί βέβαια να μην προσβάλλονται οι θεσμοί, ο πρόεδρος, ο στρατός κ.ά. Αυτό που άλλαξε για μένα, είναι ακριβώς ότι δεν μπορεί να ασκήσει δίωξη εις βάρος μου η στρατιωτική δικαιοσύνη, όχι διότι με συμπαθεί, αλλά διότι θα αντιδράσει η διεθνής κοινότητα. Αυτό όμως δεν συμβαίνει με εκείνους που δεν έχουν τη «δύναμη του ονόματος» και μπορεί να βρεθούν εύκολα στη φυλακή. Δυστυχώς, αυτή είναι η πραγματική κατάσταση στη χώρα μου.

Παραδοξότητα

— Αν και, όπως είπατε και στην Εκθεση, αποφεύγετε τις πολιτικές ερωτήσεις, θα ήθελα να ρωτήσω πώς εξηγείτε το γεγονός ότι ο κεμαλικός εκσυγχρονισμός, με έντονα δυτικά στοιχεία, είναι εναντίον της ενταξιακής προοπτικής, αντίθετα με την κυβέρνηση, που προβάλλει το μουσουλμανικό στοιχείο, αλλά προσβλέπει ταυτόχρονα στην Ευρώπη;

— Συμφωνώ ότι εδώ υπάρχει μία παραδοξότητα. Η κεμαλική κληρονομιά πράγματι εμφορείται από την προοπτική της Δύσης, το έδειξε και στις μεταρρυθμίσεις της (γραφή, ένδυση, ημερολόγιο) για τον δυτικό εκσυγχρονισμό της χώρας. Αρα, θα περίμενε κανείς από το Δημοκρατικό Κόμμα μια ανάλογη στάση. Ομως, σημαντικά τμήματα του κόμματος και του στρατού αντιδρούν. Ανησυχούν, διότι οι «πασάδες» θα χάσουν έτσι τα προνόμιά τους, ως προς την οικονομική και κοινωνική τους θέση στον μηχανισμό της εξουσίας.

Ως αναγνώστης

— Ας επιστρέψουμε στη λογοτεχνία. Για σας το βιβλίο δεν είναι μόνο αντικείμενο γνώσης, σοφίας και ψυχαγωγίας, αλλά, και κάτι παραπάνω: Ενα «αντικείμενο του πόθου», που το κατακτάτε με όλες τις αισθήσεις σας. Είναι έτσι;

— Νομίζω ότι ήδη δώσατε την απάντηση. Διαθέτω μια βιβλιοθήκη με 17.000 τίτλους στην Κωνσταντινούπολη (Ιστανμπούλ) και, πρόσφατα, στη Νέα Υόρκη. Αγοράζω βιβλία με πάθος, σχεδόν καταναγκαστικά, αλλά πρέπει να πω ότι δεν έχω την ψυχολογία, τη μανία του συλλέκτη. Ο συλλέκτης είναι εκείνος που θέλει να αποκτήσει τα πάντα στην κατοχή του, χωρίς όμως να ενδιαφέρεται οπωσδήποτε για το περιεχόμενό τους. Οταν άρχισα να διαβάζω βιβλία, ουσιαστικά είχα αποφασίσει κιόλας να γίνω συγγραφέας. Στην Τουρκία δεν είχαμε βιβλιοθήκες για να μπορέσεις να διαβάσεις Μπόρχες ή Καβάφη, έστω στα αγγλικά, οι μεταφράσεις ήταν λίγες και φτωχές. Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι αν θέλω να γίνω ένας διανοούμενος, θα πρέπει να έχω τη δική μου, προσωπική βιβλιοθήκη. Ετσι, ξεκίνησα τις αναζητήσεις μου στα βιβλιοπωλεία της Πόλης.

— Είστε ένας «βιβλιοσκώληξ», τρόπον τινά;

— Ισως, αλλά όχι με την έννοια του συλλέκτη, να ψάχνω ειδικά εκείνη ή την άλλη έκδοση. Μ’ ενδιαφέρει να μαθαίνω για άλλους λαούς, για συγγραφείς και φιλοσόφους, είμαι τρόπον τινά ένας «αυτοδίδακτος» κι αυτό λέω στους μαθητές μου φέτος στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια, του χρόνου στο Χάρβαρντ, ότι δεν έχω τα «τυπικά προσόντα», ό,τι έμαθα, το έμαθα μόνος μου. Περισσότερο, θα έλεγα, είμαι ένας επισκέπτης βιβλιοπωλείων. Χάρις στον πατέρα μου, που με χαρτζιλίκωνε περισσότερο όταν επρόκειτο να αγοράσω βιβλία, και μου άφησε και τη βιβλιοθήκη του, γνώρισα κι αγάπησα το βιβλίο, κι από κει ξεκίνησε και η δική μου, προσωπική βιβλιοθήκη, με βιβλία κάθε είδους. Ενδιαφερόμουνα να μάθω τα πάντα για την Τουρκία, αλλά ταυτόχρονα με έπιανε και μια θλίψη γι’ αυτόν τον «επαρχιωτισμό» της χώρας μου, γι’ αυτή την εσωστρέφεια και την απομόνωσή της. Προσπάθησα λοιπόν να την υπερβώ, γράφοντας στη γλώσσα μου, συνδυάζοντας τη γλώσσα του τουρκικού πολιτισμού με εκείνη της σύγχρονης λογοτεχνίας, ακόμα και με τη «μεταμοντέρνα» εκδοχή της. Το θέμα δεν είναι να «ανήκεις στη μητρόπολη», το ζήτημα είναι να την «αγκαλιάσεις» με τα γραπτά σου.

— Ως συγγραφέας, έχετε την αίσθηση ότι δεν είναι τόσο ο αναγνώστης που πηγαίνει στο βιβλίο, αλλά το βιβλίο που τον συναντά;

— Θα έλεγα και τα δύο, ως αναγνώστης, αλλά και ως επισκέπτης βιβλιοπωλείων. Βέβαια, στην εποχή του Διαδικτύου, η περιπλάνηση στα βιβλιοπωλεία έχει «βγει από τη ζωή μου», ίσως διότι κυκλοφορώ με σωματοφύλακες, ίσως και λόγω της «διασημότητας», το ίδιο συμβαίνει είτε είμαι στην Ιστανμπούλ είτε στη Φρανκφούρτη. Τώρα «σερφάρω» στο Amazon, αλλά το ξέρω, δεν είναι το ίδιο, δεν μπορώ να αγγίξω το βιβλίο, να το ξεφυλλίσω, να το μυρίσω. Κάποτε, όταν δεν είχα χρήματα, περιπλανιόμουνα στα βιβλιοπωλεία, σήμερα, μπορώ να αγοράσω ό,τι θέλω, αλλά δεν μπορώ να «χαθώ» στα βιβλιοπωλεία.

Μελαγχολική Πόλη, σύγχρονη Ιστανμπούλ

— Πού κρύβεται σήμερα η «μελαγχολία της Κωνσταντινούπολης» (h­s­n); Υπάρχουν κάποια μυστικά περάσματα στην Πόλη;

— Υπάρχει ακόμα ένα τμήμα της Πόλης, από τα χρόνια του ’40, του ’50 και του ’60, όπως το περιγράφω στο βιβλίο. Τα νέα παιδιά έρχονται και μου λένε πως η πόλη είναι διαφορετική, φωτεινή, ζωντανή και όχι «επαρχιακή», όπως την περιγράφω. «Πού είναι λοιπόν η θλίψη, πού η μελαγχολία;», με ρωτούν. Η απάντηση είναι απλή: έτσι ήταν η Πόλη. Πολλοί ξένοι φίλοι μου, συνομήλικοι ή λίγο μεγαλύτεροι, μου λένε όμως πως έτσι ήταν και οι πόλεις τους, η Ρώμη, το Παρίσι.

Ο Καβάφης

— Από τα διαβάσματά σας, ποιον Ελληνα συγγραφέα ή ποιητή ξεχωρίζετε;

— Ο Καβάφης είναι εκείνος που θαυμάζω περισσότερο. Εχω διαβάσει Ελύτη, αργότερα όμως, όταν πήρε το Βραβείο Νoμπέλ στη λογοτεχνία, τον εκτιμούσα και ως προσωπικότητα, όπως και τον Σεφέρη, που προέρχεται από τα μέρη μου και έχει μια ευρωπαϊκή ματιά, όπως λέτε, αλλά για μένα παραμένει ο Καβάφης, που τον θεωρώ κάτι σαν τον Πεσόα ή τον Μπόρχες.

Λέξεις, το δράμα της συγγραφής

— Εχετε το προνόμιο να ζείτε σε τρεις κόσμους, στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη και στην Ιστανμπούλ. Να υποθέσουμε ότι η λογοτεχνία είναι για σας μια «άλλη χώρα»;

— Η λογοτεχνία είναι ο άλλος δικός μου κόσμος. Πρέπει να γράφω κάθε μέρα, έχω ανάγκη από αυτό. Αν δεν το κάνω, χάνω την καλή μου διάθεση, γίνομαι σχεδόν καταθλιπτικός. Για μένα η λογοτεχνία είναι ο «δεύτερος κόσμος», ο πρώτος μοιράζεται στα τρία (Ιστανμπούλ, Νέα Υόρκη, Παρίσι) και σε ταξίδια.

— Ποιο μέρος της συγγραφής είναι το πλέον δύσκολο για να το τιθασεύσει ο συγγραφέας; Η γλώσσα, η φαντασία ή η μνήμη;

— Δεν έχω πρόβλημα με τη φαντασία ούτε με τις αναμνήσεις. Η γλώσσα όμως παραμένει το κύριο. Το «δράμα της συγγραφής» έγκειται στο να μετατρέψεις το θαύμα και την αγριότητα της φαντασίας σε λέξεις. Η φαντασία από μόνη της δεν αρκεί, πρέπει να «περάσει» και στο χαρτί. Το «δράμα» είναι να βάλεις τη φαντασία και τη μνήμη σε μία τέλεια πρόταση. Ο Ναμπόκοβ, όταν κάποτε σχολίασαν ότι δεν είναι καλός ομιλητής, είπε: «Σκέφτομαι σαν ιδιοφυΐα, γράφω σαν εξαιρετικός συγγραφέας, μιλάω σαν παιδί». Ο καθένας έχει φαντασία, το πρόβλημα είναι να έχεις τον αυτοέλεγχο και τη δημιουργικότητα και να πιστεύεις στη φαντασία σου, ώστε να της δώσεις σχήμα, τη μορφή της γλώσσας. Πιστεύω πράγματι πως όλοι μας έχουμε φαντασία όπως τα παιδιά, αλλά η συγγραφή είναι η δημιουργία και η πειθαρχία να οργανώσεις σαν αξιωματικός τον στρατό σου με τέτοιο τρόπο, ώστε να εμφανιστούν και στο χαρτί.

Η πνευματική Τουρκία στη Φραγκφούρτη

Ανοίγει τις πύλες της η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου με τιμώμενη χώρα τη γείτονα

Α. ΒΙΣΤΩΝΙΤΗΣ, ΤΟ ΒΗΜΑ, Τετάρτη, 15 Οκτωβρίου 2008

Τα εξήντα χρόνια της γιορτάζει εφέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου της Φραγκφούρτης, η μεγαλύτερη στον κόσμο, που ανοίγει σήμερα τις πύλες της στο κοινό. Αλλά η παράδοση είναι πολύ πιο βαθιά και μας πάει 500 χρόνια πίσω, όταν ο Γιοχάνες Γκούτενμπερκ εφηύρε την τυπογραφία στην πόλη του Μάιντς που βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τη Φραγκφούρτη. Την πρώτη έκθεση τη διοργάνωσαν οι τοπικοί βιβλιοπώλες και ως τα τέλη του 17ου αιώνα ήταν η σημαντικότερη στην Ευρώπη. Την περίοδο του Διαφωτισμού, εξαιτίας πολιτικών κατεξοχήν λόγων, την αντικατέστησε η έκθεση της Λειψίας αλλά η έκθεση της Φραγκφούρτης επαναλειτούργησε μετά τον Β Δ Παγκόσμιο Πόλεμο το 1949 και έκτοτε παραμένει η σημαντικότερη στον κόσμο. Εφέτος μάλιστα οι διοργανωτές δημιούργησαν ειδικό ιστότοπο στο Διαδίκτυο όπου μπορεί κανείς να βρει πλήθος πληροφοριών και ντοκουμέντων που όλα μαζί συνθέτουν την ιστορία του θεσμού από το 1949 ως τις μέρες μας.

Τιμώμενη χώρα εφέτος είναι η Τουρκία που συμμετέχει με μια τεράστια αποστολή περίπου 1.000

ατόμων στην οποία περιλαμβάνονται εκδότες, συγγραφείς και καλλιτέχνες. Διακόσιες πενήντα εκδηλώσεις περιλαμβάνει το πρόγραμμα. Συναυλίες, παραστάσεις, χάπενινγκ εκθέσεις και συμπόσια υπό τον τίτλο «Η Τουρκία με όλα της τα χρώματα». Είναι η πρώτη φορά που η γειτονική χώρα στέλνει στο εξωτερικό μια τόσο μεγάλη αποστολή. Βεβαίως ο αστέρας των συγγραφέων της που μεταβαίνουν στη Φραγκφούρτη είναι ο τιμηθείς πρόπερσι με το Νομπέλ Λογοτεχνίας Ορχάν Παμούκ, ο οποίος είναι πρώτος στο πρόγραμμα των δημοσίων αναγνώσεων. Ακόμη και η μερίδα των σκληροπυρηνικών στον τουρκικό Τύπο που όταν ανακοινώθηκε η απονομή του πρώτου Νομπέλ στον Παμούκ είπε «το πήραμε αλλά δεν το ευχαριστηθήκαμε», εφέτος κυκλοφορεί με πηχυαίους τίτλους του τύπου «Η Τουρκία λάμπει στη Φραγκφούρτη». (Ας θυμίσουμε ότι το 2005 ο Παμούκ είχε μιλήσει ανοιχτά για τη γενοκτονία των Αρμενίων.)

Πέραν όμως αυτών στην έκθεση ερευνώνται με συμπόσια, αναλύσεις και δημόσιο διάλογο ανάμεσα στους ενδιαφερομένους ορισμένα μείζονα ζητήματα που θα καθορίσουν το μέλλον του βιβλίου, της εκδοτικής βιομηχανίας και γενικότερα της παραγωγής του γραπτού λόγου στο μέλλον, με πρώτο και καλύτερο το θέμα της ψηφιοποίησης, δηλαδή της μεταφοράς των βιβλίων και των κειμένων σε ηλεκτρονική μορφή. Θα ζήσει το τυπωμένο βιβλίο, το έντυπο γενικότερα, και τι μορφή θα έχει στο μέλλον;

Αλλά υπάρχουν και ειδικά σεμινάρια για τη διαχείριση των συγγραφικών δικαιωμάτων, τη σύναψη συμβολαίων ανάμεσα σε εκδότες από διαφορετικές χώρες, τους τρόπους διαπραγμάτευσης κ.ά.

Στην έκθεση θα συμμετάσχουν περισσότεροι από 7.000 εκθέτες από 100 και πλέον χώρες. Υπολογίζεται ότι και εφέτος ο αριθμός των επισκεπτών στις πέντε ημέρες που διαρκεί η έκθεση θα πλησιάσει τις 300.000.

Τουρκία και βιβλίο, δύσκολη σχέση

Τιμώμενη χώρα με δυναμικό προφίλ στη φετινή έκθεση της Φρανκφούρτης που εγκαινιάζεται σήμερα

Του Κώστα Θ. Καλφόπουλου, Η Καθημερινή, Tετάρτη, 15 Oκτωβρίου 2008

Τουρκία, χώρα των μεγάλων αντιθέσεων, του βαθέος κράτους και της λαγγεμένης Ανατολής. Τοπίο συγκρούσεων ανάμεσα στην πνευματική παράδοση, κυρίως περσικής και αραβικής προέλευσης, τον κεμαλικό εκσυγχρονισμό (που τον πλήρωσε ακριβά ο Ελληνισμός) και τον πρόσφατο «ευρωπαϊκό» προσανατολισμό. Η «Υψηλή Πύλη» μεταξύ Δύσης και Ανατολής παρουσιάζει εφέτος τα διαπιστευτήριά της στην Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης. Ενα μικρό βιβλιοεκδοτικό οδοιπορικό και αφορμή για μία επανεκτίμηση.

Χώρα χωρίς αναγνώστες

Αν στα κριτήρια του Μάαστριχτ συμπεριλαμβάνονταν δείκτες, που σχετίζονται με το πολιτιστικό κεφάλαιο και την «αναγνωστική δύναμη» των κατοίκων της υποψήφιας για ένταξη χώρας, η Τουρκία θα περίμενε πολλές δεκαετίες περισσότερο από τον προσδοκώμενο ή πιθανό χρόνο ολοκλήρωσης της ενταξιακής διαδικασίας. Στα άκρως επιμελημένα «λογοτεχνικά ένθετα» του γερμανόφωνου Τύπου προβάλλουν οι θετικές πλευρές, αλλά και οι σκοτεινές πτυχές μιας χώρας που εμφανίζεται στη Φρανκφούρτη με τον λογότυπο «Συναρπαστικά πολύχρωμη» (καθώς κυριαρχεί πάντως το κόκκινο χρώμα), κι όσο κι αν επιστρατεύονται κρατικοί φορείς, συγγραφείς και μεταφράσεις, στην Τουρκία δεν ανθεί το βιβλίο ούτε ευδοκιμεί η ανάγνωση.

Απ’ όλα τα σχετικά άρθρα, που δημοσιεύτηκαν μέχρι τώρα, η ανταπόκριση του Κάι Στρίττματτερ από την Κωνσταντινούπολη (Ιστανμπούλ), για λογαριασμό της S­ddeutsche Zeitung (13/10), με τίτλο «Ενας καθρέφτης στη χώρα των τυφλών» (δάνειο από μια δήλωση ενός αριστερού βιβλιοπώλη), αποκαλύπτει οδυνηρές αλήθειες από το πιο ευρωπαϊκό τμήμα της Τουρκίας. Η διοίκηση επιστρατεύει σε πταίσματα την ανάγνωση ως σωφρονιστική μέθοδο, σε μία χώρα με τον ίδιο περίπου πληθυσμό με τη Γερμανία, οι δημόσιες βιβλιοθήκες δεν ξεπερνούν τις 1.400 (υποδεκαπλάσιος αριθμός), το 2006 μία παιδαγωγική έρευνα έδειξε ότι ένας στους δύο μαθητές είχε διαβάσει ένα μόνο βιβλίο τα τελευταία έξι χρόνια, ενώ μια άλλη έρευνα του εμπορικού επιμελητηρίου αποκάλυπτε ότι το βιβλίο κατρακυλούσε από την 86η στην 116η θέση των βασικών καταναλωτικών αγαθών, 40% των πωλουμένων αντιτύπων είναι κλεψίτυπα. Ακόμα και σε κάποια σχολικά αναγνωστικά, το «βιβλίο ταιριάζει στην Αϋσέ», για τον Αλί αρκεί το τόπι.

Κι όμως, στη χώρα των Σουλτάνων και των Δερβίσηδων, το 1729 δημιουργήθηκε το πρώτο τυπογραφείο, στον Αβδούλ Χαμίτ οι γραμματιζούμενοι υποτακτικοί του διάβαζαν τις περιπέτειες του Σέρλοκ Χολμς, ο κεμαλισμός ίδρυσε τα «σπίτια του λαού» ως πολιτιστικά κέντρα και αναγνωστήρια κι ο Ορχάν Παμούκ «χτίζει τη βιβλιοθήκη του σαν σπίτι, βιβλίο το βιβλίο», όπως δήλωσε πρόσφατα σε μία συνέντευξή του στο νεότευκτο ZEIT Literatur.

Άγνωστο, ελκυστικό τοπίο

Ίσως η πλέον χαρακτηριστική φωτογραφία που δημοσιεύτηκε τις μέρες αυτές στον γερμανόφωνο Τύπο να είναι εκείνη της Frankfurter Rundschau (14/10), όπου απεικονίζεται ένας χαμάλης, θαρρείς βγαλμένος από το «Τοπ Καπί», του Ερικ Αμπλερ, που κουβαλάει στις πλάτες του μια στοίβα βιβλία, διασχίζοντας μία γέφυρα του Βοσπόρου.

Αυτή η εικόνα, βεβαίως, έρχεται σε αντίθεση με την πληθωρική παρουσία της χώρας στην Έκθεση, σε μια πόλη που δεν της είναι ξένη. Ο κύριος λογότυπος της «τιμωμένης χώρας» έχει πάντως χρώμα ελληνικό, αφού ανάμεσα σε πολύχρωμες παραλλαγές μαιάνδρων αποκαλύπτεται η λέξη «Τουρκία» (στα αγγλικά). Εδώ θα εμφανιστεί το «ισχυρό χαρτί» της τουρκικής λογοτεχνικής διπλωματίας, ο Ορχάν Παμούκ, κι εδώ θα παρελάσουν οι λογοτέχνες και οι συγγραφείς της σύγχρονης Τουρκίας. Εκθέσεις, εκδηλώσεις και βιβλία από και για την Τουρκία, από και για την Κωνσταντινούπολη, με τέσσερις τίτλους, ανάμεσα στους πολλούς, που πρωταγωνιστεί: η «Κωνσταντινούπολη 1453», του Βρετανού ιστορικού, Ρότζερ Κράουλυ, το χρονικό της Άλωσης και ταυτόχρονα η ιδρυτική πράξη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, τα μυθιστορήματα του Αχμέτ Χαμντί Τανπινάρ, ο οποίος επηρέασε τον Παμούκ, («Ηρεμία ψυχής» και «Το εργοστάσιο του χρόνου»), ένα διαρκές παιχνίδισμα, γεμάτο αλληγορίες και παράδοξα, ανάμεσα στην παράδοση και το μέλλον και του Μάριο Λέβι (ή Λεβί), «Η Ιστανμπούλ ήταν ένα παραμύθι», μια άλλη αφήγηση για τη Βασιλεύουσα, συνυφασμένη με την εβραϊκή μοίρα της περιπλάνησης, αλλά και του αφανισμού. Ho�geldiniz T­rkiye!