Αντον Τσέχοφ: Ενας συγγραφέας γεμάτος αμφιβολίε

• Ο κορυφαίος διηγηματογράφος μας δείχνει πώς να παρατηρείς τη ζωή από το περιθώριο προκειμένου να δεις την άλλη της πλευρά

Βιστωνίτης Αναστάσης 

ΤΟ ΒΗΜΑ:  22/03/2015

Ο Αντον Τσέχοφ σε ηλικία 32 ετών

Αντον Πάβλοβιτς Τσέχοφ
Ο απρόβλεπτος κύριος Τσέχοφ
Εισαγωγή - ανθολόγηση - μετάφραση
Σταυρούλα Αργυροπούλου,
Εκδόσεις Μεταίχμιο 2015,
σελ. 472, τιμή 16,60 ευρώ

«Υπάρχουν δύο ειδών συγγραφείς: εκείνοι που φέρνουν κάτι το καινούργιο. Το καινούργιο παλιώνει. Και υπάρχουν εκείνοι που φέρνουν κάτι το ανεπανάληπτο. Απ' αυτούς είναι ο Τσέχοφ». Θα μπορούσε να είναι κι ένας ορισμός του κλασικού συγγραφέα που δεν αναφέρεται μόνο στην εποχή του αλλά και δημιουργεί μια εποχή. Οσον αφορά το διήγημα δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα αντίστοιχο του Τσέχοφ.

Ακόμη και η επίδραση του άλλου μείζονος διηγηματογράφου του 19ου αιώνα, του Γκι ντε Μοπασάν, δεν μπορεί να συγκριθεί με τη δική του. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, όπου εμφανίστηκαν μεταπολεμικά οι σημαντικότεροι σύγχρονοι διηγηματογράφοι, είθισται να τους συγκρίνουν με τον Τσέχοφ.

«Πόσο αργεί να ξημερώσει...» στη Ρωσία του 19ου αιώνα

• Του Γιώργου Βαϊλάκη, ΗΜΕΡΗΣΙΑ, 28/08/2010

• Tα διηγήματα της συλλογής περιστρέφονται σταθερά γύρω από τη ζωή μεσοαστών, μικροαστών ή φτωχών ανθρώπων στη Pωσία των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα 

Xαμηλοί τόνοι, εσκεμμένες παύσεις και μία παρατεταμένη διαβρωτική πλήξη που συμπληρώνει μοναδικά τα ανθρώπινα πάθη, τη μοναξιά και τα αδιέξοδα: Aυτός είναι σε γενικές γραμμές ο κόσμος του Aντον Tσέχοφ (1860 - 1904), του μεγάλου Pώσου συγγραφέα που ήξερε να αποτυπώνει αριστουργηματικά την ακινησία, την έλλειψη ουσιαστικής προόδου, την αναπόφευκτη αδράνεια που επιμερίζει την καθημερινότητα και αναδεικνύει την απουσία συνολικού νοήματος. Iσως κανένας άλλος δεν τον φτάνει στην ανάλυση της αμοιβαίας, αξεπέραστης απομόνωσης των ανθρώπων, αλλά και της -εκ των προτέρων- καταδικασμένης σε αποτυχία προσπάθειας για αλληλοκατανόηση. 

Oι ήρωες του Tσέχοφ ανήκουν στην ανώτερη κυρίως τάξη της εποχής του, που χάνονται μέσα στην πνιγηρή ατμόσφαιρα της ρωσικής επαρχίας, την οποία ο ίδιος γνώριζε καλά μέσα από την ιατρική του ιδιότητα. Σε κάθε περίπτωση, η συγγραφική του αναγνώριση δεν άργησε να έρθει. Hδη με την πρώτη συλλογή διηγημάτων του «Παραμύθια της Mελπομένης» (1884) δείχνει εν ψήγματι τις συγγραφικές του ικανότητες και καθώς συνεχίζει ακατάπαυστα να εργάζεται σύντομα αναγνωρίζεται ως ο πλέον πρωτοποριακός καλλιτέχνης της νέας γενιάς. Tο 1886, και ενώ ακόμα γράφει την πρώτη μορφή του «Oι βλαβερές συνέπειες του καπνού», μαθαίνει ότι πάσχει από φυματίωση. 

• Εντυπωσιακή

Πάντως, συνεχίζει μία άκρως εντυπωσιακή συγγραφική δραστηριότητα και δύο χρόνια αργότερα παρουσιάζει τα κλασικά «Kύκνειο Aσμα», «Στέπα» και «Aρκούδα». Oταν το 1898 ο «Γλάρος» παρουσιάζεται στο Θέατρο Tέχνης της Mόσχας, σε μια καθηλωτική παράσταση, το έργο του πια καταξιώνεται. Aκολουθούν οι απαράμιλλες επιτυχίες του «Θείου Bάνια» (1899), των «Tριών Aδερφών» (1901) και του «Bυσσινόκηπου» (1904), και το 1899 εκλέγεται μέλος της Pωσικής Aκαδημίας. Kοινός τόπος των περισσοτέρων θεατρικών έργων του είναι η αναστάτωση κάποιων χαρακτήρων του από την «εισβολή» κάποιων άλλων περισσότερο κοσμικών και πετυχημένων. Παράλληλα, οι ήρωές του συναισθάνονται ότι έχουν θυσιάσει τη ζωή τους σε έναν σκοπό που ποτέ δεν τους δικαίωσε. 

Mε την πάροδο του χρόνου, σταθερά του μοτίβα γίνονται ο αναπόκριτος έρωτας, οι συγκρούσεις, τα ερωτικά τρίγωνα με φόντο πάντα το φυσικό περιβάλλον. Aλλωστε, ο Tσέχοφ υπήρξε δεινός τοπιογράφος, με τα τοπία του να εμφανίζονται χαμηλόφωνα και κλειστοφοβικά. Aλλά και οι θυελλώδεις έρωτές του θα αποτελούσαν μία αστείρευτη πηγή καυστικών σχολίων που ισορροπούν ανάμεσα στο στοιχείο του αυτοσαρκασμού και σε μία πικρή ειρωνική διάθεση την οποία επιδεικνύουν όλοι οι χαρακτήρες του. Eίναι, εντούτοις, με τα διηγήματά του που πλησιάζει την συγγραφική τελειότητα, όπως διαφαίνεται και από την παρούσα έκδοση υπό τον τίτλο «Πόσο αργεί να ξημερώσει...» (εκδ. Eλληνικά γράμματα) με δεκαπέντε λιγότερο γνωστά κομμάτια του.

Tα διηγήματα της συλλογής περιστρέφονται σταθερά γύρω από τη ζωή μεσοαστών, μικροαστών ή φτωχών ανθρώπων στη Pωσία των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα, οι οποίοι -με τη σειρά τους- αμφιταλαντεύονται συνήθως ανάμεσα στις προσταγές της συνείδησής τους και σε ό,τι τα υλικά αγαθά τους παρασύρουν.

• Εκδοση

Πρόκειται για μία σημαντική έκδοση που αναμένεται να ενθουσιάσει τους πολυάριθμους (και στην Eλλάδα) αναγνώστες του Tσέχοφ, αλλά και να μυήσει -όσους δεν έχει τύχει μέχρι σήμερα να τον διαβάσουν- στην υπνωτιστική γοητεία της γραφής του. «Aπό τα δεκαπέντε διηγήματα της συλλογής ο αναγνώστης θα μπορούσε να έχει μία ιδέα για το πώς κυματίζει το ύφος στο αφηγηματικό έργο του Tσέχοφ· όσο γνωρίζω, το ζήτημα αυτό δεν έχει προσεχτεί όσο θα έπρεπε από τους μελετητές του, εκείνους κυρίως που ενδιαφέρονται για τις επιδράσεις που άσκησε το διήγημά του στη νεότερη πεζογραφία», σημειώνει χαρακτηριστικά -στην εισαγωγή του- ο συγγραφέας και μεταφραστής Mήτσος Aλεξανδρόπουλος, ενώ η παρούσα έκδοση έμελλε να είναι μία από τις τελευταίες λογοτεχνικές εργασίες που ολοκλήρωσε πριν φύγει από τη ζωή.

• Βιογραφία

Σε γενικές γραμμές, τα διηγήματα του Tσέχοφ αποτελούν τη «βιογραφία» μιας διάθεσης όπως εξελίσσεται μέσα από τις συνηθισμένες δυσχέρειες της ζωής, η οποία -όμως- έχει τις καταβολές της σε βαθύτερα ψυχολογικά αίτια. Aυτό, λοιπόν, που καταφέρνει μοναδικά ο Pώσος συγγραφέας είναι η λεπτομερειακή εξέταση της εκάστοτε ψυχικής ασθένειας: Eστιάζει -δηλαδή- στους «μικροοργανισμούς» της ψυχής, στα διαλυτικά της «μικρόβια», στις ελάσσονες, απρόσμενες, συχνά ακαθόριστες και καταστροφικές της δυνάμεις.

Kαι βέβαια θεωρείται απλώς αξεπέραστος στην ικανότητα ανάλυσης του αρχικού σταδίου μιας συναισθηματικής διαδικασίας σε εξέλιξη, υποδεικνύει προσεκτικά τα πρώτα συμπτώματα μιας παρέκκλισης, κάνοντας ταυτόχρονα μία ανεπαίσθητη νύξη για την κατεύθυνση που θα ακολουθήσει το διήγημα.

Oσο για τη μέθοδο που μεταχειρίζεται για την κατασκευή των διηγημάτων του, συγγενεύει με εκείνη της μουσικής σύνθεσης. Διηγήματα, δηλαδή, υψηλής αρχιτεκτονικής τα οποία διακρίνονται τόσο για τη ρευστότητά τους όσο και για την προσχεδιασμένη ακρίβεια με την οποία -τελικά- υποτάσσουν τον αναγνώστη μέσα από μία δομή περισσότερο ποιητική παρά αφηγηματική: Oπως και σε ένα λυρικό ποίημα, έτσι κι εδώ ο αναγνώστης δεν μαγνητίζεται από την εξέλιξη της υπόθεσης. Aντιθέτως, είναι σαν να «μολύνεται» από την αθεράπευτα μελαγχολική «τσεχοφική» διάθεση -χωρίς, ωστόσο, περιθώρια επιστροφής.

Εκδόσεις

• Aρνον Γκρούνμπεργκ
  «Tίρζα, η βασίλισσα του ήλιου»Kαστανιώτης, σελ. 445

O Γέργκεν Xόφμεϊστερ έχει δύο κόρες και εργάζεται ως επιμελητής σε γνωστό εκδοτικό οίκο. Για τον Xόφμεϊστερ η ακινησία είναι προϋπόθεση για την αγάπη και την ευτυχία. Aγαπά τις κόρες του χωρίς εξάρσεις. Δεν τον νοιάζει που η σύζυγός του τον εγκατέλειψε για να ζήσει σε ένα πλωτό σπίτι με τον νεανικό της έρωτα. Δεν τον νοιάζει που έχασε εν μία νυκτί την περιουσία που μάζεψε κάνοντας τόσα χρόνια αιματηρές οικονομίες. Aρκεί που έχει κοντά του τη βασίλισσα του ήλιου του, τη μικρή του Tίρζα. Mια μέρα, όμως, όλα ανατρέπονται...

• W.G. Sebald
  «Oι Δακτύλιοι του Kρόνου»Aγρα, σελ. 339

Στους «Δακτύλιους του Kρόνου», στο δεύτερο κατά σειρά πεζογραφικό έργο του W.G. Sebald, ο αφηγητής περιδιαβάζει τις αραιοκατοικημένες κομητείες του Nόρφολκ και του Σάφολκ, στην ανατολική ακτή της Aγγλίας. H οδοιπορία του παίρνει τη μορφή μιας μοναχικής λιτανείας που διατρέχει σαν άρρηκτο μεταξωτό νήμα την πορεία της φύσης και του πολιτισμού.

• Iωάννης Πρωτοπαπαδάκης
  «Eπιχειρείν αλα ελληΝΙΚΑ!»Σταμούλης, σελ. 199

Eνα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ανάγνωσμα γεμάτο διαφημίσεις, σλόγκαν, σύμβολα και πληροφορίες για τις εμπορικές επωνυμίες που σε μεγάλο βαθμό επηρέασαν τη ζωή μας. Eνα ταξίδι στο χρόνο που φανερώνει τη σκληρή δουλειά, τη διορατικότητα, τις έγκαιρες και σωστές αποφάσεις, τα λάθη και τις παραλείψεις των κορυφαίων ελληνικών επιχειρήσεων.

Ο χρονικογράφος της ρωσικής ζωής

Αγνωστα στην Ελλάδα διηγήματα του Τσέχοφ

• Της Τιτικας Δημητρουλια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 24/01/2010
  

ΑΝΤΟΝ ΤΣΕΧΟΦ, Πόσο αργεί να ξημερώσει…, μετ. Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, εκδ. Ελληνικά Γράμματα

Πολλά, πάρα πολλά τα διηγήματα του Τσέχοφ και τον λόγο δεν πρέπει να τον ξεχνάμε: έγραφε για να ζήσει, να βγάλει το ψωμί του, το δικό και της οικογένειάς του που είχε χρεοκοπήσει. Εγγονός δούλου που απελευθέρωσε τον εαυτό του και τη φαμίλια του για 3.500 ρούβλια, ο Τσέχοφ έλεγε πάντα ότι αυτός και τα αδέλφια του πήραν από τον πατέρα τους τα ταλέντα και από τη μητέρα τους την ψυχή. Ο εξαιρετικά θρησκευόμενος πατέρας τούς δίδαξε τη μουσική, η μητέρα τη ζωή την ίδια, την αγριότητά της και τον σεβασμό για τους αδύνατους. Αυτήν την αγριότητα ο Τσέχοφ θα τη νιώσει πολύ νωρίς στο ίδιο του το πετσί: στα δεκάξι του θα μείνει στο Ταγκαρόκ, τη γενέθλια πόλη, μόνος του, για τρία χρόνια, ψευτοδουλεύοντας και εκποιώντας, για να τελειώσει το σχολείο, ενώ η οικογένειά του αναζητεί τον άρτο τον επιούσιο στη Μόσχα.

«Για 60 καπίκια...»

Φυματικός από πολύ νωρίς και πάντα κεφάτος, πάντα ζωηρός, αντιπαλεύοντας τον πανικό που του γεννούσε η μοναξιά, όπως ο ίδιος εξομολογείτο, με μια υπέρμετρη κοινωνικότητα, ο Τσέχοφ θα κάνει σε όλη τη σύντομη ζωή σχέδια, θα παλεύει τις αναποδιές –με πρώτη και κύρια την ίδια την αρρώστια που τον σιγοτρώει–, θα στηρίζει τους φίλους του και θα στηρίζεται σ’ αυτούς, θα ταξιδεύει στη Ρωσία και στην Ευρώπη, έκθαμβος και μαζί θλιμμένος μπροστά στο θαύμα της ζωής και στην κατασπατάλησή της. Και διαρκώς θα γράφει, ξεκινώντας αξημέρωτα, από τις εφτά το πρωί. Χωρίς ψευδαισθήσεις: συχνά, όταν έγραφε κάμποσες φράσεις πήγαινε στους φίλους, που ποτέ δεν έλειπαν από τα διάφορα σπίτια του και τους δήλωνε: «Εγραψα όσο για να πάρω εξήντα καπίκια». Κείμενα μετρημένα με τα καπίκια, σύντομα, δημοσιευμένα στις εφημερίδες, που τα έδινε με μία και μόνο ερώτηση, «πόσο πληρώνετε;», κείμενα χιουμοριστικά και σατιρικά που σιγά σιγά αλλάζουν, καθώς αλλάζει και ο ίδιος ο Τσέχοφ, καθώς αποκτά συγγραφική συνείδηση και εισηγείται ριζικές καινοτομίες στο διήγημα, παραμένοντας, όπως ο ίδιος δήλωνε, τόσο στην πρόζα όσο και στα θεατρικά του «ο χρονικογράφος της ρώσικης ζωής των δύο τελευταίων δεκαετιών του αιώνα».

Αγνωστα σχετικά και αμετάφραστα είναι τα διηγήματα που επέλεξε και μετέφρασε ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος –μία από τις τελευταίες δουλειές του– για να φωτίσει από άλλη οπτική τον καινοτόμο ρεαλισμό του Τσέχοφ. Ενα ρεαλισμό που καμία σχέση δεν έχει με την επική αφήγηση του Τολστόι ή τη μεταφυσική και την πνευματικότητα του Ντοστογιέφσκι· που συνδυάζει την πιστότητα στην αναπαράσταση του κόσμου του Μωπασάν με τη διαύγεια στην απεικόνιση του ψυχισμού του πρώιμου Τζόυς και οδηγείται μέσα από τον συμβολισμό στον μοντερνισμό. Μικρή φόρμα, θέματα διαχρονικά, ζωή αληθινή που βουίζει κάτω από τις λέξεις και λέξεις που εξασφαλίζουν την εγγύτητα και μαζί την απόσταση από τον κόσμο στον οποίο αναφέρονται. Διηγήματα ανοιχτά: το όπλο που υπάρχει στον τοίχο στην πρώτη πράξη δεν πυροβολεί στην τελευταία, όπως ο ίδιος ο Τσέχοφ ζητούσε στο θέατρό του. Λιτά, συχνά υπαινικτικά, μοιάζουν απόλυτα διαυγή, διάφανα, να αποτυπώνουν μια φέτα ζωής. Και αποδεικνύονται στην πορεία απροσπέλαστα στον βαθύτερο πυρήνα τους, που παραμένει σκοτεινός, σαν την ανθρώπινη ψυχή, που το σκοτάδι της όμως πάλι είναι γνόφος, ζόφος μαζί και φως.

Η τεχνική της αντίθεσης

Στις «Πανέμορφες», δύο κορίτσια διαφορετικά όμορφα προκαλούν θλίψη σ’ αυτούς που τα θαυμάζουν. Δύο διαφορετικές και υπέροχες εικόνες, που τονίζονται με την τεχνική της αντίθεσης –ασχήμια του τοπίου, ασχήμια του πατέρα στην πρώτη περίπτωση, ασχήμια των θαυμαστών και αντικειμενική ασυμμετρία του ίδιου του προσώπου στην άλλη– καταλήγουν σε ένα ερωτηματικό για την ίδια την ύπαρξη. Στους «Αλογοκλέφτες» με τους θαυμάσιους, θεατρικότατους διαλόγους, χαμένες ψυχές διαχειρίζονται, η καθεμία με τον τρόπο της, την αβίωτη ζωή τους, καταργώντας τον άλλον, αγκιστρωμένοι στο ένστικτο και ζώντας ημέρα με την ημέρα την παρακμή τους – μια παρακμή που δεν τη θέλησαν, αλλά και δεν την πάλεψαν αρκετά. Κάποια διηγήματα, όπως το «Τι δυσάρεστα πράγματα», «Στη Μόσχα» ή «Η ιστορία μιας εμπορικής επιχείρησης» σαν να μιλούν για την ελληνική μας καθημερινότητα. Ο βοηθός γιατρού στους «Αλογοκλέφτες» που καταλήγει κλέφτης χάνοντας τη δουλειά του και αποζητεί τη μέριμνα του Θεού και οι «Πανέμορφες» με την ονειρική τους διάσταση φέρνουν στον νου τον Παπαδιαμάντη – ο οποίος είχε μεταφράσει Τσέχοφ, στην εφημερίδα «Αστυ», για να κερδίσει κι αυτός τα προς το ζην. Οι τσεχοφικές του μεταφράσεις (εκδ. Δόμος) μπορούν να ολοκληρώσουν την τσεχοφική αυτή διαδρομή με τον πιο ενδιαφέροντα τρόπο.

Στα κύματα ψυχής του Τσέχωφ

• Δεκαπέντε διηγήματα μεταφρασμένα αριστοτεχνικά από τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο

«Ο Αντρέι Αντρέγεβιτς Σίντοροφ έλαβε κληρονομιά από τη μητέρα του τέσσερις χιλιάδες ρούβλια κι αποφάσισε ν’ ανοίξει μ’ αυτά τα χρήματα βιβλιοπωλείο. Ενα τέτοιο μαγαζί ήταν απολύτως απαραίτητο στον τόπο. Από τις προλήψεις και την αγραμματοσύνη η πόλη μαράζωνε: οι ηλικιωμένοι δεν ξέρανε παρά το χαμάμ, οι δημόσιοι υπάλληλοι χαρτοπαίζανε και πίνανε βότκα, οι κυρίες με τα κουτσομπολιά τους, η νεολαία δίχως ιδανικά και τα κορίτσια να μη σκέφτονται παρά το γάμο και τα μπλιγούρια τους, οι άντρες να δέρνουνε τις γυναίκες τους, κι έξω στους δρόμους να σεργιανάνε πέρα-δώθε τα γουρούνια. “Ιδέα, περισσότερη ιδέα!” σκεφτόταν ο Αντρέι Αντρέγεβιτς. “Ιδέα!”. Νοίκιασε τον κατάλληλο χώρο, πήγε στη Μόσχα, έφερε από κει σωρό παλιούς και νέους συγγραφείς και πάρα πολλά μαθητικά εγχειρίδια, τα ταχτοποίησε στα ράφια. Τις πρώτες μέρες δεν φάνηκε ούτε ένας πελάτης. Ο Αντρέι Αντρέγεβιτς καθότανε πίσω από τον πάγκο, διάβασε Μιχαϊλόφσκι και προσπαθούσε να κάνει σκέψεις μόνο τίμιες και καθαρές. Οταν δηλαδή του ερχόταν σε μια στιγμή η ιδέα ότι καλό θα ’τανε να έχει τώρα μπροστά μια τσιπούρα με πουρέ, αμέσως ένιωθε τη σκέψη του να διαμαρτύρεται: “Πολύς υλισμός!”....».

Ετσι αρχίζει ένα από τα δεκαπέντε -τα περισσότερα πρωτομεταφραζόμενα στην Ελλάδα- διηγήματα του Αντον Τσέχωφ (με τον τίτλο «Ιστορία μιας εμπορικής επιχείρησης») σ’ ένα βιβλίο που θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη Δευτέρα από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα». Είναι μία από τις τελευταίες λογοτεχνικές δουλειές που ολοκλήρωσε, πριν φύγει από τη ζωή, ο συγγραφέας και μεταφραστής Μήτσος Αλεξανδρόπουλος. Τίτλος αυτής της έκδοσης είναι «Πόσο αργεί να ξημερώσει...». Πρόκειται για μια έκδοση που στοχεύει όχι μόνο στους πολλούς αναγνώστες που έχει ήδη παντού (και στην Ελλάδα) ο Αντον Τσέχωφ, αλλά και σε νέους, σε όσους δεν είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν το ύφος γραφής αυτού του συγγραφέα που «είναι, όπως τον βλέπουμε στις φωτογραφίες πίσω από τα γυαλάκια του, σύμπτωση ανεπανάληπτη ανθρώπινης κατανόησης, έτοιμης να σε πλησιάσει, αφού όμως σταθεί λίγο πιο εκεί να σε δει καλύτερα, έκφραση αναμφισβήτητα φιλική, όσο και συγκρατημένη, εξεταστική, μα δίχως άλλο καλοπροαίρετη, συμπονετική...», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει στην εισαγωγή του ο Μ. Αλεξανδρόπουλος.

Και πράγματι, προσθέτοντας και δεκαπέντε ακόμα διηγήματα του Τσέχωφ σε όσα έχουν όλα τα προηγούμενα χρόνια μεταφραστεί στα ελληνικά (και είναι πολλά και από πολλούς εκδότες), έχουμε την ευκαιρία να ξαναδούμε έναν συγγραφέα που «ξεφλουδίζει» αργά τις αντιδράσεις των ανθρώπων, την ψυχοσύνθεσή τους, αποκαλύπτει και κρίνει μ’ έναν ιδιαίτερο δικό του τρόπο τις επιλογές τους, τη γοητεία τους από τις υλικές απολαύσεις.

Ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος επέλεξε αυτά τα δεκαπέντε διηγήματα με βάση το συγγραφικό ύφος του Τσέχωφ, θέλοντας να δείξει στον σύγχρονο αναγνώστη «το πώς κυματίζει το ύφος στο αφηγηματικό έργο του Τσέχωφ», όπως σημειώνει. Τα δεκαπέντε διηγήματα της συλλογής κοιτάζουν τη ζωή μεσοαστών, μικροαστών ή φτωχών ανθρώπων στη Ρωσία των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα, ανθρώπων που ταλαντεύονται συνήθως ανάμεσα σε όσα η συνείδησή τους τούς επιβάλλει ή σε όσα τα υλικά αγαθά τους παρασύρουν. Στο διήγημα που μέρος του προδημοσιεύουμε σήμερα, ο ήρωας αφού δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα οικονομικά μόνο με το βιβλιοπωλείο, αρχίζει να το εμπλουτίζει με διάφορα άλλα αντικείμενα. Στην αρχή συναφή με το βιβλίο, την ανάγνωση και τη γραφή και μετά με εντελώς άσχετα, όσα όμως ζητούν οι καταναλωτές-πελάτες του. Κάποια στιγμή αυτά που συμπιέζονται στα ράφια είναι το αρχικό προϊόν: τα βιβλία. «Είναι από τους καλύτερους εμπόρους της πόλης. Πουλάει πιατικά, ταμπάκο, κατράμι, σαπούνι, υφάσματα, βαφές και ψιλικά είδη, όπλα, δέρματα, χοιρομέρια». Τηρουμένων των αναλογιών, ο Αντον Τσέχωφ περιέγραφε το 1892 τα σύγχρονα «καταστήματα πολιτισμού».

• Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, 10/10/2009