Το κυβιστικό πορτρέτο ενός δημιουργού μετά το «θάνατό» του

• Από την Αργυρώ Μαντόγλου, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 30 Δεκεμβρίου 2010

• Τζ. Μ. Κουτσί 
• Θέρος 
• μτφρ.: Αθηνά Δημητριάδου 
• Μεταίχμιο, σ. 286, ευρώ 18,70

Στο Θέρος ο Τζον Κουτσί αρχίζει με την υπόθεση πως ο συγγραφέας Κουτσί είναι νεκρός και έχουν μείνει πίσω του μια σειρά από ημερολογιακές καταχωρίσεις και προπαρασκευαστικές ασκήσεις που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη γραφή μιας αυτοβιογραφίας. Αυτές οι σημειώσεις έχουν βρεθεί στα χέρια ενός Αγγλου βιογράφου με το όνομα Βίνσεντ, ο οποίος αναλαμβάνει να γράψει τη βιογραφία του νομπελίστα Νοτιοαφρικανού συγγραφέα, του οποίου η δημόσια περσόνα «Τζ. Μ. Κουτσί» έχει χαρακτηριστεί ως ιδιαιτέρως μυστικοπαθής.

Από ποιους θα έπαιρνε συνεντεύξεις ένας ανάλογος βιογράφος; Τι είδους ερωτήσεις θα ρωτούσε; Με άλλα λόγια, ποια θα ήταν τα κατάλληλα πρόσωπα που θα μπορούσαν να δώσουν πληροφορίες και να διαφωτίσουν την προσωπικότητα ενός ιδιαίτερα κλειστού ατόμου που, εν πολλοίς, χρησιμοποίησε το υλικό της ζωής του και στα βιβλία του;

Οι διαφορετικές εκδοχές της συγγραφικής περσόνας που προκύπτουν μέσα από τις επιλογές τού εκάστοτε βιογράφου είναι το θέμα του καινούργιου βιβλίου του Κουτσί, το οποίο είναι και το τρίτο της τριλογίας των αυτοβιογραφικών του έργων «Σκηνές από τη ζωή ενός παιδιού» και «Σκηνές από τη ζωή ενός νέου». Στο τρίτο μέρος μάς δίδονται όχι μόνο βιογραφικές πληροφορίες αλλά και μύχιες εκμυστηρεύσεις από διάφορα πρόσωπα με τα οποία έχει ο συγγραφέας σχετιστεί στενά και που, εν πολλοίς (ιδιαίτερα οι γυναίκες), συγκλίνουν σε ένα καθόλου κολακευτικό πορτρέτο ενός «ξύλινου» και μη ανθρώπινου τύπου. Μία εξ αυτών είναι και η Βραζιλιάνα που ο Κουτσί ερωτεύτηκε σφόδρα και η οποία, σύμφωνα με τον βιογράφο, μπορεί να αποτέλεσε και το μοντέλο πάνω στο οποίο ο συγγραφέας κατασκεύασε την ηρωίδα του «Μια γυναίκα στο νησί του Ροβινσώνα».

Στο Θέρος, όπως και στα δύο προηγούμενα της τριλογίας, διερευνώνται κάποια κρίσιμα στάδια για την καλλιτεχνική και την πνευματική εξέλιξη του συγγραφέα.

Από πλευράς φόρμας και αφηγηματικών τεχνικών, το Θέρος είναι σαφώς πιο προωθημένο από τα προηγούμενα αυτοβιογραφικά έργα του (αποδεικνύοντας πως ο Κουτσί ακόμα και μετά το Νόμπελ συνεχίζει τους πειραματισμούς του, εξερευνώντας τη συνεχώς μεταβαλλόμενη σχέση πραγματικότητας και μυθιστορίας). Εχοντας ως σημείο εκκίνησης τις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα -όταν ο Τζον επέστρεψε στη Νότια Αφρική από την Αμερική, όπου και πήρε το διδακτορικό του στη διδασκαλία της Αγγλικής Λογοτεχνίας- βρίσκεται να συγκατοικεί με τον χήρο πατέρα του σ' ένα προάστιο του Κέιπ Τάουν και να ρίχνεται με μανία στη σκληρή χειρωνακτική εργασία στο κτήμα, ενώ ταυτόχρονα δημοσιεύει και τα πρώτα του μυθιστορήματα.

Στο Θέρος δεν μας δίδεται μια γραμμική αφήγηση για τα έργα και τις ημέρες του ήρωα ούτε κάποια καταγραφή των γεγονότων της ζωής του, αλλά μαθαίνουμε γι' αυτόν μέσα από μια συνάθροιση ημιτελών κειμένων από τα σημειωματάρια του Κουτσί, κάποιες αποσπασματικές σημειώσεις και πέντε συνεντεύξεις από ανθρώπους που τον γνώριζαν εκείνη την εποχή, όταν έβαζε τα θεμέλια στη συγγραφική του καριέρα.

Ο Βίνσεντ έχει μεν συγκεντρώσει θραύσματα των γραπτών του Κουτσί, αλλά δεν τα έχει ακόμα οργανώσει ούτε έχει αποφασίσει για την τελική αφηγηματική μορφή του πονήματός του. Το Θέρος θα μπορούσε να είναι η διαδικασία της σύνθεσης μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας, με σημείο εστίασης τα χρόνια που ο ήρωας πάσχιζε να γίνει συγγραφέας. Μέσα από τις ημερολογιακές καταχωρίσεις και τις συνεντεύξεις, βλέπουμε τον Τζον να παλεύει με δύο σημαντικά εμπόδια: πώς να συμβιβαστεί με την πραγματικότητα της Νότιας Αφρικής την εποχή του απαρτχάιντ και, δεύτερον, πώς να συνάψει ουσιαστικές σχέσεις με τις γυναίκες - θέματα στα οποία έχει επανέλθει πολλές φορές και σε άλλα βιβλία του, μέσα από ιδιαίτερα ευφάνταστα μεταμοντέρνα τεχνάσματα.

Τα ημερολογιακά θραύσματα και οι συνεντεύξεις μάς δίνουν ένα κυβιστικό πορτρέτο του συγγραφέα, προσδίδοντάς του διαφορετικές, ακόμα και αντιθετικές, ιδιότητες και μια στοιχειώδη αληθοφάνεια αλλά απογοητεύοντας όσους στρέφονται στις βιογραφίες και στα απομνημονεύματα για να αντλήσουν πληροφορίες για το αντικείμενο του ενδιαφέροντός τους. Στο Θέρος εξερευνώνται τα όρια της αυτοβιογραφίας, αποδεικνύοντας, ακόμη μια φορά, πως δεν μετρούν στο τελικό αποτέλεσμα η αλήθεια και το ψεύδος των πληροφοριών αλλά η ερμηνεία τους και η ικανότητα «ανάγνωσης» των δεδομένων - δηλαδή η πρόθεση του βιογράφου. *

Αυτοβιογραφία σε τρίτο πρόσωπο

• Ο νομπελίστας νοτιοαφρικανός συγγραφέας Τζ. Μ. Κουτσί μυθοποιεί τη ζωή του σε ώριμη ηλικία και φαντάζεται τον εαυτό του νεκρό

Oσα βιβλία εξέδωσε ο Τζ. Μ. Κουτσί μετά το βραβείο Νομπέλ, που του απονεμήθηκε το 2003, είναι εξόχως πειραματικά. Σαν να έμοιαζε η καθιέρωση να του έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμάσει νέες μυθοπλαστικές τεχνικές. Και αυτό δεν είναι αξιοπερίεργο για έναν πεζογράφο που είναι εξίσου σημαντικός και ως δοκιμιογράφος. Το ίδιο συμβαίνει και με το τελευταίο του, το Θέρος, το οποίο είναι το τρίτο μέρος μιας άτυπης τριλογίας. Το πρώτο ήταν οι Σκηνές από τη ζωή ενός παιδιού και το δεύτερο οι Σκηνές από τη ζωή ενός νέου. Το βιβλίο δεν είναι ακριβώς αυτοβιογραφία ούτε και ακριβώς μυθιστόρημα. Σε αντίθεση όμως με τα άλλα δύο καθαρώς αυτοβιογραφικά, αυτό έχει γραφτεί με την τεχνική της μυθοπλασίας.

Θα έλεγε κανείς πως στο επίπεδο του συμβολισμού ο τίτλος που θα του ταίριαζε θα ήταν ίσως χειμώνας, αφού πρόκειται για τα ύστερα χρόνια στη ζωή του συγγραφέα. Εδώ ο Κουτσί μέσω της μυθοπλαστικής τεχνικής ή του ευρήματος αποφάσισε να μιλήσει για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο. Πώς μπορεί να συμβεί αυτό και κυρίως ποια από τα όσα λέγονται ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα; Το τρικ μπορεί να ξεγελάσει όσους δεν έχουν γενικότερη θεώρηση του έργου του ή δεν έχουν διαβάσει τα μυθιστορήματα που τον καθιέρωσαν, δηλαδή το Περιμένοντας τους βαρβάρους (που κατά τη γνώμη του γράφοντος παραμένει το κορυφαίο του βιβλίο), τον Αρχοντα της Πετρούπολης (όπου πρωταγωνιστεί επίσης ένας συγγραφέας, ο Ντοστογέφσκι) και το Βίος και πολιτεία του Μάικλ Κ. Η ζωή σαν μυθιστόρημα
Το Θέρος είναι υποτίθεται βιογραφία του συγγραφέα Τζον Κουτσί, ο οποίος όμως στο βιβλίο έχει «πεθάνει», από έναν Βρετανό ονόματι Βίνσεντ, που μεταφέρει συνεντεύξεις από πρόσωπα που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη ζωή του συγγραφέα: συναδέλφους, ερωμένες και άλλους. Η περίοδος που καλύπτουν είναι από το 1971 ως το 1977. Τι νόημα έχουν οι χρονολογίες; Σύμφωνα με τον Βίνσεντ, τα χρόνια αυτά ο συγγραφέας μπορούσε ακόμη να γράφει της προκοπής. Αλλά και τις συνεντεύξεις ο βιογράφος τις έχει «μεταγράψει» από τα ημερολόγια του «νεκρού» Κουτσί.

Ο βιογράφος δεν είναι και κανένας αξιοπρόσεκτος συγγραφέας, δηλαδή συγγραφέας που να μπορεί κανείς να τον κατατάξει στο επάγγελμα. Διεκπεραιώνει, δηλαδή, μια αφήγηση μέσα από την οποία αναδύεται το άλλο εγώ του συγγραφέα. Οι πέντε συνεντεύξεις που μεταφέρει ο Βίνσεντ είναι με δύο ερωμένες του συγγραφέα, έναν εξάδελφο και τη μητέρα ενός πρώην σπουδαστή. Η σχέση του «νεκρού» Κουτσί με τα παραπάνω πρόσωπα παρουσιάζεται αμφιθυμική και ειρωνική. Μέσω του alter ego του, δηλαδή, ο ζωντανός Κουτσί δεν μεταχειρίζεται τον εαυτό του με τη γνωστή επιείκεια που μιλούν συχνά για τον εαυτό τους οι συγγραφείς όταν αυτοβιογραφούνται σε μεγάλη ηλικία. Η ειρωνεία του επομένως δεν αναφέρεται μόνο στα λάθη, στις παραλείψεις ή στα αμαρτήματα της νεανικής του ζωής αλλά και στο πώς επέδρασαν στον ψυχισμό του και στη στάση του απέναντι στα πράγματα και στον κόσμο και κατ΄ επέκταση στο νόημα που παίρνει η ζωή μέσα στο έργο. Γι΄ αυτό και δεν είναι διόλου τυχαίο που ο συγγραφέας Κουτσί εμφανίζει τον άνθρωπο Κουτσί (ή μια εκδοχή του εν πάση περιπτώσει) ως αδέξιο, περίπου ανόητο και αναπόφευκτα διόλου ελκυστικό.

Η αυτοπροσωπογραφία του «νεκρού» Κουτσί από τον ζωντανό Κουτσί δεν είναι επομένως ο πραγματικός Κουτσί. Το τρικ θα το έλεγε κανείς προβοκατόρικο, γιατί όπως και όσο- κι αν διαστρέψει κανείς το αληθινό πορτρέτο η αληθινή εικόνα δεν παύει να υφίσταται έστω και παραμορφωμένη. Ο ίδιος ο συγγραφέας μας λέει κάπου ότι αν αλλάξουμε τη φόρμα αυτό δεν έχει καμία επίδραση στο περιεχόμενο.

Αλλά, αν το εννοεί, τότε γιατί σε όλα του τα βιβλία μετά την απονομή του Νομπέλ πειραματίζεται με τη φόρμα; Δικαιούμαστε λοιπόν να μην τον πιστέψουμε, πράγμα που υποπτεύομαι ότι δεν θα τον ενοχλούσε διόλου. Στόχος του λοιπόν είναι να τον διαβάσουμε- και τώρα πλέον για να βεβαιωθούμε ότι όλοι οι δρόμοι ανάπτυξης του μυθιστορήματος δεν έχουν ακόμη πλήρως εξερευνηθεί. Ο μυθιστοριογράφος Κουτσί εδώ κλείνει το μάτι στον αναγνώστη ως μπροστά σε ένα παραβάν πίσω από το οποίο κρύβεται ο άλλος Κουτσί, ο δοκιμιογράφος. Γιατί, σε τελική ανάλυση, το βιβλίο αυτό θα μπορούσε κανείς να το προσλάβει και ως ένα ευφυέστατα μεταμορφωμένο δοκίμιο με θέμα την ειρωνεία και τη μνήμη.

• Μοναχικός, χορτοφάγος και φιλόζωος

Ο Κουτσί έχει στην Ελλάδα ένα φανατικό κοινό, απόδειξη πως ανήκει στους ελάχιστους συγγραφείς που μεταφράστηκε στη χώρα μας και ικανό μέρος του δοκιμιακού τους έργου. Η Νότια Αφρική μάς έδωσε μεταπολεμικά τρεις πεζογράφους πρώτης γραμμής: τον Αντρέ Μπρινκ, τη Ναντίν Γκόρντιμερ και τον ίδιο. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που οι δύο τελευταίοι τιμήθηκαν με το βραβείο Νομπέλ. Ο Κουτσί, ο οποίος γεννήθηκε το 1940 στο Κέιπ Τάουν, είναι ένας άνθρωπος απολύτως αφοσιωμένος στο έργο του. Δεν πίνει, δεν καπνίζει, είναι χορτοφάγος και κάθε μέρα κάνει ποδήλατο προκειμένου να διατηρείται λεπτός και υγιής. Λέγεται ότι τον είδαν να γελάει μόνο μια φορά, ενώ υπήρξαν περιπτώσεις όπου σε δείπνα προς τιμήν του δεν είχε ανοίξει το στόμα του όλο το βράδυ. Συμμετέχει ενεργά στις πρωτοβουλίες για την υπεράσπιση του δικαιώματος των ζώων και για το θέμα έχει γράψει μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα κείμενα. Μαζί με τον Μπρινκ και την Γκόρντιμερ ήταν οι τρεις σημαντικότεροι λευκοί νοτιοαφρικανοί συγγραφείς που συμμετείχαν στον αγώνα κατά του απαρτχάιντ, ενώ ο ίδιος τη δεκαετία του ΄60, όταν βρισκόταν στις ΗΠΑ, έλαβε μέρος σε διαδηλώσεις εναντίον του πολέμου του Βιετνάμ. Εξαιτίας της δράσης του αυτής αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα. Σήμερα ζει στην Αυστραλία, μονήρης και κλειστός αλλά παραγωγικότερος από ποτέ.

 

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=358229&dt=03/10/2010#ixzz11HZgGAcJ

Ο Κουτσί έγραψε βιβλίο με ήρωα... τον εαυτό του

• O Τζ. Μ. Κουτσί, από τους σημαντικότερους συγγραφείς των ημερών μας διεθνώς, επέλεξε ως κεντρικό ήρωα του τελευταίου μυθιστορήματός του τον... εαυτό του.

Σύμφωνα με το στόρι, ένας νέος Αγγλος βιογράφος, θέλοντας να σχηματίσει εικόνα για τον πρόσφατα αποβιώσαντα Νοτιοαφρικανό συγγραφέα Τζ. Μ. Κουτσί, παίρνει συνεντεύξεις από άτομα που τον γνώρισαν. Η εικόνα που σχηματίζεται δείχνει έναν παράξενο, συγκρατημένο βιβλιόφιλο που δυσκολεύεται να συνάψει ουσιαστικές σχέσεις με τους ανθρώπους. Το μυθιστόρημα με τίτλο «Θέρος: Σκηνές από την αγροτική ζωή» ήταν υποψήφιο για το περσινό Μπούκερ. Στα Ελληνικά κυκλοφορεί το φθινόπωρο, από το «Μεταίχμιο». [ΕΘΝΟΣ]

Ηπιε τσάι με τον χαφιέ του

«Μέχρι τα 50 μου χρόνια, τα βιβλία μου μπορούσαν να διαβαστούν από τους Νοτιοαφρικανούς συμπατριώτες μου μόνον αφού περνούσαν από λογοκρισία», είπε ο -βραβευμένος με Νόμπελ- εβδομηντάχρονος συγγραφέας Τζ. Μ. Κουτσί σε ομιλία του στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Ανάμεσα στους φοιτητές ήταν και ο 91αχρονος ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι, τυχαία περαστικός από το Παρίσι. Ο Κουτσί εξέθεσε μια άλλη πλευρά της ζωής του την εποχή του απαρτχάιντ· πριν από λίγα χρόνια έμαθε ότι ήταν και ο ίδιος θύμα του.

Ο Τζ. Μ. Κουτσί -Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2003- δήλωσε: «Κάθε μέρα συναντιόμουν με ανθρώπους που μυστικά αποφάσιζαν αν θα έπρεπε να εκδοθεί ή να διαβαστεί ένα βιβλίο μου»

• Οπως κάθε ολοκληρωτικό καθεστώς, το απαρτχάιντ όταν «πέθανε» άφησε πίσω του ένα μακρύ, βρόμικο χάρτινο ίχνος από φακέλους, υποπροϊόν του μηχανισμού παρακολούθησης των αρχών ασφαλείας. Το 2008, ένας ακαδημαϊκός ερευνητής πλησίασε τον Κουτσί και προσφέρθηκε να του δείξει αρχεία του νοτιοαφρικανικού κράτους, που είχε τυχαία ξεθάψει. Αυτά έδειχναν ολοκάθαρα πως αυτός και τα έργα του από τα '70ς ώς τις αρχές των '80ς είχαν μπει «στο μάτι» του Μεγάλου Αδελφού· ως ρουφιάνους και λογοκριτές είχε επιστρατεύσει συναδέλφους του Κουτσί και ανθρώπους του ευρύτερου κύκλου του, την εποχή που ήταν καθηγητής Λογοτεχνίας στο Κέιπ Τάουν.

• Στις «Ζωές των άλλων», ο Ανατολικογερμανός ρουφιάνος συμπάθησε τον καλλιτέχνη, που παρακολουθούσε μέσα από κοριούς και μικρόφωνα. Σε μια διαφορετική βερσιόν της ίδιας ιστορίας, ο Κουτσί έμαθε ότι ένας από τους λογοκριτές του ήταν συνάδελφός του, που τον είχε καλέσει για τσάι σπίτι του για μια κουβέντα γύρω από τη λογοτεχνία!

• «Η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν ήταν μεγάλη», εξήγησε ο Κουτσί. «Κάθε μέρα συναντιόμουν με ανθρώπους που μυστικά αποφάσιζαν αν θα έπρεπε να εκδοθεί το βιβλίο μου και να διαβαστεί ή όχι». Ετσι, την εποχή που το απαρτχάιντ πέρασε τον νόμο «Immorality Act» (Νόμος Ανηθικότητας), ο οποίος καθόρισε ως έγκλημα την «επαφή» και ανάμειξη ατόμων διαφορετικών φυλών, οι λογοκριτές επισήμαναν στους φακέλους πως το βιβλίο του «Στην καρδιά της χώρας», του 1977 (εκδόσεις «Scripta»), «αν και δείχνει σεξ ανάμεσα σε διαφορετικές ράτσες, θα διαβαστεί και θα είναι απολαυστικό μόνο για διανοούμενους».

• Το «Περιμένοντας τους βαρβάρους» του 1980 είχε τουλάχιστον 22 σημεία που ήταν ανεπιθύμητα για το καθεστώς, αλλά το σεξουαλικό περιεχόμενο του βιβλίου «δεν προκαλούσε πόθο». Το βραβευμένο με «Μπούκερ» «Βίος και Πολιτεία του Μάικ Κ.» του 1983 («Μεταίχμιο») εντοπίστηκε να φιλοξενεί «υποτιμητικές αναφορές και σχόλια για τη συμπεριφορά του κράτους και της αστυνομίας, και τους τρόπους με τους οποίους κάνει το καθήκον της».

• Σήμερα, το τραγικό για τον Κουτσί είναι πως όλοι αυτοί οι λογοκριτές, που στο σπίτι τους άκουγαν Μότσαρτ και διάβαζαν Τρόλοπ και Οστεν, πίστευαν πως απλώς έκαναν «μια καλή δουλειά» για τη χώρα. «Ενιωθαν σαν αφανείς ήρωες, φύλακες της Δημοκρατίας των Γραμμάτων. Και στα μάτια τους ήταν με το μέρος μου!»

• INFO: Ανάμεσα στα πολλά βιβλία του Τζ. Μ. Κουτσί που κυκλοφορούν στα ελληνικά είναι και το «Περί λογοκρισίας» (εκδόσεις «Πατάκη»). Σ' αυτό, ο κορυφαίος συγγραφέας βάζει στο στόχαστρό του τη Σοβιετική Ενωση του Στάλιν και τη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ.

• ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΒΑΓΓΕΛΑΤΟΣ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 1 Ιουνίου 2010