Εντείνονται οι διεργασίες στο πλαίσιο του ενδο-μονοπωλιακού ανταγωνισμού στον τομέα της ψηφιοποίησης βιβλίων και της εμπορικής διάθεσής τους στο διαδίκτυο, με τους Ευρωπαίους εκδότες να «κινητοποιούνται» μπροστά στους κινδύνους από την απόπειρα του διαδικτυακού μονοπωλίου της «Google» να δημιουργήσει ψηφιακή βιβλιοθήκη.
Θυμίζουμε ότι η «Google» άρχισε, παράνομα, να ψηφιοποιεί βιβλία, με στόχο τη δημιουργία μιας ψηφιακής βιβλιοθήκης με εμπορευματικούς σκοπούς. Αν και η αρχική αντίδραση των συγγραφέων και των εκδοτών στις ΗΠΑ ήταν καταγγελτική, ωστόσο διολίσθησε σε μια διαπραγμάτευση για το πόσο, ουσιαστικά, θα πουλήσουν τα έργα τους. Τελικά συμφώνησαν (σ.σ. εκκρεμεί η δικαστική επικύρωση) το μονοπώλιο να παρακρατά το 37% από τα έσοδα των εμπορικών χρήσεων του «προϊόντος» και οι δικαιούχοι (συγγραφείς, εκδότες, συγγενείς) να μοιράζονται το 63%. Αλλά τα κέρδη για το μονοπώλιο θα είναι τεράστια από την απεριόριστη εμπορική χρήση (πώληση συνδρομών, πώληση πρόσβασης σε συγκεκριμένα βιβλία, πώληση διαφημιστικού χώρου (με τους δικαιούχους να μην έχουν δικαίωμα αντίρρησης να τοποθετηθεί διαφήμιση στην ψηφιακή «σελίδα») κ.ά.
Πριν λίγες μέρες, οι Ιταλοί εκδότες αντιτέθηκαν στο σχέδιο της «Google»: «Αυτή η συμφωνία παραβιάζει πολλά άρθρα της συνθήκης της Βέρνης σχετικά με τα δικαιώματα των συγγραφέων, η οποία δηλώνει ότι πρέπει να προηγείται συμφωνία προτού τα έργα χρησιμοποιηθούν με οποιονδήποτε τρόπο (...) Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ιδιωτική συμφωνία που θεσμοθετεί ένα ειδικό καθεστώς υπέρ μίας και μόνο επιχείρησης, ένα γεγονός που δεν έχει προηγούμενο και που μπορεί να δημιουργήσει μονοπώλιο στις ηλεκτρονικές εκδόσεις», δήλωσε η Ιταλική Ενωση Εκδοτών. Επιπλέον είναι κατά ενός άρθρου της συμφωνίας που επιτρέπει στην «Google» να «εξαιρεί από την ηλεκτρονική έκδοση τα βιβλία που δεν της αρέσουν».
Το γερμανικό υπουργείο Δικαιοσύνης ανακοίνωσε ότι κατέθεσε αίτημα στην αμερικανική Δικαιοσύνη να απορρίψει την εξωδικαστική συμφωνία (σ.σ. «Google» - Αμερικανοί εκδότες) επειδή παραβιάζει διεθνείς συνθήκες για την πνευματική ιδιοκτησία. Η Γερμανίδα υπουργός Δικαιοσύνης Μπριγκίτε Ζίπριες ζήτησε από το αμερικανικό δικαστήριο είτε να απορρίψει τη συμφωνία είτε να εξαιρέσει τους Γερμανούς συγγραφείς και εκδότες. Η Αμερικανική Ενωση Βιβλιοθηκών και η Ενωση Ερευνητικών Βιβλιοθηκών των ΗΠΑ ζήτησαν να υπάρχει δικαστική επίβλεψη στη λειτουργία του «Google Books», φοβούμενες ότι «θα καταστεί μονοπώλιο».
Η «Google» επρόκειτο να παρουσιαστεί τη Δευτέρα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να της δώσει ...«εξηγήσεις» σχετικά με τη συμφωνία. Στο μεταξύ, θυμίζουμε ότι τρία μεγάλα διαδικτυακά μονοπώλια («Amazon», «Microsoft» και «Yahoo») εμφανίζονται «λάβρα» κατά της «Google» όχι βέβαια επειδή θέλουν να «προστατεύσουν» τα πνευματικά δικαιώματα, αλλά επειδή βλέπουν να μειώνεται η «ψηφιακή» κερδοσκοπική «πίτα».
Να θυμίσουμε ότι πριν ένα χρόνο και αφού ανακοινώθηκε η συμφωνία της «Google» με τους εκδότες και συγγραφείς των ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Εκδοτών (FEP)... χάρηκε επειδή η συμφωνία «αναγνωρίζει ντε φάκτο πως η ψηφιοποίηση και η δυνατότητα πρόσβασης δεν περιλαμβάνονται στην έννοια του "φέαρ γιουζ"» (σ.σ. δηλαδή του δικαιώματος χρήσης σε «ειδικές περιπτώσεις» χωρίς να ερωτούνται οι δικαιούχοι, επιχείρημα που χρησιμοποίησε η «Google»).
Φαίνεται όμως ότι η «Google» προχωρά σε «ελιγμούς» έναντι των Ευρωπαίων. Ετσι, τα βιβλία που εκδίδονται στην Ευρώπη δε θα μπορούν να πωλούνται στις ΗΠΑ στην ηλεκτρονική τους μορφή, παρά μόνο μετά τη ρητή εξουσιοδότηση αυτών που κατέχουν τα δικαιώματά τους. [Ριζοσπάστης, 09/09/2009].
Tuesday, September 8, 2009
Mονοπωλιακός ανταγωνισμός για τα «ψηφιακά» βιβλία
Ο «ΑΛΧΗΜΙΣΤΗΣ» Π. ΚΟΕΛΙΟ ΔΩΡΙΖΕΙ ΣΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ
«Δεν ξέρω καν πόσα είναι τα κέρδη μου»
Δεν ξέρει καν πόσο είναι το υπόλοιπο στον τραπεζικό του λογαριασμό ούτε πόσα είναι τα κέρδη του από τα πνευματικά δικαιώματα των βιβλίων του. Εκείνο που γνωρίζει μετά βεβαιότητος είναι πως έχει πωλήσει 135 εκατ. βιβλία παγκοσμίως και πως τα χρήματα που έχει κερδίσει μέχρι τώρα αρκούν για να περάσει ζωή χαρισάμενη- όχι μόνο στην παρούσα ζωή, αλλά και στις επόμενες πέντε. Δεν είχε λόγο, λοιπόν, ο Πάουλο Κοέλιο να τσιγκουνευτεί. Γι΄ αυτό και αποφάσισε, με αφορμή τα 62α γενέθλιά του, να κάνει ένα δώρο στους αναγνώστες του. Και για την ακρίβεια τρία δώρα: δύο ανέκδοτα μυθιστορήματα και μία συλλογή κειμένων του μέσω Διαδικτύου δωρεάν. Το μόνο που έχουν να κάνουν οι αναγνώστες είναι να διαθέσουν πέντε λεπτά για να τα κατεβάσουν στον υπολογιστή τους, χωρίς να δώσουν ούτε ένα σεντ του ευρώ και βεβαίως χωρίς καμία ενοχή. Και, όπως διευκρινίζει επιπλέον στην ιστοσελίδα του ο συγγραφέας των μπεστ σέλερ, δεν σκοπεύει να πωλήσει τα δικαιώματα σε εκδοτικούς οίκους για τα δύο επόμενα χρόνια.
Οι φανατικοί φίλοι του συγγραφέα του «Αλχημιστή» μπορεί να μη βρουν χάρτινο αντίγραφο του μυθιστορήματος «Ιl Cammino dell΄arco», αλλά θα το βρουν ήδη μεταφρασμένο σε πέντε γλώσσες αποκλειστικά μέσω Διαδικτύου. Πρόκειται για μια μεταφορά του αγώνα που δίνουμε όλοι καθημερινά για να ξεπεράσουμε τις όποιες δυσκολίες και για το κουράγιο που απαιτούν οι επιλογές που έχουν ρίσκο.
Μόνο δύο κλικ του ποντικιού κοστίζει η ανάγνωση του δεύτερου πονήματός του, που κυκλοφορεί στα αγγλικά και τα πορτογαλικά, «Storie per padri, figli e nipoti». Όπως μαρτυρά και ο τίτλος του, πρόκειται για παραμύθια τα οποία έχουν να κάνουν με διαφορετικές γενεές, που αναφέρονται σε παραδόσεις που υπάρχουν παγκοσμίως και αρχίζουν με τη φράση «Μια φορά κι έναν καιρό». Η αφήγηση ολοκληρώνεται με πιο προσωπικές ιστορίες, που αποτυπώνουν την προσωπική εμπειρία του Κοέλιο ή άλλων ιστορικών προσωπικοτήτων. Το τρίτο έργο του συγγραφέα που διατίθεται δωρεάν είναι μια συλλογή κειμένων υπό τον τίτλο «Guerriero della luce» και καταλαμβάνουν τρεις εικονικούς τόμους, ο καθένας από τους οποίους μιλάει για την έρευνα που κάνει ο «Πολεμιστής του Φωτός»- που, σύμφωνα με τον συγγραφέα, μπορεί να είναι ο καθένας που ερευνά τον εσωτερικό του κόσμο.
Και ενώ το δώρο του Βραζιλιάνου συγγραφέα φτάνει στους εξοικειωμένους με την τεχνολογία αναγνώστες δωρεάν, τα «παραδοσιακά» χάρτινα βιβλία του εξακολουθούν να πωλούνται κατά χιλιάδες παγκοσμίως και να μεταφράζονται σε όλο και περισσότερες γλώσσες, κρατώντας σταθερά τον Πάουλο Κοέλιο στη λίστα με τους δέκα συγγραφείς που έχουν πωλήσει τα περισσότερα βιβλία παγκοσμίως.
Επιμέλεια: Μαίρη Αδαμοπούλου, ΤΑ ΝΕΑ: Δευτέρα 7 Σεπτεμβρίου 2009
Αυστραλία: Ακόμα δυο βραβεία για το συγγραφέα Χρήστο Τσιόλκα
Άλλα δυο σημαντικά βραβεία απονεμήθηκαν στον ελληνικής καταγωγής συγγραφέα της Αυστραλίας Χρήστο Τσιόλκα, για το έργο του οποίου ασχολείται τον τελευταίο καιρό ο αγγλόφωνος Τύπος σε όλο τον κόσμο, από την Αυστραλία έως τον Καναδά και από τις ΗΠΑ έως την Ινδία.
Συγκεκριμένα στο Χρήστο Τσιόλκα απονεμήθηκε το κορυφαίο λογοτεχνικό βραβείο της κυβέρνησης της Πολιτείας της Βικτόριας για το βιβλίο του «To Χαστούκι» (The Slap).
Το εν λόγω βιβλίο ανακηρύχθηκε σε «Βιβλίο της Χρονιάς» και «Μυθιστόρημα της Χρονιάς» για το 2009 από την Ένωση Αυστραλών Εκδοτών, στο πλαίσιο των βραβείων αυστραλιανών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στο χώρο του βιβλίου (Australian Book Industry Awards). Πρόκειται για ένα σημαντικό βραβείο, το οποίο δίνεται όχι από μια μικρή επιτροπή ειδικών, αλλά κατόπιν ψηφοφορίας που διενεργείται μεταξύ 150 εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων, με κριτήριο τη λογοτεχνική και εμπορική επιτυχία ενός βιβλίου.
Αξίζει να σημειωθεί πως πριν από μήνες ο Χρήστος Τσιόλκας κέρδισε και το βραβείο του κορυφαίου συγγραφέα των χωρών-μελών της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Το βραβείο συνοδεύεται και με μια συνάντηση «πρόσωπο με πρόσωπο» με τη βασίλισσα Ελισάβετ.
Σε ερώτηση τι θα ζητήσει από την βασίλισσα (που είναι και βασίλισσα των περισσοτέρων χωρών της Κοινοπολιτείας), ο πολυβραβευμένος ομογενής συγγραφέας απάντησε αφοπλιστικά:
«Θα της ζητήσω να επιστρέψει τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα» !
Στην Αυστραλία «Το Χαστούκι» έχει ήδη πουλήσει πάνω από 100.000 αντίτυπα.
Ο Τσιόλκας όμως κέρδισε και το βραβείο του καλύτερου σεναρίου για την ταινία «Blessed», που προβλήθηκε στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Μελβούρνης και απέσπασε εγκωμιαστικές κριτικές.
Το φιλμ «Blessed», που σκηνοθέτησε η ομογενής Άννα Κόκκινος και στο οποίο πρωταγωνιστεί η Βικτόρια Χαραλαμπίδου (Νύφες), θα προβληθεί και στα κινηματογραφικά φεστιβάλ Τορόντο και Σαν Σεμπαστιάν.
Στους κινηματογράφους της Αυστραλίας η προβολή του αρχίζει την Πέμπτη.
Αξίζει να σημειωθεί πως το πολυβραβευμένο «best seller» «Το Χαστούκι», του Χρήστου Τσιόλκα, θα γίνει και τηλεοπτικό σίριαλ.
Τα γυρίσματα, που θα γίνουν στη Μελβούρνη και θα έχουν έντονο ελληνικό χρώμα, θα αρχίσουν σύντομα αλλά η σειρά θα μεταδοθεί το 2010.
Το βιβλίο «Το Χαστούκι» που έχει χαρακτηριστεί «διαμάντι» από τους κριτικούς, αποτελεί μια μικρογραφία της σύγχρονης πολυπολιτισμικής Αυστραλίας και μια καυστική περιγραφή της οικογενειακής ζωής. Ο συγγραφέας ανατέμνει την ψυχή κάθε χαρακτήρα θέτοντας υπό αμφισβήτηση τα στοιχεία της ύπαρξής τους, την οικογένεια, τα πιστεύω, τις σχέσεις και τις επιθυμίες τους.
Στο παρελθόν το βραβείο αυτό το έχουν κερδίσει κι άλλοι Αυστραλοί συγγραφείς, όπως ο Πίτερ Κάρεϊ και ο Ντέϊβιντ Μαλούφ, οι οποίοι σήμερα θεωρούνται κορυφαίοι στον παγκόσμιο χώρο.
Ο Χρήστος Τσιόλκας προέρχεται από οικογένεια Ελλήνων μεταναστών και το βιβλίο του αντανακλά, ως ένα βαθμό, τα προσωπικά του βιώματα. Σημειώνεται ότι ο Χρήστος Τσιόλκας έγινε γνωστός για τα βιβλία του «Dead Europe» και «Loaded» .
Το δεύτερο έγινε και ταινία με τίτλο «Κατά Μέτωπο» (κυκλοφόρησε και στην ελληνική γλώσσα) που προβλήθηκε και στις Κάννες και είχε ως θέμα του τη ζωή ενός νεαρού ομογενή ομοφυλόφιλου, σε σκηνοθεσία της Άννας Κόκκινος, με πρωταγωνιστή τον Άλεξ Δημητριάδη. Πρώτο βραβείο είχε δοθεί στο Τσιόλκα και για το βιβλίο του «Νεκρή Ευρώπη» από την εφημερίδα «The Age» .
www.kathimerini.grμε πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ
Sunday, September 6, 2009
Κώδικας Νταν Μπράουν στο Διαδίκτυο
Με το τρίτο του θρίλερ το οποίο θα κυκλοφορήσει και σε ηλεκτρονική μορφή ο διάσημος συγγραφέας φιλοδοξεί να μεταμορφώσει την εκδοτική βιομηχανία
Τεχνολογία και μαζικές πωλήσεις πάνε μαζί. Αυτό- το αυτονόητο- ως τώρα θεωρούσαμε ότι δεν αγγίζει τη βιομηχανία του βιβλίου, αλλά τα πράγματα αποδεικνύουν ότι το αντίθετο συμβαίνει. Η τεχνολογία αλλάζει τον τρόπο που λειτουργούμε, που διαχειριζόμαστε την πραγματικότητα, την εργασία και τον ελεύθερο χρόνο μας. Ετσι λοιπόν τεχνολογία και μπεστ σέλερ είναι επόμενο να βαδίζουν χέρι χέρι. Το γεγονός ότι το τρίτο βιβλίο του Νταν Μπράουν, που θα κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο με τίτλο Τhe Lost Symbol (Το χαμένο σύμβολο), θα προσφέρεται και στην κλασική έντυπη μορφή και ως ηλεκτρονικό (e-book) κανονικά δεν θα έπρεπε να μας εκπλήττει. Ε-books κυκλοφορούν εδώ και καιρό, το Κindle της Αmazon, το eReader της Sony, το Τablet της Αpple γνωρίζουν τεράστια διάδοση ιδιαίτερα στις ΗΠΑ και οι νεότερες γενιές ολοένα περισσότερο τα προτιμούν από τα κλασικά χάρτινα βιβλία. Είναι μικρά, εύχρηστα, ελαφριά (τα κρατάς στην παλάμη) και ο αριθμός των σελίδων που μπορούν να αποθηκεύσουν τεράστιος. Το μόνο πρόβλημα, όπως λέει η ατζέντης λογοτεχνικών έργων Καρολίνα Σάτον, είναι να μη μείνεις από μπαταρία σε κάποιο κρίσιμο σημείο όπου η «αγωνία» σου για το τι θα συμβεί παρακάτω έχει φθάσει στο κατακόρυφο.
Στην Ευρώπη αυτοί οι ενθουσιασμοί των Αγγλοσαξόνων με την τεχνολογία και την πρόοδο προκαλούσαν συχνά ειρωνικά σχόλια και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθούν να προκαλούν και σήμερα, θυμίζοντας τον Μποντλέρ που κάγχαζε ότι«η πίστη στην πρόοδο είναι ένα δόγμα των αργόσχολων και των Βέλγων» . Αλλά τότε δεν υπήρχαν μπεστ σέλερ, η εντατική ανάγνωση ήταν ουσιαστικά μια υπόθεση της ελίτ και οι μαζικές πωλήσεις τις οποίες έχουν επιτύχει σήμερα συγγραφείς σαν τον Πάουλου Κοέλιο, τον Στίβεν Κινγκ ή την Τζούντιθ Κραντς και τον Νταν Μπράουν, που τους έχουν κάνει πάμπλουτους, θα ήταν αδιανόητες ακόμη και για τους πιο επιτυχημένους εμπορικούς συγγραφείς του 19ου αιώνα, όπως λ.χ. ο Ιούλιος Βερν ή ο Αλέξανδρος Δουμάς πατήρ.
- 6.500.000 η πρώτη έκδοση!
Το νέο μυθιστόρημα του Νταν Μπράουν, που και αυτό είναι ένα θρίλερ με μυστικιστικές αναφορές και ατμόσφαιρα, θα κυκλοφορήσει σε 6,5 εκατ. αντίτυπα από τους Κnopf Doubleday. Η πρώτη έκδοση βεβαίως, αφού οι εκδότες προσδοκούν πολύ μεγαλύτερα νούμερα, δεδομένου ότι τα δύο προηγούμενα βιβλία του συγγραφέα έχουν ξεπεράσει σε πωλήσεις τα 80 εκατ. αντίτυπα.
Υποθέτει κανείς ότι αν ακόμη στην Ευρώπη η λεγόμενη υψηλή κουλτούρα, όπως την όρισε εδώ και πάνω από εξήντα χρόνια ο Αντόρνο, εξακολουθεί να έχει λίγο ως πολύ την πρωτοκαθεδρία, αυτά δεν θα έπρεπε να μας ενδιαφέρουν παρά ως φαινόμενα που ανακλαστικάκαι πάντως όχι καθοριστικά- επιδρούν στο ευρωπαϊκό πολιτισμικό τοπίο. Τα πράγματα όμως είναι διαφορετικά. Πολλοί υποστηρίζουν ότι ένα μπεστ σέλερ σαν κι αυτό το νέο βιβλίο του Νταν Μπράουν όχι μόνο θα κάνει ακόμη πιο πλούσιο τον συγγραφέα αλλά εφόσον θα κυκλοφορήσει και σε ηλεκτρονική μορφή θα ανεβάσει στα ύψη τις πωλήσεις των ηλεκτρονικών βιβλίων και θα συμβάλει στη διάδοσή τους σε τέτοιο βαθμό που καμία διαφημιστική εκστρατεία δεν θα μπορούσε να το επιτύχει.
Οι ειδικοί των πωλήσεων στον αγγλόφωνο κόσμο υποστηρίζουν ότι τα βιβλία του Νταν Μπράουν διευρύνουν τη μαζική αγορά του βιβλίου πολύ περισσότερο από τη σειρά τουΧάρι Πότερτης Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Χάρη σε τέτοια βιβλία πρωτίστως κάνουν χρυσές δουλειές οι αλυσίδες των βιβλιοπωλείων παγκοσμίως. Οι αλυσίδες αυτές δεν συνιστούν παρά την εφαρμογή της λογικής του σουπερμάρκετ και στις πωλήσεις των βιβλίων, μιας λογικής η οποία ορίζεται από την έμφαση στα νέα προϊόντα, τον περιορισμένο αριθμό των προς πώληση τίτλων, ει δυνατόν μηδενικό στοκ και γρήγορες και μαζικές πωλήσεις. Ο εκδότης λοιπόν που έχει στα χέρια του ένα μπεστ σέλερ μπορεί να αξιοποιήσει καλύτερα τις δυνατότητες και τη δυναμική της αγοράς, να περιορίσει το κόστος διαχείρισης και να αναπτύξει τώρα πλέον νέες μορφές προώθησης του προϊόντος του, που θα είναι ταχύτερες από τις παραδοσιακές και αποτελεσματικότερες, δηλαδή θα του προσφέρουν τη δυνατότητα να κεφαλαιοποιεί τα κέρδη από κάθε βιβλίο σε χρόνο ο οποίος δεν θα υπερβαίνει τους έξι μήνες. Το πέρασμα βεβαίως του βιβλίου από την έντυπη στην ηλεκτρονική του μορφή δεν θα είναι στο εγγύς μέλλον η απλή αναπαραγωγή στην οθόνη του γραπτού κειμένου. Οπως συμβαίνει εδώ και αρκετό καιρό με τις ηλεκτρονικές εκδόσεις των εφημερίδων, έτσι και το ηλεκτρονικό βιβλίο θα συνοδεύεται από ποικίλα βιντεοκλίπ, ακόμη και από μουσικά κομμάτια που θα «παρεμβαίνουν» κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, από συνεντεύξεις του συγγραφέα, απόψεις κριτικών κ.ά. στα οποία κατά την κρίση ή τη διάθεσή του θα ανατρέχει ο αναγνώστης.
- Θεματικότητα και υπερπαραγωγή
Το ηλεκτρονικό βιβλίο τού αύριο θα είναι λοιπόν μια υβριδική κατασκευή που χωρίς αμφιβολία θα μεταβάλει τη μορφή της ανάγνωσης. Σήμερα λ.χ. πολλοί είναι εκείνοι που διαβάζουν ακούγοντας ταυτοχρόνως μουσική. Αυτό σύντομα θα μπορούν να το κάνουν πηγαίνοντας οπουδήποτε και έχοντας μαζί τους μόνο το ηλεκτρονικό τους βιβλίο, το οποίο θα μπορούν να το μοιραστούν με τους φίλους ή τους γνωστούς τους σε οποιοδήποτε μέρος της Γης μέσω του Διαδικτύου. Εδώ προκύπτουν ωστόσο τεράστια προβλήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, τα οποία συνιστούν ένα άλλο μείζον ζήτημα, αφού θίγουν την ταυτότητα και την πατρότητα του έργου. Και ίσως το ερώτημα ποιος θα είναι αύριο ο συγγραφέας και ποιος ο αναγνώστης του βιβλίου να μην ανήκει πλέον στη σφαίρα της φαντασίας. Ηδη άλλωστε αυτό που προσδιορίζει την επιτυχία ενός βιβλίου- αν μπορεί κανείς να κάνει προβλέψεις- δεν είναι η ποιότητα αλλά η θεματικότητά του. Το βιβλίο είναι πλέον και αυτό μέρος του θεματικού πάρκου στο οποίο το άτομο της μεταβιομηχανικής κοινωνίας καταναλώνει τον ελεύθερο χρόνο του.
Φυσικά η μεγάλη πλειονότητα του αναγνωστικού κοινού θα εξακολουθεί να διαβάζει πρωτίστως βιβλία σε έντυπη μορφή- αυτό επαναλαμβάνεται κατά κόρον από ειδήμονες και μη. Ποιος μπορεί ωστόσο να προδικάσει το μέλλον; Προς το παρόν τα ηλεκτρονικά βιβλία δεν οδήγησαν στη μείωση των πωλήσεων των τυπωμένων και κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο αυτός που έχει αποθηκευμένα στο Κindle του μερικά μυθιστορήματα κάποια στιγμή να τα αναζητήσει στην αυθεντική έντυπη μορφή τους.
Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι αρκετοί εμπορικοί αμερικανοί συγγραφείς, ιδιαίτερα όσοι γράφουν θρίλερ και αστυνομικά μυθιστορήματα, το ένα τρίτο των βιβλίων που πωλούν κυκλοφορεί σε ηλεκτρονική μορφή.
Επί του προκειμένου, η αισιόδοξη άποψη υποστηρίζει ότι όποιες κι αν είναι οι μέθοδοι διεύρυνσης της βιβλιαγοράς εκείνο που ωφελείται τελικά είναι το βιβλίο. Η απαισιόδοξη λέει ότι αυτή η ταχύτητα με την οποία εκδίδονται και διαβάζονται τα βιβλία είναι εις βάρος της ποιότητας, των παραδοσιακών βιβλιοπωλείων και της ανάγνωσης, η οποία απαιτεί κατά περίπτωση τον χρόνο της. Η ταχύτητα οδηγεί στην υπερπαραγωγή και σε ένα είδος λεκτικού και πνευματικού πληθωρισμού όπου, αφού τα βιβλία από αποκτήματα καλλιέργειας και γνώσης μεταβάλλονται σε απλά καταναλωτικά προϊόντα, θα έχουν και αυτά την ημερομηνία λήξης τους, όπως και τα τρόφιμα. Επομένως, ανεξαρτήτως της ποιότητάς τους οι μηχανισμοί της αγοράς όταν θα κλείνουν τον εμπορικό τους κύκλο θα τα μετατρέπουν σε σκουπίδια ή το πολύ πολύ θα τα εντάσσουν σε κάποια υπερφορτωμένα ηλεκτρονικά αρχεία δημόσιων και πανεπιστημιακών βιβλιοθηκών. Και όσα δεν θα έχουν ούτε αυτή την τύχη θα εγκαταλείπονται στην έρημο του Διαδικτύου.
Η επιστροφή του Κώστα Ταχτσή
Η επανέκδοση του Τρίτου στεφανιού που συνοδεύεται από ένα επίμετρο του Μένη Κουμανταρέα και η μεταφορά του στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή, φέρνουν ξανά στο προσκήνιο τον δολοφονημένο συγγραφέα ο οποίος ανέδειξε στο έργο του τη μικροαστική τάξη
Τον Κώστα Ταχτσή τον γνώρισα το 1984 στη Νέα Υόρκη, σε ένα πάρτι που είχαν διοργανώσει προς τιμήν του αμερικανοί φίλοι του στο Νοτιοανατολικό Μανχάταν. Είχα ακούσει ως τότε πλήθος ιστορίες για τη ζωή του. Τα βιβλία του τα είχα διαβάσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, τον καιρό της δικτατορίας, όταν το Τρίτο στεφάνι ήταν το δημοφιλέστερο ελληνικό μυθιστόρημα. Τα σχετικά με την προσωπική του ζωή, η δηλωμένη ομοφυλοφιλία του σε μια εποχή όπου αυτό δεν ήταν καθόλου εύκολο και η σύγκρουσή του αργότερα με κάποια μαχητικά μέλη της ομοφυλοφιλικής κοινότητας είχαν δημιουργήσει μια μυθολογία την οποία, είχα την αίσθηση, η παρουσία του ανθρώπου τη διέψευδε. Ο Ταχτσής ήταν κοσμοπολίτης αλλά δεν συμπεριφερόταν ως εστέτ. Ακόμη και την πόζα και την εμπάθειά του τις θεωρούσα αναπόφευκτες. Δεν ήταν μικρό πράγμα να σε γνωρίζουν οι πάντες για ένα και μόνο βιβλίο σου το οποίο μάλιστα όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1962 πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Η δολοφονία του στις 25 Αυγούστου 1988, που παραμένει ανεξιχνίαστη, προκάλεσε σοκ όχι μόνο στον κόσμο των Γραμμάτων αλλά και στην ελληνική κοινωνία. Οσο για το βιβλίο του Το φοβερό βήμα που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του ήταν μια μεγάλη απογοήτευση. Αν δεν είχε μείνει εν πολλοίς ανεπεξέργαστο θα ήταν ασφαλώς καλύτερο, όμως η αίσθηση που αποκομίζει κανείς είναι πως ακόμη κι αν το ολοκλήρωνε δεν θα είχαμε ένα βιβλίο εφάμιλλο του Τρίτου στεφανιού.
- Συντηρούσε τον μύθο του
Μολονότι είναι δύσκολο να κρίνουμε με βάση ανολοκλήρωτα κείμενα, νομίζω ότι ο Ταχτσής ήταν συγγραφέας του ενός βιβλίου. Τόσο τα Ρέστα όσο και το Η γιαγιά μου η Αθήνα δεν μπορούμε να τα θεωρήσουμε παρά ως ένα είδος ας πούμε Ημερολογίων του Τρίτου στεφανιού. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως δεν μπορεί ένας συγ γραφέας να είναι σημαντικός ή και κορυφαίος έχοντας ολοκληρώσει ένα και μόνο βιβλίο. Παράδειγμα ο Μάλκολμ Λόουρι με το Κάτω από το ηφαίστειο. Το ερώτημα σήμερα, πουτο Τρίτο Στεφάνι κυκλοφορεί στην οριστική μορφή του (όπως ελπίζει ο Μένης Κουμανταρέας, ο οποίος έγραψε ένα εξαίρετο επίμετρο για τη νέα έκδοσή του), είναι αν πρόκειται για κορυφαίο μυθιστόρημα ή για βιβλίο υπερτιμημένο. Πιστεύω ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Το Τρίτο στεφάνι υπερτιμήθηκε, όμως ασφαλώς και δεν πρόκειται για μέτριο μυθιστόρημα. Δεν είναι το μεγάλο βιβλίο, όπως υποστηρίχθηκε μια εποχή και που το πίστευε και ο ίδιος ο συγγραφέας, ο οποίος μου είπε κάποτε με απόλυτη σοβαρότητα πως το θεωρεί εφάμιλλο, αν όχι καλύτερο, από τα Εκατό χρόνια μοναξιάς καταλήγοντας στην αποστροφή: «Και τι παραπάνω κάνει ο Γκαρσία Μάρκες; Ιστορίες της γιαγιάς του λέει, ιστορίες της γιαγιάς μου λέω κι εγώ». Ο Ταχτσής ήταν σκληρός αλλά και προσεκτικός στις κρίσεις του, ιδιαίτερα όσον αφορά τα αισθητικά ζητήματα. Γι΄ αυτό και η υπερβολή, όσο κι αν ακούγεται εξωφρενική, πιστοποιεί την αγωνία του- και την αντίφασή του- αφενός να συντηρήσει τον μύθο του και αφετέρου να υπερβεί ένα βιβλίο που υπήρξε η μεγαλύτερη πεζογραφική επιτυχία του Μεταπολέμου. Και μπορεί τα τελευταία είκοσι χρόνια να κυκλοφόρησαν πεζογραφήματα που πούλησαν σε πέντε χρόνια περισσότερα αντίτυπα από όσα έχει πουλήσει στα 45 χρόνια που πρωτοκυκλοφόρησε το Τρίτο στεφάνι, κανένα από αυτά ωστόσο δεν έτυχε της κριτικής αποδοχής του μυθιστορήματος του Ταχτσή. Το αντίθετο, με μιαδυο εξαιρέσεις, όλα θεωρήθηκαν παραλογοτεχνία.Πιστεύω ότι ο Ταχτσής δεν κατάφερε να ξεπεράσει το Τρίτο στεφάνι γιατί ήταν ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο- και την αυτοβιογραφία του κανείς δεν μπορεί να τη γράψει δυο φορές. Εχουμε εντούτοις εδώ μια αυτοβιογραφία μεταμφιεσμένη σε μυθιστόρημα, μια ευφυή δηλαδή και εκτενέστατη μεταφορά η οποία μας προσφέρει κατοπτρικά την εικόνα της ελληνικής κοινωνίας που όλοι τη γνωρίζαμε αλλά ως τότε δεν είχε αποτυπωθεί στην πεζογραφική αφήγηση με τέτοια πειστικότητα. Και επί του προκειμένου ο Μένης Κουμανταρέας προβαίνει σε μιαν οξύτατη παρατήρηση: η πρωτοτυπία του Τρίτου στεφανιού, μας λέει, οφείλεται στο ότι προσφέρει μακριά από τη Δεξιά και την Αριστερά, ένα βιβλίο για τους μικροαστούς, δηλαδή τα ελληνικά μεσοστρώματα. Η Ελλάδα δεν είχε ποτέ αστική τάξη τέτοιου μεγέθους ώστε να παραχθεί στη χώρα μας μυθιστόρημα εφάμιλλο των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Είχε αγρότες, προλετάριους και μικροαστούς. Ενα βιβλίο όμως για τους μικροαστούς είναι σχεδόν αδύνατον να βασιστεί σε μια εξελικτική αφήγηση που να δηλώνει πορεία. Το καλύτερο που μπορεί να επιτύχει είναι να αποτυπώσει έναν κόσμο ο οποίος βρίσκεται στο ενδιάμεσο, μια κοινωνία της επιβίωσης- όχι της φτώχειας αλλά μιας ιδιότυπης μιζέριας από την οποία δεν λείπει ούτε η πόζα ούτε το θράσος. Μια κοινωνία δηλαδή παρενδυτική που θέλει να πιστεύει ότι είναι κάτι χωρίς να είναι τίποτε. Γι΄ αυτό και η σκληρότητά της, το πείσμα, οι μικρής διάρκειας ενθουσιασμοί και ο μελοδραματισμός της. Ολα τούτα διαπλέκονται με τρόπο αμίμητο- και με εξαίρετη τεχνική- στο Τρίτο στεφάνι. Το υπόστρωμα της κοινωνίας αυτής είναι μητριαρχικό και δομικό συστατικό της η οικογένεια, στοιχείο συνοχής αφενός και προϊόν ανάγκης αφετέρου- γι΄ αυτό και τα πραγματικά και υποθετικά μαλλιοτραβήγματα που συνοδεύονται από άγριο φραστικό ξεκατίνιασμα. Η Ελλη Αλεξίου είπε ότι πρόκειται για «δυο γυναίκες που συζητούν για την ιστορία πάνω από μπουγαδόνερα». Υποτίθεται ότι έτσι υποτιμούσε το βιβλίο. Στην πραγματικότητα έκλεινε τα μάτια σε μια πραγματικότητα που ξεπερνούσε το ιδεολόγημά της. Γιατί τις ηρωίδες του Ταχτσή δεν τις εκλαμβάνουμε ως λούμπεν στοιχεία. Αλλωστε το κουτσομπολιό είναι ενδημικό στην κοινωνία των μικροαστών, και στην πάμπτωχη Ελλάδα της εποχής ήταν απολύτως φυσικό να το συνοδεύουν οι κατάρες, τα ξόρκια, η τάση των μελών της να βγάζουν το άχτι τους καταφεύγοντας στον φραστικό εξευτελισμό. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο: οι ηρωίδες του Ταχτσή είναι περσόνες του, εικόνες και αντανακλάσεις του εαυτού του.
- Ενα βιβλίο αυτοβιογραφικό
Ακόμη ωστόσο κι αν θεωρήσουμε ότι η αφηγηματική τεχνική του Ταχτσή οφείλεται στην αξιοποίηση ας πούμε του παρενδυτικού κουτσομπολιού, το αποτέλεσμα είναι ένα από τα καλύτερα και τα πλέον συνεκτικά ελληνικά μυθιστορήματα. Η οικειοποίηση της γλώσσας των ηρωίδων εκ μέρους του Ταχτσή παραμένει ένα σπάνιο για την ελληνική πεζογραφία επίτευγμα. Αθροίζοντας κατά ριπάς τα κλισέ της μικροαστικής γειτονιάς δημιουργεί μια αφηγηματική ροή που δεν διακόπτεται σε κανένα σημείο της αφήγησης. Ομως για να χρησιμοποιήσεις τα κλισέ με αυτόν τον τρόπο χρειάζεται να αφομοιώσεις τη γλώσσα των χαρακτήρων σου σε τέτοιο βαθμό που να αποκτήσουν και τα ίδια υποστασιακό περιεχόμενο. Και κάτι ακόμη πιο σπάνιο: οι ηρωίδες του, η Εκάβη και η Νίνα, είναι ζωντανά πρόσωπα και ταυτοχρόνως καρικατούρες της ελληνικής κοινωνίας, το δράμα και το μελόδραμά της, η αγωνία και το αχ και το βαχ της με τα οποία γελάει κανείς και ταυτοχρόνως αισθάνεται να πληγώνεται όπως έχουν πληγωθεί και οι ίδιες.
- Δράμα και μελόδραμα
Λόγω της ζωής του ο Ταχτσής γνώριζε τον κόσμο της νύχτας από πρώτο χέρι- και όσο κανένας. Ηξερε λοιπόν ότι η κάθε κοινωνία διαθέτει την υποκοινωνία της και η δεύτερη ασκούσε πάνω του μια γοητεία που δεν μπορούσε να της αντισταθεί. Αλλά στην πρώτη ήταν η θέση του- και το ήξερε. Στη δεύτερη ανήκε ο άλλος του εαυτός. Δόκτωρ Τζέκιλ και μίστερ Χάιντ; Δεν θα το έλεγα. Ο Ταχτσής δεν ενδιαφερόταν για τη μάχη του κακού με το καλό, δεν τον απασχολούσαν τέτοια ερωτήματα. Πίστευε ότι η γοητεία του μπορούσε να μαλακώσει και να μετατρέψει σε άκακο αρνί τον Τζακ τον Αντεροβγάλτη και τους ομοίους του. Πίστευε ακόμη πως γνώριζε τι θα πει κίνδυνος και ότι ήταν ικανός οποιαδήποτε στιγμή να τον αντιμετωπίσει. Με το τραγικό του τέλος αποδείχθηκε ότι κάτω από το σκοτάδι υπάρχει ένα άλλο σκοτάδι ακόμη πιο βαθύ. Η αποθέωση της προφορικής γλώσσαςO Κώστας Ταχτσής ήξερε πώς να χειριστεί τη δημοσιότητα και τη φήμη του. Γνώριζε πώς λειτουργούν τα ΜΜΕ, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε χωρίς να προσφέρει νέο έργο να βρίσκεται συνεχώς στο επίκεντρο της δημοσιότητας. Υποθέτω ότι το γεγονός πως όταν κυκλοφόρησε με δικά του έξοδα το 1962 το Τρίτο στεφάνι πέρασε απαρατήρητο τον έκανε να σκεφθεί και να προβεί στις ενέργειες που θα το βοηθούσαν να γίνει μεγάλη επιτυχία. Φρόντισε λοιπόν να μεταφραστεί στις δύο βασικές γλώσσες της εποχής, στα αγγλικά και στα γαλλικά,και να εκδοθεί από κορυφαίους εκδοτικούς οίκους στην Ευρώπη: τον Gallimard στη Γαλλία και τους Ρenguin στην Αγγλία. Το βιβλίο, έτσι, «επανεισήχθη» στην Ελλάδα. Πιο μπροστά βέβαια, τον καιρό της δικτατορίας, οι διανοούμενοι που βρίσκονταν στη φυλακή το διάβασαν, το πρόσεξαν και το πρόβαλαν, με αποτέλεσμα πρώτα το ειδοποιημένο κοινό να διαβάσει το μυθιστόρημα και στη συνέχεια ένα πολύ ευρύτερο στρώμα αναγνωστών. Κανένα λογοτεχνικό έργο δεν γίνεται δημοφιλές αν δεν υπάρχουν σημαντικοί λόγοι. Το αναγνωστικό κοινό βρισκόταν μπροστά σε ένα βιβλίο διαφορετικό, εννοώ ένα μυθιστόρημα που ύστερα από μερικές σελίδες εισήγε τον αναγνώστη σε ένα κλίμα οικειότητας. Ο χειμαρρώδης λόγος του απηχούσε μια γλώσσα που την άκουγε ακόμη τότε καθημερινά παντού στις γειτονιές των ελληνικών πόλεων, όμως η γλώσσα αυτή τώρα δεν ήταν αποσπασματική. Διέθετε συνοχή και μέσω της συνοχής δημιουργούσε μιαν αίσθηση του περιβάλλοντος χώρου και έστηνε τελικά την εικόνα μιας Ελλάδας που μολονότι όλοι τη γνώρισαν, δεν την είχαν δει ως τότε να αποτυπώνεται σε ένα βιβλίο με τέτοια ζωντάνια. Και σήμερα ακόμη που υποτίθεται πως ο κόσμος τον οποίο έστησε ο Ταχτσής είναι παρωχημένος, το βιβλίο δεν έχει χάσει την πειστικότητά του.Ο Μένης Κουμανταρέας θέτει στο επίμετρό του ένα ερώτημα. Μήπως το στοιχείο της προφορικότητας που εισήγαγε ο Ταχτσής με το Τρίτο στεφάνι μάς έχει οδηγήσει στο άλλο άκρο, την προχειρότητα και την τηλεοπτική γλώσσα η οποία κυριαρχεί στα ρομάντζα που εκδίδονται διεκδικώντας δάφνες μυθιστορήματος; «Η αμεσότητα της γραφής του Ταχτσή»τονίζει «δεν προέρχεται μόνο από τον τρόπο που ο ίδιος μιλούσε αλλά είναι αποτέλεσμα επίπονης επεξεργασίας». Και αυτό εξηγεί εκείνο που ο καλός συγγραφέας θεωρεί αυτονόητο. Το να είσαι πρωτότυπος χρησιμοποιώντας κοινούς τόπους είναι από τα πιο δύσκολα. Το μυστικό λοιπόν έγκειται στη σύνθεση των κοινοτοπιών, δηλαδή στον ευφυή χειρισμό της διαδοχής τους και στη βαθιά γνώση τού τι προηγείται και τι έπεται. Ειδάλλως γίνεσαι θύμα της κοινοτοπίας και καταντάς κι εσύ κοινότοπος. Γι΄ αυτό και είναι αμίμητος ο τρόπος που ο Ταχτσής παρεμβάλλει μέσα στο μικροαστικό ιδίωμα της πρωταγωνίστριας του βιβλίου Νίνας, αλλά και των άλλων γυναικείων μορφών του μυθιστορήματος, φράσεις-κλισέ της καθαρεύουσας, η εκτυφλωτική ανοησία των οποίων κάνει ακόμη πιο πειστικό τον λόγο τους. Η σοβαροφάνεια του επίσημου κράτους γελοιοποιείται με αυτόν τον τρόπο δυο φορές, αφού το περιεχόμενο της γλώσσας του είναι τα μπάζα της μικροαστικής ζωής. Οι καθαρευουσιάνικες ελληνικούρες ακούγονται ταυτοχρόνως και οικείες και γελοίες. Τέτοια ωστόσο ήταν η Ελλάδα της εποχής- ένα άθροισμα από σπαραξικάρδια και κωμικά ξεσπάσματα, ένα μελό που συνυπήρχε με το δράμα.
Oι νεότεροι αναγνώστες διαβάζοντας το Τρίτο στεφάνι ας μην περιμένουν να εισέλθουν σε έναν κόσμο που θα τους είναι οικείος. Η κοινωνία η οποία αναδύεται από το μυθιστόρημα του Ταχτσή δεν υπάρχει. Εχει όμως δίκιο ο Κουμανταρέας όταν γράφει ότι «θα τους δείξει ποια είναι η ζωή μας σήμερα και γιατί είναι αυτή και όχι άλλη». Η καλή λογοτεχνία φυσικά, σύμφωνα με τον αφορισμό του Πάουντ, είναι «ειδήσεις που παραμένουν ειδήσεις». Το Τρίτο στεφάνι φαντάζει σήμερα λιγότερο αιχμηρό από όσο έμοιαζε πριν από τριάντα χρόνια. Και δεν θα έλεγα ότι ο χρόνος δεν έχει αφήσει τα ίχνη του πάνω του. Παραμένει εντούτοις ένα από τα καλύτερα μεταπολεμικά μυθιστορήματα. Αν σκεφτεί κανείς εκείνο που έγραφε πρόσφατα ο Τζούλιαν Μπαρνς, πως ένας πεζογράφος το πολύ που μπορεί να ελπίζει είναι σε δύο γενιές αναγνωστών, ό,τι επέτυχε ο συγγραφέας Ταχτσής με ένα μόνο βιβλίο του ουσιαστικά, είναι αξιοθαύμαστο.
Saturday, September 5, 2009
ΕΛΛΗ ΑΛΕΞΙΟΥ: «Αγαπώ τη ζωή γιατί είμαι στο Kόμμα»...
Παρακινημένη πάντα, από μιαν έμφυτη, συναισθηματικά και συγκινησιακά φορτισμένη αίσθηση περί κοινωνικής δικαιοσύνης, η μεγάλη «δασκάλα του λαού», η κυρία των Ελληνικών Γραμμάτων, η Ελλη Αλεξίου, προβάλλει αδιαλείπτως το αίτημα για μια ανθρώπινη ζωή, καταγγέλλοντας και φέρνοντας στο φως περιπτώσεις κοινωνικής αδικίας. Η ζωή και το έργο της αποτελούν φωτεινό υπόδειγμα και σημαντική παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Η μεγάλη δημιουργός των Γραμμάτων, η φλογερή αγωνίστρια του σοσιαλισμού, έθεσε το ταλέντο της στην υπηρεσία του λαϊκού κινήματος. Μια μεγάλη ζεστή καρδιά, ένα από τα σταθερά και θεμελιακά στοιχεία του κόσμου μας. Η Ελλη Αλεξίου ως τα βαθιά γεράματά της, κατάφερε να μείνει πνεύμα διαυγές και νεανικό, αφοσιωμένη στην τέχνη και την ιδεολογία της. Ολη της η ζωή ήταν γεμάτη δουλειά, δράση και προσφορά στα κοινά.
Η δασκάλα του λαού
Γαλάτεια Καζαντζάκη, Μάρκος Αυγέρης, Ελλη Αλεξίου Στο φτωχικό καφενεδάκι συχνάζουν τα πιο ανήσυχα ιδεολογικά, πνευματικά και λογοτεχνικά ονόματα της εποχής. Εκεί η Ελλη Αλεξίου γνωρίζεται και συνδέεται με τους λογοτέχνες Α. Καρκαβίτσα, Γ. Βλαχογιάννη, Κ. Θεοτόκη, Α. Τραυλαντώνη, Μ. Φιλήντα, Ι. Κονδυλάκη, Ν. Καρβούνη, Σ. Μαυροειδή - Παπαδάκη, Λ. Νάκου, Μ. Αυγέρη και ιδιαιτέρως με τον Κώστα Βάρναλη. Εκεί στη μοιραία «Δεξαμενή», άνθισε ο έρωτάς της με τον Κ. Βάρναλη, που έγινε αρραβώνας για να διαλυθεί σύντομα, λόγω της άρνησης του πατέρα της να παντρευτεί τόσο μικρή, και πριν τελειώσει τις σπουδές της. Παρά τη διάλυση του αρραβώνα, συνέχισε να πηγαίνει στο λογοτεχνικό στέκι, όπου αργότερα γνωρίστηκε και με τον συγγραφέα Β. Δασκαλάκη. Οπως η ίδια έλεγε για τη λογοτεχνική συντροφιά της «Δεξαμενής», «ήταν ένα μικρό δείγμα της συμμαχίας που άρχισε από τότε με τους αδύνατους και αδικημένους».
Το Νοέμβρη του 1920 ταξιδεύει με τον Νίκο Καζαντζάκη στο Παρίσι, την ίδια χρονιά παντρεύεται τον Βάσο Δασκαλάκη. Ο γάμος αυτός αποτέλεσε και την αφορμή της ενεργού συμμετοχής της στη λογοτεχνία, όπως ομολογεί η ίδια:
«...Εγραψα εντελώς στην τύχη. Εικοσιτριώ - εικοσιτεσσάρω χρονώ και κυριολεκτικά κάτω από την πίεση του Δασκαλάκη. Του διηγήθηκα ένα βράδυ ένα επεισόδιο της διδασκαλικής μου ζωής κι εκείνος απαίτησε να το γράψω. Γέλασα κι αρνήθηκα. Με απείλησε τότε πως αν ως το μεσημέρι δε θα το είχα γραμμένο, δε θα γύριζε στο σπίτι. Φοβήθηκα και κάθισα κι έγραψα το "Φραντζέσκο", το πρώτο διήγημα των "Σκληρών Αγώνων". - Σου έκαμα το κέφι σου, του λέω, μα να μην το πεις σε κανένα, γιατί ντρέπομαι. - Θα το δημοσιέψω, μου λέει, στη Φιλική Εταιρεία (περιοδικό του Φώτη Κόντογλου). Αναστατώθηκα, ταράχτηκα, τον παρακάλεσα. - Καλά, μου λέει, θα το δώσω με ψευδώνυμο. Και δημοσιεύτηκε με την υπογραφή Ελλη Κληροδέτη...».
Ακλόνητη κομμουνίστριαΟι λαϊκοί αγώνες που δυναμώνουν, οι ιδεολογικές συζητήσεις που «φουντώνουν» στο καφενεδάκι, οι διώξεις όσων πρωτοστάτησαν στην εκπαιδευτική αναγέννηση όλου του λαού που οραματίστηκε ο Δημήτρης Γληνός, οδηγούν την Ελλη Αλεξίου, όλο και πιο κοντά, όλο και πιο συνειδητά στις κομμουνιστικές ιδέες. Στα 1928 δίνει το βιογραφικό της σημείωμα στον Νίκο Πλουμπίδη και γίνεται μέλος του ΚΚΕ. Το λογοτεχνικό της έργο προκαλεί αίσθηση και επαινείται από την κριτική, ενώ το 1934 γίνεται μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.
Καθώς δεν κρύβει τις ιδέες της, συλλαμβάνεται από την Ειδική Ασφάλεια του φασιστικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου και ανακρίνεται. Στην περίοδο της Κατοχής η Ελλη Αλεξίου παίρνει ενεργά μέρος στην Εθνική Αντίσταση μέσα από τις γραμμές του «ΕΑΜ Λογοτεχνών» και αναλαμβάνει τα σχολικά συσσίτια έως το 1945. Στο μεταξύ, στα 1944, ο σύντροφός της, Β. Δασκαλάκης, πεθαίνει.
Το 1945 φεύγει για σπουδές στη Σορβόνη, αλλά, καθώς της αφαιρέθηκε η ελληνική ιθαγένεια, της απαγορεύτηκε και η επιστροφή στην πατρίδα. Το 1949 αυτοεξορίζεται στη Ρουμανία και αναλαμβάνει ως εκπαιδευτικός σύμβουλος τα ελληνικά σχολεία στις σοσιαλιστικές χώρες.
Λόγω της τεράστιας εκπαιδευτικής και λογοτεχνικής προσφοράς της καλείται και συμμετέχει σε τρία Διεθνή Συνέδρια Ειρήνης. Η Ελλάδα όμως την τιμωρεί. Το 1952 δικάζεται ερήμην και εκδίδεται παραπεμπτικό βούλευμα και ένταλμα σύλληψής της. Το 1953 συμμετέχει στο Α' Παγκόσμιο Συνέδριο Δημοκρατικών Γυναικών στην Κοπεγχάγη και επισκέπτεται ύστερα από πρόσκληση της κυβέρνησης τη Σοβιετική Ενωση. Η επίσκεψη επαναλαμβάνεται το 1961, στις γιορτές για τον Ουκρανό ποιητή Ταράς Σεφτσένκο.
Την ίδια χρονιά συναντιέται με την αδελφή της Γαλάτεια και τον σύζυγό της Μάρκο Αυγέρη. Την επόμενη χρονιά η Γαλάτεια σκοτώνεται και μόνο τότε παραχωρείται στην Ε. Αλεξίου ολιγοήμερη άδεια να επιστρέψει στην Ελλάδα, μόνο για να παραστεί στην κηδεία. Το 1965 επανακτά την ελληνική ιθαγένεια. Επιστρέφει το 1966, αλλά συλλαμβάνεται, κρατείται στις Φυλακές Αβέρωφ και δικάζεται για «αντεθνική δράση και προπαγάνδα». Τελικώς απαλλάσσεται από την κατηγορία, ύστερα από την αντίδραση της κοινής γνώμης. Με την επιβολή της δικτατορίας απαγορεύονται τα βιβλία της και διατάσσεται να ζει υπό περιορισμό στο διαμέρισμά της. Από τη μεταπολίτευση και μετά συμμετέχει ενεργά, ως διακεκριμένο μέλος του ΚΚΕ, σε όλες τις πολιτικές και πνευματικές εκδηλώσεις του Κόμματος, το οποίο στις εκλογές του 1977 την τίμησε θέτοντάς την πρώτη στη λίστα των υποψηφίων βουλευτών Επικρατείας.
Καταγγέλλοντας την αδικίαΤο συγγραφικό έργο της Ελλης Αλεξίου είναι τεράστιο σε έκταση, καθώς αποτελεί τον καρπό μιας αδιάκοπης, επί μιαν εξηκονταετία περίπου, παραγωγικότατης ενασχόλησής της με τα περισσότερα είδη του λόγου (πεζογραφία, θέατρο, παιδαγωγική, παιδικό βιβλίο, μετάφραση κλπ.). Πρωτοεμφανίστηκε στα Γράμματα με τη συλλογή διηγημάτων «Σκληροί αγώνες για τη μικρή ζωή» (1931). Σε όλα τα διηγήματα του πρώτου βιβλίου της, η Ελλη Αλεξίου αποτυπώνει την πείρα που αποκόμισε από τη διδασκαλική ζωή της, όταν εργαζόταν σε ένα φτωχό επαρχιακό σχολείο της Κρήτης, τις δύο πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, αποκαλύπτοντας την αληθινή ανθρώπινη ψυχή. Εκείνη την ψυχή, «που παραδέρνει στη στέρηση, στη θλίψη, στην καταφρόνεση και στη γελοιότητα ακόμη του καθημερινού περιστατικού, θέλω να πω, τον άνθρωπο που βασανίζεται ανάμεσα στους ανθρώπους», όπως έλεγε η ίδια.
«Ολα τα διηγήματα αυτής της συλλογής» - έγραφε το 1963 ο Μάρκος Αυγέρης για τους «Σκληρούς αγώνες» - «αποτελούν ευτυχισμένες ευρέσεις άψογα περιγραμμένες. Τα περισσότερα κομμάτια είναι δραματικές θεμελιακές καταστάσεις. Η διηγηματογράφος δεν κυνηγάει τις εξαιρετικές περιπτώσεις. Μέσα από τα κοινά περιστατικά και τα πιθανά ενδεχόμενα της τρέχουσας ζωής, δημιουργεί την πρωτοτυπία της. Η κοινωνική θέση που παίρνει στη θεώρηση της ζωής κι ο υψηλός ανθρωπιστικός τόνος χαρακτηρίζουν την έκφραση και το τάλαντο της Ελλης Αλεξίου. Ο ρεαλισμός της δε χρησιμοποιεί τεχνάσματα. Είναι ίσος και προσαρμοσμένος στο θέμα. Δε σκοτίζεται για φορμαλιστικές αναζητήσεις και μανιέρες. Είναι φυσικός και άνετος. Ο ρεαλισμός της ελληνικής παράδοσης. Μόνο η οξεία ανθρωπιστική αίσθηση στις σχέσεις των προσώπων και στις καταστάσεις είναι εκείνο που την ξεχωρίζει μέσα στη σύγχρονη πεζογραφία μας. Αυτό είναι το νέο που προσφέρει κι αυτό την τοποθετεί στο νέο κόσμο που ξεχωρίζει από τον παλιό...».
Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι η Ελλη Αλεξίου ένιωθε το γράψιμο σαν αποκάλυψη μιας αδικίας, που, όταν τη βλέπουμε, πρέπει να την καταγγέλλουμε. «Οταν βλέπω να γίνεται δίπλα μου μια αδικία, πονάω κι αισθάνομαι την ανάγκη να μιλήσω γι' αυτήν. Μόνο γι' αυτό γράφω. Για να καταγγείλω την αδικία». Ενιωθε τη στράτευσή της συνυφασμένη με τη ζωή της: «Αγαπώ τη ζωή γιατί είμαι στο Κόμμα». Σε συνέντευξή της το 1988, είχε πει: «Ευγνωμονώ σας σπουδές, ευγνωμονώ σε, δασκαλίκι, ευγνωμονώ σε, ιδεολογία μου, ευγνωμονώ σας, διωγμοί και κυνηγητά της Αντίστασης... Γεμίσατε περιεχόμενο τη ζωή μου»...
Σοφία ΑΔΑΜΙΔΟΥ, Ριζοσπάστης, 06/09/2009
Πάντα στην πόλη αυτή θα φτάνεις
- Φερνάντο Πεσσόα - Κ.Π.Καβάφης: Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου, εισαγωγή - μετάφραση - ανθολόγηση: Γιάννης Σουλιώτης, σειρά: Αντικριστοί καθρέφτες, εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 240, 13 ευρώ
- Τα πρόσωπα
Γεννημένοι και οι δύο σε πόλεις που έγιναν σύμβολα και απέκτησαν διαστάσεις μύθου ακριβώς λόγω της γέννησής τους. Οπως συνέβη και στο Δουβλίνο με τον Τζόις ή στην Πράγα με τον Κάφκα. Μετρίου αναστήματος, μικρόσωμοι. Καλοντυμένοι και οι δύο. Με αυστηρό προσωπικό γούστο. Κοστούμι και γραβάτα. Καπέλο. Διοπτροφόροι αμφότεροι. Στρογγυλός σκελετός, κοκάλινος, μυωπία. Τζέντλεμεν. Με τα χαρακτηριστικά τού δανδή. Εμοιαζαν περισσότερο με καθηγητές παρά με ποιητές. Κάπνιζαν κι έπιναν πολύ. Τους απάλυνε κάπως την εικόνα της πραγματικότητας.
Δεν υπηρέτησε κανείς τους στρατιώτης, αντιπαθούσαν τον πόλεμο. Και οι δύο υπάλληλοι. Λιγόστευαν σιγά σιγά μέσα σ' ένα απρόσωπο γραφείο. Αδυναμία στους άγγλους ποιητές και στα αστυνομικά μυθιστορήματα. Στον ελληνισμό της αρχαιότητας. Στον Διόνυσο.
Δεν είμαι Ελλην, αλλά ελληνικός, έλεγε ο Καβάφης. Πατρίδα μου είναι η πορτογαλική, συνήθιζε κάθε φορά να τονίζει ο Πεσσόα.
Σύχναζαν σε καφενεία ή ποτοπωλεία της γειτονιάς. Χαμένοι στο πλήθος, χαμένοι στους άλλους. Αναζητούσαν τα πολυσύχναστα μέρη της πόλης για τους περιπάτους τους. Παρ' όλα αυτά, μοναχικοί. Θλιβερά. Νοσηρά έγκλειστοι, περιχαρακωμένοι στο περίβλημα του εαυτού τους. Πολυμελείς οικογένειες, τις στιγμάτισε ο θάνατος. Εννιά αδέλφια έχασε ο Καβάφης, επτά ο Πεσσόα. Και οι δύο στερήθηκαν τον πατέρα τους πολύ νωρίς: πέντε ετών ο Πεσσόα, επτά ετών ο Καβάφης. Η μητέρα έγινε το κεντρικό πρόσωπο της ζωής τους, το μοναδικό σημείο αναφοράς.
Το κάλλος ήταν η απόλυτη θρησκεία τους, η περίληψη όλου του έργου τους, ο λόγος για τον οποίον ζούσαν. Βέβαιοι για τη μεγαλοφυΐα τους, γνώρισαν τα φώτα της δημοσιότητας αρκετά χρόνια μετά τον θάνατό τους. Συνήθιζαν να ατενίζουν τη θάλασσα, τα ποιήματά τους έχουν στην άκρη μια γεύση από αλάτι.
Η σεξουαλικότητά τους, λανθάνουσα. Γυναίκες δεν αναφέρονται. Ακόμα και η Οφέλια Κεηρός, μεγάλος έρωτας του Πεσσόα, μοιάζει περισσότερο με όνειρο παρά με πραγματικό πρόσωπο. Αλλωστε είναι γνωστό ότι ο Πεσσόα πέθανε παρθένος. Αλλά και το μεγάλο πάθος του Καβάφη για τους άντρες είχε περισσότερο τα χαρακτηριστικά της ευσεβούς προσδοκίας ή του πλατωνικού αισθήματος, παρά της αντικειμενικής βιογραφίας.
Δεν συναντήθηκαν ποτέ. Αντίθετα με την εκδοχή που παρουσιάζει το θαυμάσιο ντοκιμαντέρ του Χαραλαμπόπουλου. Ισως μόνο στη σκέψη. Στην ιδέα του ταυτόσημου νοήματος. Στην πληθυντικότητα του σύμπαντος. Ενας από τους 72 ετερωνύμους του Πεσσόα ήταν σίγουρα ο Καβάφης. Και ας μην το γνώριζε. Ας μην το είχε καταλάβει.
- Το βιβλίο
Ο κομψός τόμος «Φερνάντο Πεσσόα - Κ.Π.Καβάφης, Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου», της σειράς Αντικριστοί καθρέφτες των εκδόσεων Μεταίχμιο, μας ξεναγεί με ενάργεια στο έργο τους και μας προσφέρει τη δυνατότητα να περιηγηθούμε σε αυτό που υπήρξαν, σε αυτό που ονειρεύτηκαν να υπάρξουν και σε αυτό που ολόθερμα εύχονταν να υπήρχε, οι δύο αυτοί μεγάλοι άνδρες μέσω της Τέχνης τους. Περιλαμβάνονται τα σημαντικότερα από τα 154 ποιήματα που έγραψε ο Κ.Π. Καβάφης, χωρισμένα σε δύο ενότητες, 1897-1918 και 1919-1933, καθώς και 3 πεζά του, ενώ ανθολογούνται σπαράγματα κειμένων του Φερνάντο Πεσσόα, αντιπροσωπευτικά ποιήματα του ιδίου, καθώς και των ετερωνύμων του: Αλμπέρτο Καέιρο, Ρικάρντο Ρέις, Αλβαρο ντε Κάμπος και Αλεξάντερ Σέρτς. Συν ένα αναλυτικό χρονολόγιο της ζωής και του έργου τους.
Η εισαγωγή, η μετάφραση, η επιλογή και ο σχεδιασμός της έκδοσης από τον Γιάννη Σουλιώτη, συνηγορούν στο να απολαύσουμε αυτή τη διαδρομή. Ακούγοντας τα εξαίσια όργανά τους, χαμηλότονα, χωρίς τυμπανοκρουσίες, λιτά, υποβλητικά. Κουρντισμένα στο πάθος, όπως ταιριάζει στην αληθινή ποίηση.
Το δίχως άλλο, ένα βιβλίο - εργαλείο, ένας χρηστικός οδηγός πλεύσης, μια συνοπτική, αλλά καίρια εργοβιογραφία, που το μεγάλο της πλεονέκτημα είναι ότι εκπέμπει τη μετάδοση του συναισθήματος με τον τρόπο ακριβώς που συμβαίνει στα παραμύθια: σαν η γιαγιά να διαβάζει στην εγγονή της. Δίπλα στο τζάκι. Ιστορίες από το παρελθόν, που είναι μέλλον, αν το προσέξεις λίγο καλύτερα.