- Φερνάντο Πεσσόα, Αντίνοος. Εισαγωγή-μτφρ.: Γιάννης Σουλιώτης, σχέδια: Ανδρέας Νικολάου, εκδόσεις Παρουσία, σ. 63, 40 ευρώ
- «Ο Αντίνοος και το Επιθαλάμιο είναι τα μόνα ποιήματα που έχω γράψει και που μπορούμε να ονομάσουμε άσεμνα». (Από το βιβλίο, σελ. 27)
Ο γοητευτικός νέος από την Κλαυδιούπολη της Μικράς Ασίας, ο Αντίνοος, ο οποίος απεβίωσε το 130 μ.Χ. προτού συμπληρώσει τα δεκαοχτώ, «Ελληνας ως προς το αίσθημα, Ρωμαίος ως προς την ιστορική του τοποθέτηση» (ιδέτε σελ. 25) λέγεται ότι, ως άλλος πλατωνικός ήρως (Χαρμίδ. 154c), έκανε τους εμβρόντητους περαστικούς να σταματούν για να τον παρατηρήσουν με προσοχή. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός, γνωστός συν τοις άλλοις και ως «Graeculus», ο λάτρης της Ελλάδας, θρηνεί τον θάνατό του. Είχε, ως γνωστόν, μοιραστεί μαζί του ένας είδος υπέρτατης ψυχοσωματικής εμπειρίας. Η σχέση τους ανήκει στις διασημότερες των επαφών που είχαν οι άντρες ποτέ μεταξύ τους. Ο δε ανακηρυγμένος επισήμως στη συνέχεια από τον άνακτα εραστή του «Θεός Αντίνοος» ήταν επόμενο να συγκινήσει διαχρονικά τους απανταχού ποιητές, εμφανώς μισογύνηδες και μη. Εχουν ήδη εντοπιστεί, μεταξύ άλλων, οι συναφείς ύμνοι για τον άτυχο νέο από τον Νουμήνιο, τον Ηράκλειο, τον Μεσομήδη τον Κρητικό, τον Παγκράτιο τον Αλεξανδρινό, τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ, τον Χέλντερλιν, τον Γουόλτ Γουίτμαν, τον Οσκαρ Ουάιλντ, όπως άλλωστε θα περίμενε κανείς, αλλά και τον Στέφαν Τζορτζ.
Ο Πορτογάλος Φερνάντο Πεσσόα (1888-1935), ιδιαίτερα προσφιλής στο ελληνικό κοινό ύστερα από μια σειρά διεξοδικών μεταφράσεων τού συνειδητά αταξινόμητου έργου του, δοκιμάζει με τη σειρά του σε μια ξένη, υποτίθεται, γι' αυτόν γλώσσα, στ' αγγλικά, και μάλιστα στην ελισαβετιανή εκδοχή τους, να αποδώσει τον αυτοκρατορικό κοπετό, όπως θα άρμοζε για έναν ιδιαίτερα καλλιεργημένο μέγα ταγό, ο οποίος συνδύαζε τη διορατικότητα του ευφυώς φιλοσοφούντος πολίτη με το ρηξικέλευθο, πρακτικό πνεύμα του ηγέτη μαζών. Στο σημείο αυτό ο όμαιμος των θαλασσοπόρων της Λισαβόνας συναντά τους Ελληνες και τους Ρωμαίους των γυμναστηρίων και των ολονύκτιων συνουσιών, καθαρά πνευματικών και μη: «Οι αρχαίοι αντίκριζαν το ωραίον σώμα ως μίαν αποκάλυψιν του θείου -ή μάλα τις θεός ένδον, του ήρχετο να λέγη, όπως ο ομηρικός ήρως. Θρησκευτικόν είχε χαρακτήρα η κατάνυξις που τους κατελάμβανε και η επιθυμία, όπως μας λέγει ο Πλάτων, σαν ένα θεόν να λατρεύουν τα παιδικά [...] ο παιδικός έρως δεν εθεωρείτο διά τα παιδικά μαρτύριον θηλυπρεπείας, όπως σήμερον, αλλ' ανδρισμού και αρρενωπότητος και αρετής» (ιδέτε Πλάτωνος Συμπόσιο, Κείμενον, μετάφρασις και ερμηνεία υπό Ιωάννου Συκουτρή, εκδόσεις «Κάκτος», χ.χ, σελ. 61).
Παραθέτω ενδεικτικά από το επιλογικό τμήμα του ποιήματος, το οποίο αριθμεί 361 ομοιοκατάληκτους στίχους, διαμοιρασμένους σε 44 στροφές, τα εξής: «Μερικοί θα πουν πως η αγάπη μας δεν ήταν παρά αμαρτία: / Αλλοι στο όνομά μας θ' ακονίζουν τα μαχαίρια / Του μίσους του χαιρέκακού τους για την ομορφιά της ομορφιάς, / Και τα ονόματά μας θα τα ρίξουν χάμω / Για να πετάξουν, χλευάζοντας, σαν σκουπίδια πάνω τους, / Τα ονόματα όλων των αδελφών μας./ Ομως, η παρουσία μας, σαν την αιώνια Αυγή, / Στης Ομορφιάς την ώρα πάντα θα επιστρέφει και θα λάμπει / Πέρα από την Ανατολή του Ερωτα, με φως να στεφανώνει / Νέους θεούς που θα 'ρθούν, τον στερημένο κόσμο να φωτίσουν».
Ο Αδριανός, ο οποίος, οχτώ χρόνια μετά τον πνιγμό του Αντίνοου στον Νείλο, αυτοκτονεί από τη λύπη του για την απώλεια του ερωτικού του συντρόφου, παρίσταται εδώ κατ' αρχήν ως ένας απολύτως επαρκής, κατασταλαγμένος κι άλλο τόσο ευθύβολος υμνωδός, ο οποίος μεριμνά για την κρίσιμη, επικήδεια λεπτομέρεια, με την ίδια προσοχή με την οποία μεριμνούσε υποδειγματικά, δηλαδή ευσυνείδητα για το ακέραιο ευ ζην του αντικειμένου-υποκειμένου του πόθου του. Η επιτυχία κι αυτού του παράτολμου εγχειρήματος του Πεσσόα έγκειται στο ότι, καθώς το ποίημα κυλάει ακωλύτως, συναιρούνται προσφυώς τα στοιχεία ενός θρηνωδούντος εγώ κι ενός υπερβατικού, παγκόσμιου Αντρα, που κλαίει τον πολλαπλώς βαρύτιμο και γι' αυτό αναντικατάστατο Ετερον. Ο οικουμενικός, δηλαδή ακραίος λόγιος, που δεν αρνείται, που δεν επιθυμεί να συγκαλύψει την τραγικότητά του, καθώς αναπολεί την απολεσθείσα, σεξουαλική ευωχία του, αναφαίνεται ευθαρσώς ήδη στη μέση της σύνθεσης.
Από την άποψη αυτή, το συγκεκριμένο έργο θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνιστά ένα καλώς συγκερασμένο, εμφανώς μπαρόκ μανιφέστο του καθολικού, ήτοι πέραν των διαγραμμάτων του «καλού» και του «κακού», έρωτα. Οι σαφείς διακειμενικές αναφορές καταδηλώνουν ασφαλώς την πλατωνική αγχιστεία. Ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός υποστηρίζει με έκδηλη ενάργεια το όραμα του Πορτογάλου: «Εις λαόν αισθητικώς κατ' εξοχήν ευπαθή, όπως ο ελληνικός, το αντίκρυσμα του ωραίου, γυμνού σώματος του ανδρικού, το οποίον από καθαρώς αισθητικής απόψεως θεωρείται ότι υπερέχει πολύ του γυναικείου, ήτο πηγή ζωηράς αισθητικής απολαύσεως· δεν ήθελε πολύ το αισθητικόν να γίνη πηγή αισθήματος ερωτικού, αφού το αισθητικόν στοιχείον, εις τον άνδρα τουλάχιστον πάντοτε, ευρίσκεται εις την ρίζαν κάθε ερωτισμού» (ιδέτε, ό.π., Πλάτωνος Συμπόσιον, σελ. 59). Εξού και η αμήχανη αποτίμηση, στις 18 Σεπτεμβρίου 1918, ενός θορυβημένου, ανώνυμου κριτικού του Times Literary Supplement: «Ο Αντίνοος δεν είναι ποίημα που θα μπορούσε να αντέξει ο μέσος Αγγλος αναγνώστης» (ιδέτε σελ. 27).
Ο πολιτισμός μας, ο οποίος σύμφωνα και με τον Φερνάντο Πεσσόα πηγάζει κατ' εξοχήν από την ελληνική παιδεία, τη ρωμαϊκή αγάπη για την αφαλκίδευτη τάξη (διαβάζετε: lex) και την υβριδικής υφής ηθική της Καινής Διαθήκης, μπορεί εντέλει να συνομιλήσει σ' έναν βαθμό με τα ανάλογα πάθη, και μάλιστα στη συναρπαστική γλώσσα του Σαίξπηρ. Η τελευταία, η οποία έως το 1921 ήταν η γλώσσα στην οποία ο Φερνάντο Πεσσόα για πολλούς λόγους, ευνόητους και μη, εμπιστευόταν συστηματικά τα δικά του ποιήματα, πολιτογραφεί εμμέσως τον Αντίνοο στα ευρύτερα αποκτήματα της λογοτεχνικής Pax Britannica. Χωρίς να κλείνει την πόρτα σε μια λειτουργική μεταφορά της στα ελληνικά του εμπειρότατου μεταφραστή Γιάννη Σουλιώτη, (ιδέτε εν προκειμένω και τις μεταφράσεις του στον εξαιρετικά φροντισμένο τόμο Fernando Pessoa, Ποιήματα, στις εκδόσεις «Printa», 2007), η ελισαβετιανή λαλιά παραμένει ομολογουμένως ένα γλωσσικό όριο της συναρπαστικής δεξιότητας του Φερνάντο Πεσσόα να υποδύεται εν γένει τον Αλλο, επώνυμο ή και ανώνυμο, αρχετυπικό, αλλά και, ευκαιρίας δοθείσης, απλώς σύγχρονό του. Η δαψίλεια των πολλών λογοτεχνικών εαυτών, οι οποίοι αλληλοδιαδέχονται ακωλύτως αλλήλους, αποδίδει άλλη μια φορά ηδείς καρπούς: ο Αντίνοος είναι μια ευκρινέστατη, υφολογικά αυστηρή εκδοχή του πανάγαθου, ενοποιητικού λόγου.
Saturday, September 5, 2009
Τα δημιουργικά πάθη
Ο Malcolm Lowry κάτω από το ηφαίστειο. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του
Και μόνο με εκείνο το απρόσμενο ποίημα, που έχει τίτλο «Ο διάολος ήταν τζέντλεμαν», τα καταλαβαίνει κανείς όλα. Αν θέλει να καταλάβει βέβαια, και όχι να προσαρτήσει τις σταματημένες μηχανές της ψυχής του σ' ένα δημιουργικό, μα εξίσου αόριστο και παθογόνο πλαίσιο, όπως ο αποκαλούμενος «μοντερνισμός».
Ενας από τους κορυφαίους αυτής της ιστορικής περιόδου ήταν και ο Μάλκολμ Λόουρυ. Με το μυθιστόρημά του «Κάτω από το ηφαίστειο» κατέστησε εμφανή τα όρια του μοντερνισμού, μα αποτέλεσε ταυτόχρονα και το ξεπέρασμά του.
Πολλά από τα χαρίσματα των έργων του, μα κυρίως ο τρόπος γραφής και επεξεργασίας του έργου του «Κάτω από το ηφαίστειο» προέκυψαν από την αγάπη του συγγραφέα για την τζαζ. Λεπτομέρειες σχετικά με την επίδρασή της στη ζωή και το έργο του μπορεί να αντλήσει κανείς από τη βιογραφία του και το αρχείο των επιστολών του. Το «Κάτω από το ηφαίστειο» ήταν το αποτέλεσμα που έφεραν το καλλιτεχνικό ρίσκο του συγγραφέα (η καταγραφή της ρευστότητας της συνείδησης) και η χρήση των μετρικών αναλογιών της τζαζ στην ανάπτυξη και τη δομή της εξιστόρησης.
Αναμφισβήτητα ένας συγγραφέας τέτοιου διαμετρήματος και βεληνεκούς, όπως ο Λόουρυ, δεν θα μπορούσε ποτέ να πατρονάρει τη γραφή του ακολουθώντας την όποια πρόσφορη αισθητική που θα υποστήριζε το έργο του. Ως εκ τούτου, τα στοιχεία της τζαζ, η τεχνική των παράλληλων πλοχμών έκφρασης (μοντερνισμός), αλλά και η αισθητική του έντονου αντικομφορμισμού δεν αποτελούν παρά την πλεκτάνη πάνω στην οποία έθεσε τη δράση των ιδεών του - θέτοντας σε μόνιμο κίνδυνο (η έκφραση υπηρετεί τη ροή και όχι την ολοκλήρωση) τόσο τη δυναμική του συγγραφέα όσο και του αναγνώστη. Ο δεύτερος, μάλιστα, ίσως χρειαστεί ακόμη και να λοιδορήσει όλα όσα συμβαίνουν «Κάτω από το ηφαίστειο», ώστε να καταφέρει μια ολοκληρωμένη ανάγνωση. Παντού και πάντοτε ο Λόουρυ υπήρξε εκφραστής ενός δαιμόνιου μανιχαϊσμού πολλαπλών αυτοπροβολών, οι οποίες συνέβησαν, λαμβάνοντας ποικίλες μορφές, και στην πραγματική του ζωή.
Την εποχή που γράφτηκε το «Κάτω από το ηφαίστειο» αλλά και για τις δεκαετίες που ακολούθησαν μπορεί να πει κανείς πως αποτέλεσε μία από τις καλύτερες αναλύσεις του φαινομένου της γενικότερης κρίσης που καθόρισε και καθήλωσε τον «μοντέρνο» κόσμο, τις πολιτικές και αισθητικές τάσεις που επικύρωσαν την παντελή αδυναμία των ανθρώπων τού -γεμάτου υπερβολικές προσδοκίες- 20ού αιώνα, να επιτύχει την πνευματική του ανανέωση. Ο «πρόξενος» ήταν μια εξαιρετική μεταφορά του υποτροπιασμού που υπέστη ο μοντέρνος άνθρωπος - σαν ήταν άνθρωπος.
Το ηφαίστειο μπορεί να περιμένει, ο φόβος του ανθρώπου, όχι.
Ατίκ Ραχίμι: "Η θρησκεία είναι το άλλοθι της ανδρικής βαρβαρότητας"
- Σε ρημαγμένη από τον εμφύλιο πόλεμο κωμόπολη του Αφγανιστάν μια νέα γυναίκα περιποιείται σ' ένα χαμόσπιτο τον τραυματισμένο και σε λήθαργο άντρα της που ψυχορραγεί. Μονολογώντας από πάνω του ανοίγει τη σκιασμένη καρδιά της κι εξομολογείται βάσανα, καημούς, εξευτελισμούς που έχει υποστεί ως γυναίκα, ως άνθρωπος. Αφηγείται τη ζωή της μ' απίστευτη τόλμη κι ειλικρίνεια.
Πρόκειται για το μυθιστόρημα του Αφγανού Ατίκ Ραχίμι «Η πέτρα της υπομονής» (εκδόσεις «Ψυχογιός», μετάφραση Ασπασίας Σιγάλα), που πέρσι απέσπασε στη Γαλλία το σημαντικό λογοτεχνικό βραβείο «Γκονκούρ».
Ενα βιβλίο υπαρξιακό και κοινωνικό συνάμα με γοητευτικά κοφτή και ποιητική γλώσσα, ενίοτε παραμυθένια, που αγγίζει χρόνιες πληγές αυτής της πολύπαθης χώρας. Με τολμηρό τρόπο σπάει τη σιωπή και τα ταμπού που καταδυναστεύουν τη γυναίκα της Ανατολής και την ανυψώνει σε περίοπτη θέση. Μιλάει για τον παραλογισμό του πολέμου, τη θρησκευτική μισαλλοδοξία, την ανεξέλεγκτη αντρική εξουσία, την υπομονή, την καλοσύνη, την αγάπη.
Ο 47χρονος συγγραφέας έφυγε από την πατρίδα του το '84 λόγω του πολέμου και πήγε αρχικά στο Πακιστάν και μετά στη Γαλλία, όπου ζήτησε πολιτικό άσυλο. Στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης έκανε το διδακτορικό του στην οπτικοακουστική επικοινωνία. Σήμερα ζει στο Παρίσι και σκηνοθετεί ντοκιμαντέρ. Από τις εκδόσεις «Ψυχογιός» κυκλοφορεί και το προηγούμενο βιβλίο του «Στάχτες και χώμα» που έχει γίνει ταινία (η περιπλάνηση ενός παππού με τον τυφλό εγγονό του σ' επαρχία του Αφγανιστάν).
Με τον Ατίκ Ραχίμι λοιπόν η κουβέντα που ακολουθεί, μ' αφορμή το βραβευμένο βιβλίο του που και στη χώρα μας ήταν στις λίστες των ευπώλητων (πολύτιμη η μεταφραστική βοήθεια της Αγγέλας Σωτηρίου).
- Ενα μεγάλο παράπονο που βγαίνει από την εκ βαθέων εξομολόγηση της απελπισμένης νεαρής συζύγου στον ψυχορραγούντα άντρα της είναι η παντελής απουσία ερωτικής ικανοποίησης. «Δεν ήξερες να δίνεις τίποτα», λέει κάπου. Επίσης η πίκρα της για την αντρική αντίληψη περί... τιμής και παρθενίας. Σε τι βαθμό υφίσταται στο Αφγανιστάν; Είναι θέμα προκαταλήψεων και παραδόσεων; Είναι θέμα θρησκείας;
«Μα το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στο Αφγανιστάν. Πρόκειται για ένα θέμα που αφορά τις γυναίκες σε διάφορες χώρες όπου καταπατούνται τα δικαιώματά τους. Στο Μαρόκο και στην Τυνησία, όπου έκανα παρουσιάσεις του βιβλίου μου, με πλησίαζαν γυναίκες και με ευχαριστούσαν που μίλησα γι' αυτές. Ακόμη και στη Γαλλία υπάρχουν γυναίκες που υφίστανται κακοποίηση. Να φανταστείτε πριν από λίγο καιρό ήρθα σε επαφή με μια αναγνώστρια από την Κολομβία, που μου είπε συγκινημένη ότι ήταν σαν να διάβαζε τη δική της ιστορία. Οσο για τη θρησκεία, αυτή δεν είναι παρά μια πρόφαση που χρησιμοποιούν οι άντρες για να δικαιολογήσουν τις αδικίες που κάνουν και τις βαρβαρότητές τους. Αυτό είναι όλο».
- Γιατί οι γυναίκες «είναι καταδικασμένες στη σιωπή» στο Αφγανιστάν; Υπάρχουν κάποια περιθώρια αισιοδοξίας για αλλαγή νοοτροπίας στο μέλλον;
«Οχι μόνο στο Αφγανιστάν, αλλά και στο Ιράν και στο Πακιστάν, ακόμη και στη Γαλλία. Το καλό είναι, όμως, ότι υπάρχουν παντού και πάντα κάποιες γυναίκες που αντιστέκονται, που απαιτούν και μάχονται για τα δικαιώματά τους. Δεδομένου ότι είμαι Αφγανός και έζησα το καθεστώς των Ταλιμπάν και τον τρόπο που καταδίκαζαν τις γυναίκες στη σιωπή, τοποθέτησα την ιστορία μου στο Αφγανιστάν. Πάντως είναι γεγονός ότι παντού στον κόσμο οι άντρες, και ιδίως οι συγγραφείς, μιλάνε για τις γυναίκες για έναν απλό λόγο. Ο άντρας νιώθει αμήχανος και αδύναμος μπροστά στη γυναίκα που μπορεί να γεννήσει ζωή αλλά και που έχει τη δύναμη να αντιμετωπίσει με στωικότητα τον μεγαλύτερο πόνο».
- «Οσοι δεν ξέρουν να κάνουν έρωτα, κάνουν πόλεμο» της είχε πει η θεία της. Ισχύει; Είναι ένα... φετίχ κύρους η σχέση των Αφγανών με τα όπλα;
«Στο Αφγανιστάν αλλά και αλλού. Ο πόλεμος δίνει την ευκαιρία στον άντρα να αποδείξει και να επιδείξει τον ανδρισμό του. Κάνει πόλεμο για να κυριαρχήσει, να επικρατήσει. Ο έρωτας, η αγάπη είναι το αντίδοτο στο μίσος. Οσοι δεν ξέρουν πώς να κάνουν έρωτα δεν ξέρουν πώς να αγαπήσουν».
- Παρά τα όσα καταλογίζει η ηρωίδα στην αυταρχική συμπεριφορά των αντρών, γίνονται αναφορές σε κάποιους, όπως στον πεθερό της, που δείχνουν σοφία κι ανθρωπιά. Είναι λίγες αυτές οι περιπτώσεις;
«Δεν είναι όλοι οι άντρες κακοί ούτε όλες οι γυναίκες αγγελικά πλάσματα. Η συμπεριφορά του καθενός εξαρτάται από τη συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία βρίσκεται. Να σας θυμίσω την περίπτωση του φημισμένου Γάλλου ποδοσφαιριστή Ζιντάν και το γεγονός που συζητήθηκε παγκοσμίως (σ.σ. την κουτουλιά που έδωσε σ' αντίπαλο παίκτη του σε τελικό γιατί του έβρισε τη μάνα). Δεν μπορείς να χαρακτηρίσεις κάποιον αν δεν λάβεις υπόψη και τις συγκεκριμένες συνθήκες όπου διαμορφώθηκε η προσωπικότητά του. Οσο για τον πεθερό, ναι πράγματι, είναι μια εικόνα σοφού μέσα στο βιβλίο γιατί υπάρχουν κι αυτοί οι άνθρωποι. Και πώς θα ήταν ο κόσμος μας αν δεν υπήρχαν και οι σοφοί, ο Αριστοτέλης, ο Πλάτωνας, ο Σωκράτης και τόσοι άλλοι. Μου έρχεται στο μυαλό ένα τραγούδι του Ιγκι Ποπ που λέει ότι το άλογο σκέφτεται, ο άντρας σκέφτεται, ο σκύλος σκέφτεται, το ψάρι δεν σκέφτεται, δεν μιλάει, είναι ανέκφραστο επειδή τα ξέρει όλα (μάλλον από το "Arizona Dream"). Ετσι και η γυναίκα δεν χρειάζεται να σκεφτεί γιατί τα ξέρει όλα».
- Η γυναίκα ζητάει επανειλημμένα τη βοήθεια του Θεού, μερικές φορές τον επικρίνει, μετανιώνει, αισθάνεται ενοχές. Επικαλείται συχνά το Κοράνι. Ακούμε κι έναν μουλά να διαβάζει αποσπάσματα απ' αυτό στους πιστούς έξω στην πόλη. Η σχέση σας με την πίστη ποια είναι;
«Είμαι βουδιστής επειδή πιστεύω στις αδυναμίες μου. Χριστιανός επειδή ομολογώ τις αδυναμίες μου. Εβραίος επειδή κοροϊδεύω τις αδυναμίες μου. Μουσουλμάνος επειδή πολεμώ τις αδυναμίες μου».
- «Η ευτυχία των μεν γεννάει τη δυστυχία των άλλων». Είναι έτσι όπως υπονοείται στο εξαίρετο φιλοσοφικό παραμύθι που θυμάται από τη γιαγιά της η ηρωίδα;
«Αυτός είναι κανόνας της ζωής. Οταν κάποιος χαίρεται κάποιος άλλος είναι δυστυχισμένος. Εφόσον οι πόλεμοι, για παράδειγμα, γίνονται για θέματα εξουσίας, είναι λογικό οι νικητές να χαίρονται και οι ηττημένοι να λυπούνται. Δυστυχώς έτσι είναι η φύση, το σύμπαν. Σκεφτείτε τα ζώα: για να τραφούν και να επιβιώσουν πρέπει να αλληλοεξοντώνονται».
- Η υπομονή είναι... τέχνη; Αρσενική ή θηλυκή κυρίως; Εσείς είστε υπομονετικός σαν χαρακτήρας;
«Αν ήμουν υπομονετικός, δεν θα είχα γράψει αυτό το βιβλίο. Είμαι από τη φύση μου ανυπόμονος. Ανυπομονώ να αλλάξω τον κόσμο. Σίγουρα οι γυναίκες είναι πιο υπομονετικές από τους άντρες. Κι αυτό γιατί έχουν μια περίεργη σχέση με την έννοια του χρόνου. Μια σχέση που τους επιτρέπει να ζήσουν μέσα στο χρόνο, να ζήσουν το χρόνο. Ενώ οι άντρες από την άλλη θέλουν να κάνουν γρήγορα, να προλάβουν, να κατακτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερα». *
Με καλή θέληση ο πόλεμος θα τέλειωνε
- Στο βιβλίο σας ο πόλεμος καραδοκεί σε δεύτερο πλάνο με εκρήξεις, σκοτωμούς, μακελειά. Η παράλογη βία του εμφυλίου πολέμου δεν έχει τελειωμό; Ποιοι φταίνε; Υπάρχει διέξοδος;
«Ναι. Ο πόλεμος και η βία θα μπορούσαν να τελειώσουν χάρη στην αγάπη. Τη στιγμή που θα υπάρξει καλή θέληση και διάθεση, τα πάντα είναι εφικτά. Η Ιστορία αποδεικνύει ότι κάθε φορά που η ανθρωπότητα ανακαλύπτει μια νέα φιλοσοφία ως προς το ζην, ξεσπάει ένας πόλεμος. Από τις απαρχές του ανθρώπινου είδους, το εγώ και η δίψα του ανθρώπου για εξουσία οδηγούν στη βία. Αν ο άνθρωπος γυρίσει την πλάτη στην εξουσία, δεν θα έχει λόγο να πολεμήσει».
- Ζώντας μόνιμα στη Γαλλία νοσταλγείτε κάτι από την πατρίδα σας; Υπάρχει περίπτωση να γυρίσετε πίσω;
«Δεν ζω σε μια κοινωνία, ζω στον κόσμο. Δεν ξέρω αν θα γυρίσω στην πατρίδα μου. Αλλά κι όταν ζούσα στο Αφγανιστάν δεν μπορούσα να φανταστώ ότι κάποια μέρα θα ζούσα στη Γαλλία, θα είχα ένα σπίτι και μια κόρη».
- Και στο θέατρο από τον Νανούρη
Τον Ιανουάριο ο σκηνοθέτης Γιώργος Νανούρης θα μεταφέρει το βιβλίο του Ατίκ Ραχίμι στο θέατρο. Η παράσταση θα ανεβεί στο θέατρο «Χώρα» με τους ηθοποιούς Νεκταρία Γιαννουδάκη και Δρόσο Σκώτη.
Thursday, September 3, 2009
Τιμούν τον Γιάννη Ρίτσο
 |
Τριήμερο αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, πραγματοποιείται στο Δήμο Χαϊδαρίου, από τις 7 έως τις 9 του Σεπτέμβρη. Το αφιέρωμα ξεκινά (7/9) με τη συναυλία δύο μεγάλων ερμηνευτών, της Μαρίας Φαραντούρη και του Μανώλη Μητσιά, σε ένα πρόγραμμα - αντάμωμα της μουσικής με την ποίηση. Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στο Νέο Θέατρο (Πάρκο Ιστορικής Μνήμης και Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης). Τη σκυτάλη στη συνέχεια (8/9) παίρνουν ο Γιώργος Υδραίος και η Σοφία Μιχαηλίδη που θα ερμηνεύσουν μελοποιημένα κομμάτια του Γιάννη Ρίτσου, στην πλατεία Ελευθερίας στο Δάσος. Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με την ποιητική βραδιά από την καλλιτεχνική ομάδα «Ανδρονίκη», στις 9/9, στο «Σινέ Κατερίνα».
- Αφιερωμένες στον ποιητή της Ρωμιοσύνης είναι οι δύο εκδηλώσεις που διοργανώνει το «Σκιρώνειο Μουσείο Πολυχρονόπουλου». Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του Γιάννη Ρίτσου, εγκαινιάζεται στις 5/9 (7.30μ.μ.). στο χώρο του Μουσείου (50ό χλμ. Παλαιά Εθνική Οδός Αθηνών - Κορίνθου), έκθεση με εξώφυλλα βιβλίων, φωτογραφικό και αρχειακό υλικό από τη ζωή και το έργο του ποιητή και εικαστικού Γιάννη Ρίτσου, ενώ θα γίνουν και προβολές βίντεο. Στις 12/9 (8.30μ.μ.), ημέρα λήξης της έκθεσης, θα πραγματοποιηθεί στο ανοιχτό αμφιθέατρο του Σκιρώνειου Μουσείου μουσικοποιητική βραδιά. Θα ακουστούν ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου μελοποιημένα από τους Μίκη Θεοδωράκη, Χρήστο Λεοντή, Θάνο Μικρούτσικο, Σπήλιο Μεντή, Μάριο Τόκα και νεότερες μελοποιήσεις του Παναγιώτη Μπούσαλη. Ο Ανδρέας Παγουλάτος θα απαγγείλει ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου και θα μιλήσει για το έργο του. Στην εκδήλωση παίρνουν μέρος οι μουσικοί: Παναγιώτης Μπούσαλης (κιθάρα, φωνή), Νεοκλής Νεοφυτίδης (πιάνο, φωνή) και ο σολίστας του μπουζουκιού Χρήστος Κωνσταντίνου. Εκτακτη συμμετοχή: Λίλα Αδαμάκη (υψίφωνος). Η είσοδος είναι ελεύθερη. Πούλμαν θα αναχωρήσουν από την Αθήνα για το Σκιρώνειο το απόγευμα της 12ης του Σεπτέμβρη. Κρατήσεις θέσεων και πληροφορίες στα τηλ.: 210 6206437, 22960 62170, 6959296021. [Ριζοσπάστης, 04/09/2009]
Λογοτεχνική ομοιομορφία
Aν πληκτρολογήσετε στο site ενός οποιουδήποτε βιβλιοπωλείου τον τίτλο «Το κορίτσι με το τατουάζ», θα έχετε μπροστά σας όχι μόνο το πρόσφατο παγκόσμιο best seller του Σουηδού συγγραφέα Στιγκ Λάρσον (που στη χώρα μας κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Ψυχογιός» κι ακολουθεί κι εδώ τον φρενήρη ρυθμό πωλήσεων όπως σε όλες όσες άλλες χώρες έχει εκδοθεί και μεταφραστεί), αλλά και το βιβλίο της Τζόις Κάρολ Οουτς, που κυκλοφόρησε το 2006 από τις εκδόσεις «Καστανιώτης».Τα χρόνια που χωρίζουν τη μία έκδοση από την άλλη δεν είναι πολλά, μόλις τρία. Αναζητήσαμε τους πρωτότυπους τίτλους και διαπιστώσαμε ότι ο πρωτογενής τίτλος στο βιβλίο της Τζ. Κάρολ Οουτς είναι «The Tattooed Girl», ενώ στο βιβλίο του δημοφιλούς, αλλά άτυχου Σουηδού μπεστσελερίστα (που πέθανε από ανακοπή μόλις παρέδωσε στον εκδότη του τα χειρόγραφα των τριών βιβλίων του), ο πρωτότυπος τίτλος είναι «The Girl with the Dragon Tattoo» (ακριβής μετάφραση «Το κορίτσι με το τατουάζ του δράκου»). Το μονό κοινό στοιχείο των δύο βιβλίων, δε, είναι ότι και οι δύο ηρωίδες έχουν ένα τατουάζ!
Πράγματι, οι εκδότες βιβλίων μπορούν να αλλάξουν τον τίτλο του πρωτοτύπου, έπειτα από συμφωνία με τον ξένο εκδότη ή τον συγγραφέα, αν είναι εν ζωή. Υποθέτω, όμως, ότι πριν επιλέξουν έναν τίτλο, που ίσως να τους βολεύει στο εξώφυλλο ή είναι πιο «πιασάρικος» και πιο εμπορικός, ότι ελέγχουν αν αυτός ο τίτλος υπάρχει ήδη στην αγορά, μια που τα βιβλία είναι πλέον πάρα πολλά. Πάντως, δεν υπαινίσσομαι δόλο στην προκειμένη περίπτωση. Απλώς, το συγκεκριμένο περιστατικό (και σίγουρα υπάρχουν κι άλλα που απλώς μας διαφεύγουν αυτή τη στιγμή) μπορεί και να αποκαλύπτει τα κριτήρια με τα οποία επιλέγονται, μεταφράζονται, αλλά και τιτλοφορούνται τα βιβλία που έρχονται από το εξωτερικό (όχι ότι διαφέρουν και πολύ τα εγχώρια βιβλία). Και πολύ συχνά μια τέτοια κίνηση γίνεται πρόχειρα, βιαστικά ή ακυρώνοντας ακόμα και το περιεχόμενο του βιβλίου (η επισήμανση δεν αφορά τη συγκεκριμένη περίπτωση).
Μια λεπτομέρεια από τις επιλογές και τα κριτήρια ενός τομέα πολιτισμού, της λογοτεχνίας, που υπηρετεί την υψηλή τέχνη του λόγου, και έχει ταυτιστεί με την αναζήτηση των πολιτισμικών συμπεριφορών κάθε εποχής. Και εξακολουθεί να βαδίζει αυτό τον δρόμο, μόνο που ακολουθεί τις απαιτήσεις ενός μαζικού και ομοιόμορφου κοινού. Γι’ αυτό το αποτυπώνει. Αν είχε κανείς μπροστά του ένα δείγμα των εξωφύλλων στα βιβλία που κυκλοφορούν και έναν κατάλογο με τους τίτλους της λογοτεχνίας θα διαπίστωνε ανησυχητική ομοιομορφία, ενοχλητική έλλειψη φαντασίας και ίσως να σκεφτόταν ότι σ’ αυτή τη χώρα όλα είναι ρομαντικά, τρυφερά, με μια διάχυτη ελαφρά μελαγχολία. Ποιος λέει ότι η τέχνη δεν αντικατοπτρίζει και δεν αφηγείται, με τα δικά της μέσα, τις ανησυχίες και τις αναζητήσεις της εποχής της;
- Tης Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, 03/09/2009
Wednesday, September 2, 2009
«Εφυγε» ο Μανόλης Κορνήλιος
«Εφυγε» χτες από τη ζωή ο Μανόλης Κορνήλιος, συγγραφέας, μεταφραστής, Μακρονησιώτης. Γεννήθηκε στη Μικρά Ασία και μεγάλωσε στη Σάο, όπου φοίτησε στην Εμπορική Σχολή της Σάμου και στη συνέχεια στην Πάντειο. Στα χρόνια της Κατοχής, φοιτητής, πήρε μέρος στην ΕΑΜική Εθνική Αντίσταση και διακρίθηκε στις μάχες του Δεκέμβρη στα Εξάρχεια και στην Οδό Διδότου.
Μαθήτευσε στη λογοτεχνία με δασκάλους τους: Μάρκο Αυγέρη, Γιάννη Ρίτσο, Νικηφόρο Βρεττάκο, Ρίτα Μπούμη-Παπά κ.ά. στην Ομάδα Νέων Λογοτεχνών της ΕΠΟΝ. Δοκιμάστηκε σκληρά και υπόμεινε καρτερικά τα βασανιστήρια στα χρόνια της εξορίας του στη Μακρόνησο (1947-1951).
Από το 1951 και για δεκαετίες εργάστηκε ως μεταφραστής κυρίως λογοτεχνικών βιβλίων από τα αγγλικά και τα γαλλικά, καθώς και ως συντάκτης και επιμελητής κειμένων σε περιοδικά, εφημερίδες και εγκυκλοπαίδειες, όπως η ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ.
Εχει γράψει πολλά έργα ποιητικά και πεζά. Από αυτά έχουν εκδοθεί τα ποιητικά: «Κύκλος Φωτιάς», «Η φωνή του ωκεανού», «Το πικρό παραμύθι του Αδωνι» (Βραβείο φιλολογικού συλλόγου Παρνασσός), «Φυγή στη νύχτα, επιστροφή την αυγή», «Κύκλος σιωπής, κύκλος οργής», «Η πόλη των κοχυλιών». Για παιδιά και νέους: «Ο ξεροκέφαλος», «Πολύ ωραίο το όνομά σου, Ελευθερία!», «Ο Κωστάρας, το άλογο και η ελευθερία», «Η γελαστή πολιτεία». Από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» έχουν εκδοθεί: «Σαν ιστορίες και σαν παραμύθια» (για παιδιά), «Ο άλλος δραπέτης» (μυθιστόρημα), «Χάρτινες βαρκούλες στη Μακρόνησο» (μυθιστόρημα). Από το 1999 έως το 2005 εργάστηκε στη «Σύγχρονη Εποχή» ως εισηγητής λογοτεχνικών βιβλίων προς έκδοση.
Η πολιτική κηδεία του θα γίνει σήμερα στο Νεκροταφείο Ηλιούπολης στις 4 το απόγευμα. Στη μνήμη του οι συγγενείς του προσφέρουν στον καθημερινό σύντροφό του, τον «Ριζοσπάστη», 200 ευρώ.
- Στη μνήμη του σ. Μανόλη Κορνήλιου οι σύντροφοί του από τη «Σύγχρονη Εποχή» προσφέρουν στον «Ριζοσπάστη» 175 ευρώ
- Ριζοσπάστης, 03/09/2009
Η ελληνική λογοτεχνία στην πρώτη γραμμή
- ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ: ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΑΝΘΙΖΟΥΝ
- Αγαπημένοι συγγραφείς όλων των γενεών έχουν νέα μυθιστορήματα. Τα δοκίμια αλλά και οι επανεκδόσεις κάνουν το ενδιαφέρον της φουρνιάς μεγαλύτερο
Οικονομική κρίση; Ούτε να το σκέφτεστε. Μεγάλοι, μικρομεσαίοι και μικροί εκδότες, αντί να μικραίνουν τους καταλόγους με τα νέα βιβλία τους, τους μεγαλώνουν ή τους κρατούν στα ίδια επίπεδα με τα περσινά.
Ετσι, η φετινή φθινοπωρινή παραγωγή και όγκο παρουσιάζει και ποικιλία. Η παλιά φρουρά της ελληνικής λογοτεχνίας εμφανίζεται πανίσχυρη, λες και δεν έχει περάσει από πάνω της ούτε μία μέρα. Η νέα γενιά εργάζεται ασταμάτητα, αποδεικνύοντας ότι δεν θα παραμείνει στο ένα καλό έργο-πυροτέχνημα.
»Μια σημαντική φυσιογνωμία των ελληνικών γραμμάτων, ο Αλέξης Πάρνης (ψευδώνυμο του Σωτήρη Λεωνιδάκη), επιστρέφει με το μυθιστόρημα «Η οδύσσεια των διδύμων» («Καστανιώτης»). Κεντρικός ήρωας, ένας νεαρός Ελληνας ιδεολόγος κομμουνιστής, που βρέθηκε στα τέλη του 1949 πολιτικός πρόσφυγας στη Σοβιετική Ενωση.
»«Σ' ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά» («Κέδρος») μας μεταφέρει ο Μένης Κουμανταρέας με τη νέα νουβέλα του. Ενας αγγελόμορφος στρατιώτης ζωγραφίζει με την προτροπή της γυναίκας του στρατηγού τον σύζυγό της και διοικητή του. Ο πίνακας, χρόνια μετά, θα εκτεθεί σε πινακοθήκη και θα προκαλέσει τόση προσέλευση κόσμου που πολλοί θα μιλήσουν για λαϊκό προσκύνημα.
» Ατιτλοφόρητο είναι το μυθιστόρημα του Παύλου Μάτεσι («Καστανιώτης»). Μας υπόσχεται ότι θα είναι ανατρεπτικό, με έντονη δράση και άγριο χιούμορ.
» «Ιούδας και Οιδίπους» («Καστανιώτης») είναι ο προσωρινός τίτλος του μυθιστορήματος της Ρέας Γαλανάκη. Μια νεαρή δασκάλα στην ορεινή Κρήτη θα αναμετρηθεί με τον έρωτα, το άγνωστο, τις σκληρές και περίκλειστες κοινωνικές δομές, αλλά και τους μύθους: του Ιούδα και του Οιδίποδα.
»Αυτοβιογραφικό το μυθιστόρημα «Ποιους θα δαγκάσω άμα λυσσάξω» («Καστανιώτης»), του Παντελή Καλιότσου, με ήρωες τον έρωτα, την αλητεία, τη συγγραφή, την ανατροπή και τη σύγκρουση.
»Η Σώτη Τριανταφύλλου αυτοβιογραφείται στον «Χρόνο πάλι» («Πατάκης»), που ανήκει στη σειρά «Η κουζίνα του συγγραφέα». Αυτοβιογραφία και μυθοπλασία συγχέονται. «Αν είχα μια δεύτερη ευκαιρία, μια δεύτερη ζωή, θα γινόμουν...», γράφει κάποια στιγμή η συγγραφέας.
»Ενα λογοτεχνικό κείμενο άγνωστου συγγραφέα που εγκωμιάζει την εμμονή στην αλήθεια πέφτει στα χέρια τυπογράφου, που περιστασιακά εργάζεται και σε προποτζίδικο. Είναι το νέο μυθιστόρημα του Σάκη Τότλη, «Ιντερσίτυ» («Κέδρος»).
» Ο ποιητής Νίκος Δαββέτας έχει μπει για τα καλά πλέον στην πεζογραφία. Στο μυθιστόρημά του «Η Εβραία νύφη» («Κέδρος»), μία νέα γυναίκα αναζητά στοιχεία για την εμπλοκή του πατέρα της στον αφανισμό των Ελλήνων Εβραίων.
»Τρίτο βιβλίο της βραβευμένης για τα τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά της, Δήμητρας Κολλιάκου. Τέσσερις νουβέλες συστεγάζονται στον τόμο «Η αρρώστια των βουνών» («Πατάκης»). Τέσσερα είδη πόθου δένουν τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα: ο ανεκπλήρωτος, ο ασεβής, ο ματαιωμένος, ο ξοδεμένος.
» Ο κόσμος των ζωντανών και των νεκρών συγκρούονται δημιουργικά στο μυθιστόρημα του Κωστή Γκιμοσούλη, «Το φάντασμά της» («Κέδρος»). Ενα σχόλιο με πολλά κωμικοτραγικά στοιχεία για την απώλεια, τη μοναξιά, την ελευθερία.
»Στο δεύτερο μυθιστόρημά της «Η αναπαράσταση» η Λίλα Κονομάρα («Μεταίχμιο») αποτυπώνει την πορεία της συγγραφής της βιογραφίας του λογοτέχνη Ανδρέα Παράσχου. Μία περιπλάνηση στην Ξάνθη των πλούσιων καπνεμπόρων, των πομάκικων χωριών και των θρησκευτικών και κοινωνικών αντιθέσεων, στη Σαμοθράκη, στο Παρίσι και στο Βερολίνο.*
Επανεκδίδονται γιατί αξίζουν
» Η «Αυτοβιογραφία» («Κέδρος») του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1886-1944), η οποία πρωτοδημοσιεύτηκε σε είκοσι εννέα συνέχειες στο περιοδικό «Μπουκέτο», σε επιμέλεια του καθηγητή Γιάννη Παπακώστα. Είχε ξανακυκλοφορήσει σε μορφή βιβλίου, το 1986, από τις εκδόσεις «Στιγμή».
» Οι νουβέλες του Κώστα Βάρναλη «Ο λαός των μουνούχων/ Ιστορία του αγίου Παχωμίου/ Οι Φυλακές» («Κέδρος») πρωτοεκδόθηκαν το 1923 στην Αλεξάνδρεια («Γράμματα»), με το ψευδώνυμο Δήμος Τανάλιας. Ο ποιητής έγραφε με ψευδώνυμο γιατί ήταν εκπαιδευτικός. Λίγα χρόνια αργότερα θα κυνηγηθεί από τη δικτατορία Παγκάλου και θα απολυθεί.
» Ενα απαραίτητο εγχειρίδιο με όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τον Αριστοφάνη, από έναν μεγάλο θεατράνθρωπο, τον Αλέξη Σολομό. Ο «Ζωντανός Αριστοφάνης» («Κέδρος») μιλάει για τις βασικές ιδέες των αριστοφανικών κωμωδιών: τον πόλεμο, τον πλούτο, τη δημοκρατία, την παιδεία, την τέχνη.
Δοκίμια και σημειωματάρια
» Ο Θανάσης Βαλτινός επιστρέφει με μια σειρά μικρών δοκιμίων, που έγραψε με διάφορες αφορμές. Στεγάζονται υπό τον τίτλο «Κρασί και Νύμφες. Μικρά δοκίμια επί παντός» («Εστία»).
» Το προσωπικό «Σημειωματάριο» («Αγρα») του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ (1870-1934), που ανήκε στην προσωπική συλλογή του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, θα δει το φως της δημοσιότητας.
