Αλέξανδρος Αργυρίου (1921-2009)

Ο Αλέξανδρος Αργυρίου [Αλέξανδρος Κουμπής] γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1921. Σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο ΕΜΠ. Άρχισε να δημοσιεύει κριτικές το 1947 στα Ελεύθερα Γράμματα και στη συνέχεια στα περιοδικά Ποιητική Τέχνη, Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, Εποχές. Επίσης, στις εφημερίδες Δημοκρατική, Δημοκρατικός, Ημέρα, Το Βήμα, Τα Νέα, Η Καθημερινή. Μέλος της συντακτικής επιτροπής στις εκδόσεις Δεκαοχτώ κείμενα και Νέα Κείμενα, και των περιοδικών Συνέχεια και Κ.

Έχουν εκδοθεί, μεταξύ άλλων, τα βιβλία του: Διάγραμμα εισαγωγής στην ποίηση του Σεφέρη, Προτάσεις για την «Κίχλη»: Μια πρώτη προσέγγιση, Διαδοχικές αναγνώσεις Ελλήνων υπερρεαλιστών, Μανόλης Αναγνωστάκης: Νοούμενα και υπονοούμενα της ποίησής του, Τάκης Παπατσώνης, ενώ συμμετείχε με κείμενά του σε αρκετούς συλλογικούς τόμους.

Επιμελήθηκε τις ανθολογίες Νεωτερικοί ποιητές του Μεσοπολέμου και Ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, στη σειρά των εκδόσεων Σοκόλη, όπου, μαζί με τον Κώστα Στεργιόπουλο, έθεσαν το πλαίσιο για τον ισχύοντα ποιητικό κανόνα του νεοελληνικού 20ού αιώνα, και εισήγαγαν την κατάτμησή του σε ποιητικές γενιές ανά δεκαετία. Τέλος, η οκτάτομη Ιστορία του της νεοελληνικής λογοτεχνίας, με χρονικό άνυσμα από το 1918 έως το 1974, κατ' ουσίαν συνιστά την αποδελτίωση του αρχείου του, γιατί, εκτός από κριτικός, ο Αλέξανδρος Αργυρίου υπήρξε, πάνω απ' όλα, μανιώδης συλλέκτης περιοδικών και βιβλίων και ο συστηματικότερος γραμματολόγος αυτής της περιόδου.

Τιμήθηκε με το Κρατικό βραβείο λογοτεχνίας και ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του ΑΠΘ.

• Κ.Β., Η ΑΥΓΗ: 31/05/2009

Πατρίτσια Χάισμιθ, η μοχθηρή κυρία με τις γάτες

Patricia Highsmith (1921-1995)

• Από τον Χάρη Μεγαλυνό, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 29 Μαΐου 2009

• Πατρίτσια Χάισμιθ: Το παιχνίδι του Ρίπλεϋ, μτφρ.: Ανδρέας Αποστολίδης, εκδόσεις Αγρα, σ. 367, 16 ευρώ. Το αγόρι που ακολουθούσε τον Ρίπλεϋ, εκδόσεις Αγρα, σ. 425, 17 ευρώ

α. Δυσθυμία και Νευροπάθεια: η ανατομία του ανθρώπινου εγκεφάλου στο μυθιστόρημα αγωνίας

Η Πατρίτσια Χάισμιθ δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις στο ελληνικό και κατ' επέκταση στο ευρωπαϊκό κοινό,αφού η μετοικεσία της στην Ευρώπη απ' τα τέλη της δεκαετίας του 1950 άλλαξε ριζικά αυτό που λανσαρίστηκε -ιδιαίτερα με τη μεταφορά του βιβλίου της Strangers On a Train από τον Αλφρεντ Χίτσκοκ στον κινηματογράφο -ως τη γυναικεία εκπρόσωπο του ποιοτικού αστυνομικού μυθιστορήματος.

Αγαπημένη συγγραφέας του είδους που λανθασμένα ονομάστηκε αστυνομικό κοινωνικό μυθιστόρημα, κάτι σαν Λίλιαν Χέλμαν του φεμινιστικού λόγου στην περιοχή της ανδροκρατίας των detective stories, μετρ της πλοκής που σχεδιάζεται από τα πρώτα της βιβλία -μυθιστορήματα και διηγήματα- μ' έναν τρόπο αριστοτεχνικό και βουβό,θεωρήθηκε δικαίως όχι μόνον η βασίλισσα του μαύρου χιούμορ και του σασπένς, αλλά, θα μου επιτρέψετε να πω, η νόμιμη ηγερία αυτού που θα ονόμαζε κανείς με την κλινική λέξη αυτισμός. Εξηγούμαι: στην αγγλική γλώσσα υπάρχει η λέξη haunted, στοιχειωμένος-ο, που στον εγκέφαλο κάποιου που μεγάλωσε στο ψυχικό και πνευματικό περιβάλλον της αγγλικής γλώσσας, σημαίνει πολύ περισσότερα απ' ό,τι στον εγκέφαλο ενός Ελληνα ή ενός Ιταλού. Υπάρχει ας πούμε περισσότερο και πιο άγνωστο Σύμπαν σε μια αγγλική σοφίτα, ακόμα κι αν δεν βρίσκεται στα αετώματα ενός εξοχικού σπιτιού ή ενός υπογείου του τυπικού αμερικανικού σπιτιού, απ' ό,τι σ' ένα αθηναϊκό διαμέρισμα,σε μια ισπανική χασιέντα ή σε μια μοσχοβίτικη ντάτσα.

Κι αυτό το περίσσιο ή περιττό και για πολλούς άχρηστο κι επίκδυνο Σύμπαν είναι κατά τη γνώμη μου η πρώτη ύλη για το μυθιστόρημα που μπορεί να ονομασθεί μυθιστόρημα αγωνίας.

Κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι το εξοχικό σπίτι του αφηγητή στο Κομπραί του Μαρσέλ Προυστ είναι στοιχειωμένο με κάτι περισσότερο από τη μνήμη, πράγμα που δεν ισχύει βέβαια ούτε για τον πραγματικό πατέρα του μυθιστορήματος αγωνίας, τον Εντγκαρ Αλαν Πόε,ούτε ακόμα και για τον Λιούις Κάρολ ή τον Χένρυ Τζαίημς.

Αν ονομάσουμε λοιπόν αυτή την ιδιαίτερη ανάγνωση του κόσμου ως πολιτισμικό κατάλοιπο του αγγλοσαξονικού κόσμου -άλλοι θα επεκτείνονταν και θα συμπεριελάμβαναν σ' αυτόν ολόκληρη την ιδιόμορφη πνευματική ατμόσφαιρα του προτεσταντισμού-, θα έχουμε μία σωστή αφετηρία για να κινηθούμε σ' αυτόν τον αντιτραγικό, θα έλεγα αντι-ηθικό κόσμο, του ολοκληρωμένου μυθιστορήματος αγωνίας.

Για τον αγγλοσαξονικό κόσμο η παραγωγή του λογοτεχνικού είδους που ονομάσαμε κάπως σχηματικά μυθιστόρημα πλοκής και αγωνίας, αντιμετωπίζεται σαν μια κανονική διαβάθμιση του λογοτεχνικού φαινομένου, σαν ένα επιπρόσθετο είδος που επικάθεται πάνω στον κοινό τόπο του ρεαλιστικά διαρθρωμένου μυθιστορήματος. Σε αντίθεση με τον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο, στον οποίο το αστυνομικό μυθιστόρημα έχει τις ρίζες του στο πολιτικό πρόβλημα των μεγάλων πόλεων, της παρακμής και του εγκλήματος, παίρνοντας πολλές φορές, όπως στον Σιμενόν ή στον Λεμπλάν, την επική μορφή του ηρωισμού,οι αγγλοσαξονικές ρίζες του μυθιστορήματος έκτακτων περιστάσεων είναι περισσότερο περιπεπλεγμένες, αγγίζοντας άλλες φορές τη φανταστική γοτθική παράδοση και τις περισσότερες, το μυθιστόρημα περιπέτειας και ταξιδιωτικών εντυπώσεων.

Πράγματι: στην περίπτωση της Χάισμιθ η κινητικότητα των ηρώων και της πλοκής -τουλάχιστον στα μυθιστορήματα με ήρωα τον Τομ Ρίπλεϋ- είναι συνεχής και απρόσμενη, εντείνοντας το κλίμα αστάθειας και ανησυχίας, όπου το ασύνορο των καταστάσεων διαδέχεται το άχρονο των πράξεων, λες και ο Τομ στο Ποζιτάνο της Νότιας Ιταλίας δεν «εξαφανίζει» μόνο τον Ντίκι Γκρήνλιφ κλέβοντας την ταυτότητα και τη ζωή του, αλλά σβήνοντας την απόσταση Αμερικής και Ιταλίας, φτώχειας και πλούτου, δουλικότητας και κυριαρχίας, γίνεται με τη σειρά του «άλλος» μέσα στο αλλοιωμένο, καινούριο σύμπαν του.

Δεν υπαινίσσομαι ότι η Πατρίτσια Χάισμιθ κατόρθωσε εδώ, με τον χαρακτήρα του Ρίπλεϋ, να πραγματοποιήσει επιτέλους τη νεανική φιλοδοξία της να γράψει ένα σύγχρονο γοτθικό μυθιστόρημα αξιώσεων ούτε ότι τα πέντε μυθιστορήματα με ήρωα τον Τομ εντάσσονται στη μυθοπλασία των ζόμπι ή των βρικολάκων. Η μοναδική απόδειξη για το «απέθαντο» του Τομ Ρίπλεϋ που έχουμε, είναι αυτή η ικανότητά του, όχι βέβαια να πίνει αίμα ή να συγχέει την αιωνιότητα με την ατέρμονη φυσική ύπαρξη, όπως ένας βρικόλακας, αλλά να ενσαρκώνει την κίβδηλη υπόστασή του κάθε φορά μ' ένα καινούριο ένδυμα, δηλ. του πτώματος που έχει χρόνο να μένει ανέπαφο και σχεδόν αμουμιοποίητο.

β. Από τη μεριά του Ρίπλεϋ

Είκοσι μυθιστορήματα, έξι συλλογές διηγημάτων, δύο ερωτικά μυθιστορήματα, εκ των οποίων το ένα με μια ευτυχή κατάληξη της ομοφυλοφιλικής σχέσης, όπως το Μωρίς του Φόρστερ, σενάρια για τον κινηματογράφο δεν στάθηκαν ικανά να εμποδίσουν την καταιγιστική καριέρα του Τομ Ρίπλεϋ, καριέρα καθαρά ευρωπαϊκή, αφού άρχισε και τελείωσε στην Ευρώπη, με γενεσιουργούς σταθμούς την Ιταλία πρώτα, κατόπιν και κύρια τη Γαλλία, με ενδιάμεσες καταχωρίσεις, άλλοτε σε μεσημβρινές ηλιόλουστες χώρες κι άλλοτε σε ψυχρά βόρεια λιμάνια. Η ιδέα βέβαια ήταν παλιά,δανεισμένη από τον Χένρυ Τζαίημς και τεκμηριωμένη στην πραγματικότητα από μερικούς ομοεθνείς φυγάδες: ο Τομ Ρίπλεϋ, ένας νεαρός Αμερικανός απατεώνας κολεγιακής μορφώσεως, στέλνεται στην Ευρώπη -τόπο κατ' εξοχήν μυητικής ασωτείας για πολυάριθμους πλούσιους γόνους- από τον πολυεκατομμυριούχο πατέρα για να οδηγήσει το απολωλός πρόβατο,τον άσωτο υιό Ντίκι Γκρήνλιφ, πίσω στη γενέτειρα και στις επιχειρήσεις του.

Η συνέχεια είναι αναμενόμενη: ο άσωτος έκγονος δολοφονείται από τον άμεμπτο υπάλληλο του πατρός κι αντί να σταλεί στην πατρική εστία αποκεκαθαρμένος, παραμένει στη γηραιά ήπειρο νεκρός και ο Τομ αρχίζει την καινούρια ζωή του φορτωμένος μ' ένα έγκλημα και μερικά εκατομμύρια δολάρια από πλαστογραφημένες δωρεές στο όνομά του.

Η επιτυχία του Τομ Ρίπλεϋ ως δομικού χαρακτήρα μυθιστορημάτων σε συνέχειες είναι περίπου απόλυτη. Επιφορτισμένος από τη δημιουργό του να γεννάει καινούριες υπεραξίες με το ίδιο, ύπουλα υπερτιμημένο νόμισμα,την ευφυΐα του, παραμονεύει πλέον τα εξ Αμερικής καινούρια θύματά του καταχωνιασμένος στη Βιλπέρς, παρακολουθώντας ανήσυχα τη διαδοχή του χρόνου που γεννάει νέα προβλήματα, σκαρώνοντας καινούριες ζαβολιές και παρανομίες για να εξασφαλίσει ακόπως τη ζωή που έχτισε πριν από χρόνια στην Ιταλία, με μοναδικά όπλα του τη δουλικότητα, μια γραφομηχανή, μερικές συστατικές επιστολές και την ευπιστία δύο γυναικών.

Δεν είναι υποχρεωτικό να συσχετίσει κανείς τη βιογραφία του Τομ μ' αυτήν της Πατρίτσια Χάισμιθ για να βγάλει μερικά χρήσιμα συμπεράσματα. Ενα είναι το σίγουρο: ο Ρίπλεϋ σαν εξαγόμενο είδος, κάτι σαν το γαλλικό τυρί ή το Σατό Μαργκό, υπόσχεται αμφίδρομη επιτυχία και στις δύο όχθες του Ατλαντικού. Ο χαρακτήρας του Τομ,βόρειο ψυχρόαιμο είδος με λατινική καλλιτεχνική απόληξη, ένα μείγμα ζωγράφου, απατεώνα και μποέμ, που επιχειρεί παράπλευρες εγκληματικές μπίζνες, ντυμένες στον μύθο μιας ροζ αστικής ευμάρειας, είναι μια σύνθεση από χαρακτήρες των διαφόρων εμιγκρέ, των οποίων την πολύχρωμη ομοιότητα εγγυάται ένα νεοϋρκέζικο παρατσούκλι, ένας ξεγραμμένος τύπος που σαν τον Ρηβς στο «Παιχνίδι του Ρίπλεϋ» ξεθάφτηκε απ'το πουθενά, ένας λησμονημένος φίλος που όλο και κάτι ξέρει απ' το παρελθόν της Ρώμης και γι' αυτό πρέπει να εξολοθρευτεί, όπως στο «Ρίπλεϋ σε βαθιά νερά».

Συχνά σκέφτομαι τον Ρίπλεϋ λιγότερο «εξωτερικό» απ' ό,τι τον έπλασε η Χάισμθ, επειδή κάθε συγγραφέας μυθιστορημάτων πλοκής και αγωνίας πρέπει να φτιάξει κατ'αρχήν έναν μηχανισμό ακριβείας παρά έναν ολοκληρωμένο χαρακτήρα. Σκέφτομαι τον Ρίπλεϋ σαν μια εικόνα του ανθρώπου σε μια διαφορετική διάσταση του είναι, με αίσθηση διαφορετική απ' αυτήν ενός ονειρικού, ψεύτικου όντος, που δρα με τον απόλυτο περφεξιονισμό μιας νομοτέλειας.

Υποπτεύομαι ότι στα χέρια ενός άλλου συγγραφέα η σκιαγράφηση ενός τέτοιου ήρωα θα έπαιρνε έναν τόνο ίσως πιο τρομακτικό, χρώματα ρεαλιστικά και μονότονα, κάτι σαν το θολό περίγραμμα ενός ξετρελαμένου από την επιτυχία του διπλού πράκτορα, που θα θυσιαζόταν κάποτε απ' τη μια ή απ' την άλλη πλευρά των συνόρων, πιστεύοντας και ο ίδιος στη χρησιμότητά του, του ίδιου κι αυτών που είχε υπηρετήσει. Αντιθέτως η γραφίδα της Χάισμιθ επιτελεί αυτό που είναι ιδεατό: στη θέση του φυσικού ή ηθικού κακού, ο Τομ μεταπλάθεται σ' αυτό που μπορεί να γινόταν από μόνος του, αν μπορούσε να δεχτεί κανείς την αυτονόμηση του χαρακτήρα απ' τον δημιουργό του: ένας amateur, ένας ερασιτέχνης που τρέμει μην κάνει λάθος ζωγραφίζοντας το πορτρέτο της αγαπημένης του Ελοΐζ, όπως τότε που έτρεμε το χέρι του δολοφονώντας τον Ντίκι Γκρήνλιφ.

Αναρωτιέται κανείς μήπως ο Ρίπλεϋ αποτελεί το σώμα μερικών ανύπαρκτων ή μισοϋπαρκτών οντοτήτων, όχι απαραίτητα ανθρώπινων ή εξωανθρώπινων αλλά κάτι ενδιάμεσο, μια και συντίθεται από μια απότομα σταματημένη καριέρα ζωγράφου, από μια αδύνατον να καινοτομήσει ύπαρξη, κάτι δηλαδή σαν κυβιστής ζωγράφος που ανακαλύπτει τον κυβισμό στους άλλους κι εκεί που ένας άλλος θ' ανακάλυπτε την αγάπη, αυτός εξακολουθεί να εκτελεί το ίδιο μάθημα ζωγραφικής πάνω στην ίδια ακίνητη, μακάβρια Ελοΐζ,σχεδόν ανύπαρκτη στην Τέχνη όσο και ο φόβος του μήπως το μοντέλο κινηθεί κάπως απότομα απ' το ποζάρισμά του.

Κι ενόσω σκέφτομαι αυτά, ο Τομ, που δεν έχει χρόνο παρά μόνο για τις τριανταφυλλιές, για τα ψώνια του στη Βιλπέρς και για τη ζωγραφική του, νιώθω ότι ο χρόνος του τελειώνει σύντομα, καθώς θα κληθεί να βάλει τέλος σ' αυτή τη ζωή τής οιονεί συνταξιοδότησης και να θέσει σε κίνηση τον μηχανισμό εκείνο που του επιτρέπει να υπάρχει πάνω σ' αυτή τη γη.

Η τελική εντύπωση παραμένει ίδια: η Πατρίτσια Χάισμιθ, παρότι έπλασε έναν χαρακτήρα εργαλειακό, δηλ. ένα μοντέλο ικανό να γίνει τη βοηθεία των αναγνωστών ένα ανθρώπινο εγώ, δεν θέλει ο ήρωάς της να συνεχιστεί στο δικό μας, γνωστό και ψηλαφητό σύμπαν. Η επεισοδιακή λέξη ΤΕΛΟΣ, που μόνο στα κινηματογραφικά έργα, στα μυθιστορήματα αγωνίας και ίσως στα νεκροταφεία αποκτάει τη δική της αμετάδοτη ειλικρίνεια, σφραγίζει και τη δράση του Τομ Ρίπλεϋ και το μυθιστόρημα.

Αραγε σαν να έχει τελειώσει το χαρτί ή σαν να έχει κουμπωθεί το κοστούμι αυτού του νευρασθενικού, περίσσιου σύμπαντος για να μετακινηθεί αλλού; Μαντέψτέ το.

Αλλωστε, όπως λένε πολλοί, η κουκουβάγια, το πουλί της σοφίας, πετάει πάντα τη νύχτα.

Μισόν αιώνα μπάρμαν

• Της ΕΦΗΣ ΜΑΡΙΝΟΥ - φωτ.: Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία / Επτά, Κυριακή 31 Μαΐου 2009

• Ενα βιβλίο γεμάτο αναθυμιάσεις από μνήμες και αλκοόλ. Η ιστορία του μπαρ «17» αλλά και η αυτοβιογραφία του ανθρώπου που έζησε πίσω από το θρυλικό του πάγκο κυκλοφορούν σαν «μυθιστόρημα».

• Ο Φώτης Κρικζώνης είναι πενήντα χρόνια μπάρμαν. Πολλοί του πρότειναν να γράψουν τη βιογραφία του. Εκείνος, όμως, αρνιόταν, γιατί δεν τους εμπιστευόταν. Φοβόταν ότι ήθελαν απ' αυτόν μόνο τα κουτσομπολιά. Η Λίλη Γιαλέσσα-Λεοντίδη, ωστόσο, τον έπεισε. Ετσι το «Εγώ ο μπάρμαν» (εκδόσεις Καστανιώτη) βρίσκεται στις προθήκες των βιβλιοπωλείων. Το βιβλίο ξεκινάει απ' τα παιδικά χρόνια του Φ. Κρικζώνη στα Αγραφα, τα μετεμφυλιακά του βιώματα και συνεχίζεται με τον ερχομό του στην Αθήνα και τη δημιουργία του υπόγειου «θαύματος» που συντελέστηκε απ' το τίποτα στην οδό Βουκουρεστίου ένα βράδυ του 1957: του «17».

• Για τον άνθρωπό μας, το μπαρ «17» ήταν ένας θαυμαστός κόσμος: «Το σχολείο που δεν πήγα, η μόρφωση που δεν αξιώθηκα να πάρω. Κι αυτό το οφείλω στους πελάτες μου. Μου άνοιξαν ορίζοντες στα βιβλία, την τέχνη, την πολιτική. Ηταν απλοί, αβροί, μορφωμένοι, ευπατρίδες. Πίσω από το μπαρ έμαθα τα μυστικά του καλού κόσμου, παρακολούθησα τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, έζησα τη νεότερη ιστορία της πατρίδας μας. Μέσα απ' τους πελάτες μάθαινα τις ειδήσεις πριν γραφτούν στις εφημερίδες».

Οι κανόνες του μπαρ

- Αλήθεια, πώς διώχνει ο μπάρμαν ένα μεθυσμένο πελάτη;

• «Μερικοί δεν μπορούν να κουμαντάρουν τον εαυτό τους. Οταν βλέπεις να χαλάει η φυσιογνωμία του μαγαζιού, πρέπει να πάρεις μέτρα. Να πίνουν, αλλά να σέβονται τους κανόνες του μπαρ».

- Μετανιώσατε ποτέ σερβίροντας ήδη μεθυσμένους;

• «Ο μπάρμαν μπορεί να καταλάβει πότε μεθάει ο πελάτης. Σχηματίζει το ψυχολογικό του προφίλ παρατηρώντας πώς πίνει. Αλλοι γίνονται επιθετικοί κι άλλοι ευσυγκίνητοι. Πρέπει να φερθείς ανάλογα με την περίπτωση. Σταματάς να βάζεις ποτό και του φτιάχνεις κάτι να φάει. Οι έλληνες πότες δεν έχουν την νοοτροπία του Ευρωπαίου ή του Αμερικανού. Ελεγα στους ξένους "έχεις πιει πολύ" κι αυτοί ζητούσαν το λογαριασμό και έφευγαν. Αν πεις κάτι τέτοιο στον Ελληνα, παρεξηγείται. Θυμάμαι τον Παύλο Μάιπα, όταν κάθισε δίπλα του στο μπαρ ένας Ιταλός. Παρήγγειλε ο άνθρωπος ένα ντράι μαρτίνι, το σπεσιαλιτέ μας. Κι από κείνη τη στιγμή ο Παύλος έσκυβε συνεχώς στο αφτί του φωνάζοντας: "αέρααα!". Μία, δυο, τρεις, ο άλλος τον κτύπησε. Παρ' όλα αυτά ο Μάιπας εξακολουθούσε να ζητά ποτό. Δεν του έδινα και τότε βουτάει το ουίσκι ενός πελάτη και βγαίνει έξω εξακολουθώντας να φωνάζει "αέρααα"».

- Αυτά στο παλιό «17». Γιατί στο σημερινό, με πελάτες υπουργούς, πολιτικούς όλων των κομμάτων, δημοσιογράφους κ.ά. δεν νομίζω να συμβαίνουν τέτοια...

• «Το σημερινό είναι διαφορετικό μαγαζί. Αλλά έζησα πολλά τέτοια επεισόδια στο παλιό "17". Θυμάμαι έναν Αμερικανό που έφυγε μεθυσμένος παίρνοντας παραμάζωμα μια πινακίδα της τροχαίας. Τον Σκουλά, εξαιρετικό πελάτη, που έπινε ήσυχα, αλλά συχνά αποκοιμιόταν. Οταν ξυπνούσε, ζητούσε το λογαριασμό και μετά ξανακοιμόταν. Ξυπνούσε και ρωτούσε πάλι για το λογαριασμό. "Ευτυχώς", έλεγε ο ίδιος, "που μου συμβαίνει εδώ, αλλιώς θα έμενα απένταρος". Θυμάμαι ακόμα συζητήσεις πολιτικών για τα Δεκεμβριανά, τον εμφύλιο, για στιγμές δραματικές. Αλλά και για απιστίες, προδοσίες...

• »Ο πότης θέλει να μιλήσει και το αφτί του μπάρμαν είναι πάντα πρόθυμο. Θυμάμαι τη στενοχώρια ενός σημαντικού πολιτικού όταν έμαθε ότι η γυναίκα του τον απατούσε. Προσπάθησα να τον στηρίξω. Μου δόθηκε η ευκαιρία και μίλησα κάποτε στη γυναίκα του. Της είπα να σκεφτεί τι πάει να κάνει. Διαλύει το σπίτι της για ένα ρεμάλι, προικοθήρα που λέει σε όλες τα ίδια. Η κουβέντα μου έπιασε τόπο. Αργότερα, μου είπε: "Με ξύπνησες από λήθαργο"».

Πιο κακή η μοναξιά

- Η μοναξιά οδηγεί συνήθως στην μπάρα;

• «Πιο θλιβερή είναι η μοναξιά της γυναίκας... "Κάτσε λίγο, μη φεύγεις" σου λέει. Τη βλέπεις, είναι δυστυχισμένη. Δεν αναζητά σεξ, αλλά κουβέντα. Γι' αυτό ξεσπά στο τσιγάρο και στο ποτό».

- Τι προτιμούν οι άντρες και τι οι γυναίκες;

• «Οι άντρες κόκκινα ποτά και οι γυναίκες άσπρα, συνήθως τζιν ή βότκα».

- Εσείς πίνατε δουλεύοντας;

• «Παλιά μπορεί να έπινα πέντε, έξι ποτά, κάποτε κι ένα μπουκάλι. Ομως πάντα έλεγχα τον εαυτό μου. Δεν άφηνα το στομάχι μου άδειο. Το πιο δύσκολο ήταν το ξενύχτι, η κούραση και η ευθύνη να παρακολουθείς όλους τους πελάτες. Κι αυτό γιατί το ποτό αλλάζει την κατάσταση αστραπιαία. Μ' αρέσει η δουλειά μου γιατί αγαπώ τους ανθρώπους. Οι περισσότεροι είναι καλοί. Αν τους προσφέρεις ποιότητα, σεβασμό κι αγάπη, θα ανταποκριθούν. Στο βιβλίο περιγράφω τη ζωή μου, όχι για να καυχηθώ, αλλά για να δώσω στους νέους ένα μήνυμα αισιοδοξίας. Να έχουν πίστη στον εαυτό τους. Να είναι ευγνώμονες που δεν στερούνται πράγματα που στη γενιά μου ήταν απαγορευμένα». *

Αντίο, κύριε Ζούκερμαν

• ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Επτά, Κυριακή 31 Μαΐου 2009

• Της ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ

• Ο Φίλιπ Ροθ αποχαιρετά τον διασημότερο ήρωά του μετά τον Πόρτνοϊ αφήνοντάς τον μόνο του με τα γραπτά του, μακριά από ερωτικούς πειρασμούς

• Νέα Υόρκη, Νοέμβριος 2004, παραμονές των εκλογών για την αμερικανική προεδρία. Ο συγγραφέας Νέιθαν Ζούκερμαν -το διασημότερο alter ego του Φίλιπ Ροθ- έπειτα από έντεκα χρόνια απόλυτης δημιουργικής απομόνωσης στα βουνά της Νέας Αγγλίας, βρίσκεται και πάλι στο Μανχάταν. Είναι 71 ετών, ανίκανος σεξουαλικά έπειτα από εγχείρηση στον προστάτη, κι ο μόνος λόγος που έχει αφήσει το ησυχαστήριό του είναι για να ξεκινήσει μια θεραπεία με τον ουρολόγο του που θα τον απαλλάξει από την τυραννία της ακράτειας και το αναπόφευκτο αίσθημα της ταπείνωσης που τον τυλίγει.

• «Στην εξοχή», όπως ομολογεί ο Ζούκερμαν, «δεν υπήρχαν πειρασμοί που θα μπορούσαν να με δελεάσουν και να γεννήσουν προσδοκίες». Η Νέα Υόρκη, όμως, «μου έκανε ό,τι κάνει σε όλους τους ανθρώπους -ξύπνησε τις πιθανότητες. Η ελπίδα ξυπνάει σαν επιδημία»...

• Τι του μέλλει άραγε να πάθει; Με ποια φαντάσματα από το παρελθόν θα διασταυρωθεί; Υπάρχει περίπτωση ν' ανακτήσει τη χαμένη του σφριγηλότητα, να γίνει ξανά επιθυμητός; Ή μήπως πρέπει να συμφιλιωθεί οριστικά με τα γηρατειά του και ν' αρκεστεί στην τέχνη της μυθοπλασίας, τη μόνη απόλαυση που του απομένει; Οι απαντήσεις δίνονται δεξιοτεχνικά στο «Φεύγει το φάντασμα» που μόλις κυκλοφόρησε μεταφρασμένο από την Κατερίνα Σχινά (εκδ. «Πόλις»).

• Το μυθιστόρημα με το οποίο, το 2007, ο Φίλιπ Ροθ αποχαιρέτησε οριστικά αυτόν τον δεύτερο εαυτό του, θίγοντας από τη ζωογόνο δύναμη της ερωτικής επιθυμίας ώς το βάσανο της φθοράς, κι από την πολιτική κατάντια της πατρίδας του ώς τις ηδονοβλεπτικές διαθέσεις της πολιτιστικής δημοσιογραφίας.

• Σύμφωνα με τα λόγια του Ροθ, το βιβλίο του μιλά στην πραγματικότητα «για τη ζωή που κυλά ερήμην του Ζούκερμαν και για την αδυναμία του να την παρακολουθήσει», εξ ου και η δική του «υποχρέωση» να καταγράψει όσα εκείνος βλέπει κι αφουγκράζεται μετά τον ηθελημένο λήθαργό του. Το πρώτο πράγμα, λοιπόν, που αφήνει κατάπληκτο τον Ζούκερμαν είναι -τι άλλο;- η μανία των κινητών. Τι είχε συμβεί, εν τη απουσία του, αναρωτιέται, ώστε «να προκύψουν ξαφνικά τόσο πολλά να ειπωθούν;».

• Δεν είχε προβλέψει «ότι η τεράστια μοναξιά των ανθρώπων θα παρήγε αυτήν την απεριόριστη λαχτάρα ν' ακουστούν και την επακόλουθη αδιαφορία για το ενδεχόμενο να τους κρυφακούσουν». Κι όπως αποφαίνεται, «όχι, αυτά τα μαραφέτια διόλου δεν υπόσχονταν ότι θα λειτουργούσαν ως θείο δώρο, προάγοντας το στοχασμό σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα».

• Τα χρόνια που έμενε «τρυπωμένος στο ξυλόσπιτό» του, ο Ζούκερμαν κατάφερνε να ζει στην Αμερική χωρίς όμως και ν' απορροφά όσα τη συνιστούσαν. Εγραφε τα βιβλία του, ξαναδιαβάζοντας -όπως και ο Ροθ, τον τελευταίο καιρό- τους κλασικούς, και ειδικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου είχε βγάλει... την πρίζα εντελώς, για να μην καταντήσει «ο τρελός του χωριού», «ο τυπικός παρανοϊκός επιστολογράφος των εφημερίδων».

• Και τώρα, όμως, όντας εξοικειωμένος «με τα θεατρικά αισθήματα που εμπνέει η φρίκη της πολιτικής», δεν ταρακουνιέται από την οργή και την απογοήτευση της νεολαίας για τη νέα νίκη του Μπους. Ανακαλεί τη μεταμόρφωση του ειρηνιστή Τζόνσον σε «πολεμοκάπηλο γεράκι του Βιετνάμ», την παραίτηση του «δόλιου και κακόβουλου» Νίξον λόγω Γουοτεργκέιτ, την «ανυπέρβλητη ρηχότητα του αυτάρεσκου κουφιοκέφαλου» που ήταν ο Ρέιγκαν, και παραμένει ένας «απλός παρατηρητής, απόλυτα αποστασιοποιημένος από το δημόσιο δράμα». Είναι, άλλωστε, πεπεισμένος ότι τα εξοργισμένα αστόπαιδα γύρω του δεν έχουν ιδέα για το «ποια είναι η μεγάλη μάζα των Αμερικανών» και ότι βαυκαλίζονται νομίζοντας ότι οι μορφωμένοι πολίτες θα καθορίζουν τη μοίρα της χώρας τους...

• Ο αιρετικός εβραίος διανοούμενος Νέιθαν Ζούκερμαν έκανε ένα φευγαλέο πέρασμα στο σύμπαν του Ροθ το 1970 στο «Η ζωή μου ως άντρα» κι από το 1979 μέχρι σήμερα υπήρξε πρωταγωνιστής ή αφηγητής σ' εννέα ακόμη έργα του, κουβαλώντας κάμποσα από τα βιώματα, τις αμφιβολίες και τις νευρώσεις του δημιουργού του. Αν υπάρχει, ωστόσο, ένα ανάμεσά τους που θα έπρεπε να 'χει διαβάσει κανείς για ν' απολαύσει ακόμα περισσότερο τούτο εδώ, είναι ο «Συγγραφέας φάντασμα», το πρώτο μέρος της τριλογίας «Ζούκερμαν δεσμώτης».

• Σ' εκείνο το σύντομο μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στα χρόνια του '50, ο Ζούκερμαν εμφανίζεται ως ένας πολλά υποσχόμενος συγγραφέας, φανατικός θαυμαστής ταυτόχρονα του ώριμου -και επινοημένου από τον Ροθ- διηγηματογράφου Ε. Ι. Λόνοφ. Στο πρόσωπο του τελευταίου ο Ζούκερμαν αναζητούσε έναν πνευματικό πατέρα που θα του μεταλαμπάδευε τη σοφία του, την ώρα που ο πραγματικός του πατέρας πάσχιζε να τον προστατεύσει από την μήνι των ομοθρήσκων του, οι οποίοι θεωρούσαν ότι με τα γραπτά του τους διακωμωδούσε. Κι είναι ακριβώς ο απόηχος από τη μία και μοναδική συνάντηση που είχαν οι δυό τους τότε, παρουσία της συζύγου αλλά και της της γραμματέως, μούσας κι ερωμένης του Λόνοφ, που διαποτίζει τις σελίδες του «Φεύγει το φάντασμα».

• Το πρώτο γνώριμο πρόσωπο πάνω στο οποίο πέφτει ο Ζούκερμαν στη Νέα Υόρκη, δεν είναι άλλο από την ερωμένη του παλιού μέντορά του, για την οποία ο τελευταίος είχε εγκαταλείψει τελικά τον έγγαμο βίο, με τις ελπίδα ότι οι χυμοί της θα τον αναζωογονούσαν. Η κοπέλα που είχε σαγηνεύσει και τον ίδιο τον Ζούκερμαν πριν από τριάντα χρόνια, είναι 75 χρόνων πλέον, πάσχει κι εκείνη από καρκίνο, κι όπως αποκαλύπτεται, δέχεται αφόρητη πίεση από έναν νεαρό, επίδοξο βιογράφο του Λόνοφ να μοιραστεί μαζί του όσα εκείνος είχε θελήσει να κρατήσει κρυφά για πάντα.

• Μιά πίεση που θα δεχτεί στη συνέχεια και ο Ζούκερμαν, για να την αποτινάξει όμως από πάνω του με βία, σ' ένα μπρα-ντε-φερ με τον καλλιεργημένο αλλά κι αδίστακτο βιογράφο, που στον ίδιο θυμίζει παραπάνω απ' όσο μπορεί ν' αντέξει, την ορμή, τη φιλοδοξία και την επιθετικότητα που τον έκαναν να πάλλεται στα νιάτα του. Ο αγώνας του Ζούκερμαν για την προστασία της υστεροφημίας του Λόνοφ συμπλέει στο βιβλίο και με το ξύπνημα της λαγνείας του. Εχοντας αποφασίσει να παρατείνει τη διαμονή του στη μητρόπολη, δέχεται ν' ανταλλάξει για ένα διάστημα το ερημητήριό του μ' ένα διαμέρισμα στο Μανχάταν, διευκολύνοντας έτσι το ζευγάρι που μένει σ' αυτό ν' απομακρυνθεί από μια πόλη-τρομοκρατικό στόχο.

• Στη θέα, όμως, «της όμορφης, προνομιούχου, έξυπνης, αυτάρεσκης, νωχελικής τριαντάρας κι εκμαυλιστικά ευάλωτης εξαιτίας των φόβων της» σπιτονοικοκυράς του, κυριεύεται «από την πικρή απελπισία ενός γελοίου γέρου που πεθαίνει από λαχτάρα να ξαναγίνει ολόκληρος». Και καθώς η πραγματικότητα είναι αμείλικτη, δεν του μένει παρά να διοχετεύσει τον πόθο του στο λευκό χαρτί και να σκαρώσει διαλόγους με την νέα αυτή γυναίκα από το περίσσευμα της φαντασίας του, προς τέρψιν και δική του και δική μας.

• Στο «Φεύγει το φάντασμα», ο Φίλιπ Ροθ μιλά από την σκοπιά κάποιου που έχει περάσει στην επικράτεια του «όχι πια» αντιμέτωπου μ' εκείνους που ανήκουν στην επικράτεια του «όχι ακόμη», κι αποχωρίζεται το alter-ego του αφήνοντάς το «να ξεχειλίζει από ματαίωση», με μια πικρή γεύση στο στόμα. Κι ενώ το περασμένο φθινόπωρο, αυτός ο μόνιμος υποψήφιος για Νόμπελ συγγραφέας, δημοσίευσε ένα ακόμη σύντομο μυθιστόρημα, την «Αγανάκτηση», δεν δίστασε, σε συνέντευξή του, να διακινδυνεύσει την πρόβλεψη ότι «στα επόμενα 10-20-30 χρόνια, η λογοτεχνία θα έχει χάσει ολότελα πια το κεντρικό βάρος που είχε κάποτε στην κοινωνία». *

Εκρηξη στο μυθιστόρημα

• ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / Επτά, Κυριακή 31 Μαΐου 2009

• Της ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ

• Η ελληνική βιβλιοπαραγωγή καλά κρατεί: το 2008 εκδόθηκαν πάνω από 9.500 τίτλοι. Στην κορυφή οι έλληνες λογοτέχνες και το παιδικό βιβλίο

• Πόσο επηρεάζεται η ελληνική βιβλιοπαραγωγή από την όλο και πιο απειλητική οικονομική κρίση; Κανείς δεν μπορεί ν' απαντήσει με σιγουριά αυτή τη στιγμή -συγκεντρωτικά αποτελέσματα για το έτος που διανύουμε θα δημοσιοποιηθούν από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου το φθινόπωρο του 2010. Από την προσωρινή επεξεργασία, πάντως, των δεδομένων που αφορούν την παραγωγή του 2008, φαίνεται πως σημειώθηκε μια μικρή μείωση 4,8% αλλά και πάλι οι νέοι τίτλοι, τρίτη συνεχόμενη χρονιά, ξεπέρασαν τους 9.500!

• Το νούμερο μοιάζει εξαιρετικά υψηλό, αλλά αν κάνουμε σύγκριση με τη βιβλιοπαραγωγή της Γερμανίας, τιμώμενης χώρας στην 6η Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης που κλείνει σήμερα τις πύλες της, δεν είναι και τόσο. Το 2007 εκδόθηκαν εκεί 96.479 νέοι τίτλοι. Κι ο κύκλος εργασιών της βιβλιαγοράς σ' αυτή τη χώρα με τον οχταπλάσιο σχεδόν πληθυσμό από τον δικό μας, είναι δεκαπέντε φορές μεγαλύτερος από εκείνον που υπολογίζεται ότι σημειώνεται εδώ: ξεπερνά τα 9,5 εκατ. ευρώ.

• Τι κι αν λόγω της αύξησης των φόρων και της οικονομικής ύφεσης, οι γερμανοί καταναλωτές βιβλίων μειώθηκαν -πρόπερσι πάντα- κατά 500.000; Ο τζίρος αυξήθηκε, επειδή λιγότεροι αγόρασαν περισσότερα βιβλία ή πιο ακριβά.

Ξοδεύουμε 48 ευρώ τον χρόνο

• Υπάρχουν κι άλλα εντυπωσιακά στον «Φάκελο για το βιβλίο στη Γερμανία» που δημοσιοποιήθηκε στην φετινή ΔΕΒΘ. Στην πατρίδα του Γκέτε, του Ρίλκε, του Μπρεχτ, του Γκίντερ Γκρας, λειτουργούν 11.000 βιβλιοθήκες που υποδέχονται 670.000 επισκέπτες τη μέρα και δανείζουν 456 εκατ. βιβλία τη χρονιά. Τα ποσά δε που διατίθενται απ' αυτές για αγορές βιβλίων ετησίως, καλύπτουν τρεις φορές τον τζίρο της ελληνικής βιβλιοαγοράς!

• Το διάβασμα είναι η έβδομη στη σειρά καταναλωτική συνήθεια των Γερμανών - προηγούνται η αγάπη στη μουσική, η τηλεόραση, οι εφημερίδες, το καλό φαγητό, ο παρέες κι οι βόλτες με το αυτοκίνητο. Οι ετήσιες δαπάνες κάθε γερμανού πολίτη για βιβλία κυμαίνονται γύρω στα 108 ευρώ, ενώ σ' εμάς υπολογίζονται γύρω στα 48. Κι ενώ τα βιβλιοπωλεία κρατούν ακόμα τη μερίδα του λέοντος (53,6%), οι πωλήσεις μέσω Διαδικτύου όλο και αυξάνονται (12,6%), με τα audio books να σημειώνουν πωλήσεις 200 εκατ. ευρώ.

• «Σε αντίθεση με τους γερμανούς, τους βρετανούς ή και τους γάλλους συναδέλφους τους, οι έλληνες εκδότες και βιβλιοπώλες αρνούνται να δημοσιοποιήσουν τα οικονομικά δεδομένα του κλάδου τους» λέει ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος, στέλεχος του ΕΚΕΒΙ. Γι' αυτό και ο τζίρος της ελληνικής βιβλιοαγοράς προσεγγίζεται διά της... διαισθήσεως, με μοναδικό δεδομένο τις έρευνες της Στατιστικής Υπηρεσίας για τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Υπολογίζεται λοιπόν γύρω στα 600 με 650 εκατ. ευρώ, ποσό που, σύμφωνα με τον Σ. Καμπουρόπουλο, περιλαμβάνει «τα έξοδα για αγορές τόσο εγχώριων όσο και εισαγώμενων τίτλων καθώς και των σχολικών βοηθημάτων και εγχειριδίων, αφήνοντας απ' έξω τις κρατικές δαπάνες για βιβλία όπως και τις αγορές των τουριστών».

• Η οικονομική στενότητα του ΕΚΕΒΙ δεν επέτρεψε μια καινούρια έρευνα γύρω από τις αναγνωστικές συνήθειες στη χώρα μας φέτος, αλλά, αν μη τι άλλο, εκείνη με τα στοιχεία της βιβλιοπαραγωγής του 2008, προχωρεί. Μέχρι στιγμής έχουν καταγραφεί 9.579 τίτλοι (1.600 περισσότεροι από εκείνους του 2003). Εκείνοι που αφορούν τις θετικές και τις θεωρητικές επιστήμες, μαζί με τα σχολικά βιβλία και τα βιβλία τέχνης, καλύπτουν το 57% της παραγωγής, ενώ τα παιδικά και τα λογοτεχνικά βιβλία καλύπτουν από 21,5% αντίστοιχα.

• Η ελληνική λογοτεχνία εξακολουθεί να κρατά τα σκήπτρα έναντι της ξένης (1.151 τίτλοι έναντι 699) με το ελληνικό μυθιστόρημα να σημειώνει το υψηλότερο... σκορ της σταδιοδρομίας του, καθώς εκδόθηκαν 87 περισσότεροι τίτλοι από το 2007 (σύνολο 410). Διόλου ευκαταφρόνητος κι ο αριθμός των 366 ποιητικών έργων, μόνο που αρκετά εκδίδονται με έξοδα των δημιουργών τους. Η κατηγορία των παιδικών βιβλίων μεγάλωσε κατά 15% με 2.059 τίτλους, η πλειονότητα των οποίων ήταν από άλλες γλώσσες· η πιο σημαντική αύξηση που σημειώθηκε στους κόλπους της αφορά τα βιβλία γνώσεων που έφτασαν πέρσι τα 197.

• Οπως ήταν αναμενόμενο, και την περασμένη χρονιά το υψηλότερο μερίδιο των μεταφράσεων προερχόταν από την αγγλική γλώσσα (51,6%), με τα γαλλικά (11,5%), τα ιταλικά (6,7%), τα γερμανικά (4,9%) και τα ισπανικά (4,3%) ν' ακολουθούν. Ειδικά στο χώρο του μυθιστορήματος, κυκλοφόρησαν 500 μυθιστορήματα από 20 ξένες γλώσσες, από τα οποία τα 308 ήταν αγγλόφωνα. Γεγονός παραμένει, ωστόσο, πως πουθενά αλλού στην Ευρώπη δεν μεταφράζονται τόσα βιβλία όσα εδώ (39,8%). Το αντίστοιχο ποσοστό στη Γερμανία είναι γύρω στο 6%...*

Πέθανε η Ινδή συγγραφέας και ποιήτρια, Καμάλα Ντας

• Η διάσημη Ινδή ποιήτρια και συγγραφέας, Καμάλα Ντας, η οποία προκάλεσε τόσο με τα γραπτά της όσο και με τον τρόπο που ζούσε , πέθανε σήμερα στην πόλη Πουν σε ηλικία 75 χρόνων, ανακοίνωσε η οικογένεια της.

• Η Ντας έγραφε τόσο στα Αγγλικά όσο και στη διάλεκτο Μαλαγιαλάμ, τη γλώσσα που μιλούν στο νότιο κρατίδιο της Κεράλα. Είχε τιμηθεί με πολλά εθνικά και διεθνή λογοτεχνικά βραβεία. Έγραφε με απροκάλυπτο και περιγραφικό τρόπο για τη σεξουαλικότητα και πολλές φορές προκαλούσε τους συντηρητικούς αναγνώστες. Τα γραπτά της τις περισσότερες φορές εστιάζονταν στον έρωτα και στην προδοσία.

• Η ποιήτρια είχε γεννηθεί από ορθόδοξη ινδουιστική οικογένεια με βασιλικές ρίζες στην Κεράλα και το 1999 απασχόλησε τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων όταν ασπάσθηκε το Ισλάμ σε ηλικία 65 χρόνων και άλλαξε το όνομα της σε Καμάλα Σουράιγια. Η Ντας είχε αναμιχθεί και με την πολιτική και το 1984 είχε θέσει υποψηφιότητα για τις κοινοβουλευτικές εκλογές αλλά δεν εξελέγη. Επίσης της άρεσε να ζωγραφίζει και ορισμένα από τα έργα της είχαν πουληθεί σε πολύ υψηλές τιμές.

• Μεταξύ των βιβλίων της που εκδόθηκαν στα αγγλικά είναι " Το Καλοκαίρι στην Καλκούτα", " Οι Απόγονοι", " Το Παλιό Παιχνιδόσπιστο", " Το Αλφάβητο του Πόθου" και " Η Ιστορία μου" μια αυτοβιογραφία που απετέλεσε και την πρώτη συγγραφική της επιτυχία σε ηλικία 42 χρόνων. Ο κυβερνήτης της Κεράλα χαρακτήρισε το θάνατο της Ντας ως αξεπέραστη απώλεια για την πόλη του αλλά και για όλη τη χώρα.

(Πληροφορίες από το ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Στο περιθώριο του μεσοπολέμου

• Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία / Επτά, Κυριακή 31 Μαΐου 2009

• Από τον ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

• Πόρνες και τσακισμένοι στρατιώτες σε έναν χορό απόλυτης καταστροφής, βγαλμένον από τη δεκαετία του 1920. Πέτρος Πικρός «Χαμένα κορμιά» και «Σα θα γίνουμε άνθρωποι». (ΑΓΡΑ)

• Γεννημένος στην τελευταία πενταετία του 19ου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη (από έμπορο πατέρα), μεγαλωμένος στην Ελβετία και σπουδασμένος στη Γαλλία και στη Γερμανία, όπου έκανε Ιατρική και Βιοχημεία, ο Πέτρος Πικρός, ο οποίος πέθανε το 1956 στην Αθήνα, αποτελεί μια μάλλον ξεχασμένη προσωπικότητα του λογοτεχνικού Μεσοπολέμου: κοσμοπολίτης και ταυτοχρόνως κομμουνιστής, θα αφοσιωθεί με πάθος στη δημοσιογραφία και στα γράμματα και θα ζωγραφίσει με τα μελανότερα χρώματα το κοινωνικό περιθώριο της εποχής του, αποκαλύπτοντας χωρίς καμία χειραγωγική πρόθεση την παθολογία του.

• Πενήντα και παραπάνω χρόνια μετά το θάνατο του Πικρού, το έργο του ζωντανεύει εκ νέου χάρη σε μιαν ωραία πρωτοβουλία της Χριστίνας Ντουνιά και των εκδόσεων «Αγρα». Τρεις άψογα επιμελημένοι τόμοι, υπό τους τίτλους «Χαμένα κορμιά» (1922), «Σα θα γίνουμε άνθρωποι» (1924) και «Τουμπεκί» (1927), δίνουν στους νεότερους την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με μια λογοτεχνία η οποία δεν έχει χάσει το παραμικρό από την αρχική φρεσκάδα και αμεσότητά της.

• Μολονότι ενταγμένος στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ο Πικρός σπεύδει να απομακρύνει από την πρώτη στιγμή τον επαναστατικό διδακτισμό από τα γραπτά του, φτάνοντας από ένα σημείο και πέρα σε ανοιχτή ρήξη με τις αρχές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Κανένα από τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα του Πικρού δεν αποκτά σωτηριολογική προοπτική στα διηγήματα των δύο πρώτων τόμων (ο τρίτος ετοιμάζεται αυτό τον καιρό και θα κυκλοφορήσει εντός του τρέχοντος έτους).

• Πόρνες (αμέτρητες και αφόρητα καταπιεσμένες ή δυστυχισμένες πόρνες), καραβοτσακισμένοι στρατιώτες, φυλακισμένοι (ορκισμένοι εγκληματίες ή τυχαίοι απατεώνες), κορίτσια που αυτοκτονούν παρατημένα από τον εραστή τους, τρομαγμένες παλλακίδες, άστεγοι και πεινασμένοι, καθώς και φθονεροί φονιάδες ή τρελαμένες σεξουαλικά γεροντοκόρες θα πιουν το ποτήρι της καταστροφής μέχρι την τελευταία σταγόνα, χωρίς την ελάχιστη ελπίδα ανακούφισης ή διαφυγής, αλλά και δίχως την παρήγορη χείρα της πολιτικής αρωγής.

• Η επίμονη άρνηση του Πικρού να καθοδηγήσει πολιτικά τους παρίες του (λιγότερο, σίγουρα, απ' όσο το δοκιμάζουν την ίδια περίοδο ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης ή ο Κώστας Παρορίτης) εγκλιματίζει αμέσως τα κείμενά του στον αντιηρωικό και αντιπατερναλιστικό λόγο των ημερών μας, τον οποίο, άλλωστε, ακουμπούν και με τις σαφώς προωθημένες αφηγηματικές τεχνικές τους: από ελεύθερο πλάγιο λόγο και έκκεντρη ή αποσπασματική πλοκή μέχρι παραληρηματική έκφραση και σκόπιμη, προφορικού τύπου συντακτική διαταραχή.

• Μοιρασμένος μεταξύ ελληνικού ρεαλισμού και ευρωπαϊκού νατουραλισμού ή εξπρεσιονισμού (βλ. και τις σχετικές εισαγωγικές παρατηρήσεις της Ντουνιά), ο Πικρός είναι σε κάθε περίπτωση ένας συγγραφέας τον οποίο οφείλουμε να κοιτάξουμε ξανά και από την αρχή. Θα μας εντυπωσιάσουν, αν μη τι άλλο, η οξύτητα και το βάθος του.