Έφυγε ο συγγραφέας της «Τζιοκόντας»

Συγγραφέας, στην ουσία, του ενός βιβλίου, βιβλίου όμως που άφησε ανεξίτηλα τα σημάδια του στη νεώτερη ελληνική λογοτεχνική παραγωγή, ο Θεσσαλονικιός ψυχίατρος Νίκος Κοκάντζης έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 82 ετών. Με αφορμή τη γαλλική μετάφραση της περίφημης «Τζιοκόντας» του, ο Ζαν-Λυκ Ντουέν είχε γράψει στην εφημερίδα «Le Μonde», πριν από μία δεκαετία: «Η “Τζιοκόντα” είναι μια αληθινή ιστορία: η ιστορία πάθους που έζησε στη Θεσσαλονίκη την εποχή της γερμανικής Κατοχής ο έφηβος τότε Νίκος Κοκάντζης με μια νεαρή Εβραιοπούλα. Η αφήγησή του περνάει από την παρθενική ανακάλυψη του θάμπους της σάρκας (ένα Άσμα Ασμάτων της αφύπνισης της επιθυμίας, της τελετουργίας των χαδιών) στη συνειδητοποίηση ότι οι συναντήσεις τους είναι πράξεις αντίστασης, κι από ΄κει στην “αναχώρηση” της Τζιοκόντας και των δικών της για τους θαλάμους αερίων. Ο Κοκάντζης δεν είχε το κουράγιο να γράψει αυτό το βιβλίο παρά τριάντα χρόνια μετά. Ακόμα πάλλεται». Η «Τζιοκόντα», ιστορία αγάπης, επί Κατοχής, δύο δεκαπεντάχρονων παιδιών, ενός χριστιανού και μιας Εβραίας η οποία τελικά έχασε τη ζωή της, όπως οι περισσότεροι από τους περίπου 50.000

Εβραίους της Θεσσαλονίκης, κυκλοφόρησε το 1975 από τις Εκδόσεις Κέδρος και έκτοτε, ανατυπώθηκε πολλές φορές. Παρουσιάστηκε σε σειρά 13 επεισοδίων από το Α΄ Πρόγραμμα της ΕΡΑ με την Πέμυ Ζούνη και τον Γιάννη Φέρτη ενώ το 2005 εκδόθηκε ξανά από τις Εκδόσεις Πατάκη. Από τις ίδιες εκδόσεις και την ίδια χρονιά, κυκλοφόρησαν επίσης η συλλογή διηγημάτων του συγγραφέα «Εννέα ιστορίες και ένα λιμπρέτο» καθώς και επιλογή από τα ποιήματά του υπό τον τίτλο «Κουαρτέτο».

Η «Τζιοκόντα», μυθιστόρημα μόλις 130 σελίδων, μεταφράστηκε σε οκτώ γλώσσες: γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, γερμανικά, καταλανικά, εβραΐκά, ολλανδικά και τουρκικά (η έκδοση αναμένεται το φθινόπωρο). Ο Νίκος Κοκάντζης σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και ειδικεύτηκε στην Ψυχιατρική στο Λονδίνο,υ έζησε αρκετά χρόνια.

• Μ.Π., ΤΑ ΝΕΑ: Δευτέρα 3 Αυγούστου 2009
  

Ταξίδια γι’ αυτούς που δεν ταξιδεύουν

• Η αλήθεια της ζωής μαζί με τον άλλον

• Αλμπερτο Τορες Μπλαντινα: Η λέσχη των ανομολόγητων πόθων, μετ. Τζίνα Σερέτη, εκδ. opera

Διαβάζοντας κανείς το πολύ καλό πρώτο μυθιστόρημα του νεαρού Ισπανού Αλμπέρτο Τόρες Μπλαντίνα, αναρωτιέται αν η σύλληψή του δεν προέρχεται ευθέως από τους «Ου-τόπους» και την Εισαγωγή στην υπερνεωτερικότητα του Μαρκ Ωζέ. Αν δεν αποτελεί ένα σχόλιο γι’ αυτούς τους ου-τόπους της διαρκούς κίνησης, της μετάβασης, της παγκοσμιοποίησης, όπου οι κοινωνικοί δεσμοί εξαφανίζονται, η ταυτότητα αποδομείται – ξενοδοχεία, σούπερ μάρκετ, στρατόπεδα προσφύγων, σταθμοί τρένων, αεροδρόμια. Θα έλεγε κανείς λοιπόν ότι ο Τόρες αντιπαραθέτει στην ανωνυμία και τη μοναξιά των τόπων αυτών το λόγο, τον ευεργετικό λόγο της αφήγησης, έκκεντρης, εκκεντρικής, μαγικής, που αναλαμβάνει να δημιουργήσει αυτόν το χαμένο δεσμό με τον άλλον και την αλήθεια του. Εξού και όταν ο Σαλβαδόρ Φουενσάντα, ο παραμυθάς του βιβλίου, συνταξιοδοτείται, η απουσία του δεν είναι ανεκτή, το κενό πρέπει πάση θυσία και με κάθε κόστος να πληρωθεί: η απουσία του λόγου αναδεικνύει το παράλογο μιας ασθμαίνουσας υπερνεωτερικότητας.

Στα διαλείμματα

Ο Τόρες, λοιπόν, δημιουργεί έναν συμπαθέστατο, ηλικιωμένο ήρωα, χήρο, πρώην μηχανικό αυτοκινήτων και νυν καθαριστή αεροδρομίου, και μας τον γνωρίζει λίγο καιρό πριν συνταξιοδοτηθεί. Ο Σαλβαδόρ Φουενσάντα κάνει κάθε λίγο και λιγάκι ένα μικρό διάλειμμα, το οποίο αντισταθμίζει ωστόσο δουλεύοντας πιο εντατικά στη συνέχεια, όπως τονίζει. Και στο διάλειμμα αυτό, ή πηγαίνει στο καφενείο, ή στο κιόσκι με τα περιοδικά, όπου και η Χουάνα, για την οποία ενδιαφέρεται σφόδρα, ή απλώς πιάνει την κουβέντα σε έναν επιβάτη που περιμένει να επιβιβαστεί. Σε κάθε περίπτωση, το σύντομο αυτό διάλειμμα είναι το πρόσχημα για μια ιστορία, συνήθως σκληρή, συνήθως ερωτική, συχνά αστεία, την οποία επιπλέον συχνά αφήνει στη μέση. Σαν τη Σεχραζάτ, ο Φουενσάντα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του εκάστοτε συνομιλητή του, τον οποίο συνήθως αγνοεί επιδεικτικά, αφήνοντάς τον στην αγωνία του για τη συνέχεια.

Απίθανες, ευρηματικές, πικρές, οι ιστορίες του Φουενσάντα έχουν συχνά την αφετηρία τους στο ίδιο το πρόσωπο του επιβάτη, το οποίο ο αγαθός καθαριστής διερευνά και διερμηνεύει, μαντεύοντας τον προορισμό του, τις συνήθειές του, προσδίδοντάς του ταυτότητα δηλαδή σε έναν χώρο που ως εκ της λειτουργίας του την καταργεί. Ετσι, τους πληροφορεί ότι η Ιαπωνία δεν υπάρχει, αλλά είναι μια κατασκευή του μάρκετινγκ και το σούσι επινόηση ενός Πορτογάλου μάγειρα και ότι μεγάλες αποτυχίες βαφτίστηκαν ιαπωνικά προϊόντα και αμέσως απέκτησαν εξωτική αξία. Τους αφηγείται την ιστορία του Εδουάρδου, που δεν άντεχε την αδικία του κόσμου και βάλθηκε να καθαρίσει τη σαπίλα μαζί με τους ανθρώπους, ώς τη στιγμή που αποφάσισε να πλάσει το άλλο του μισό. Τον βασανισμένο έρωτα του Ρομπέρτο για τη Ροσαλία, την οποία κατακτά μόνο ως κάποιος άλλος. Την ιστορία του Φινλανδού ποιητή που αυτοκτόνησε και κατέκτησε την υφήλιο, ενόσω ο άνθρωπος που τον επινόησε απορρίπτονταν συνεχώς ως ποιητής. Την ιστορία μιας κοπέλας που έχασε τη μνήμη της κι ενός χοντρούλη που του πρόσφεραν μια συνδρομή στη Λέσχη Ανομολόγητων Πόθων, μια εταιρεία οργάνωσης ιδανικών ζωών και εκπλήρωσης απωθημένων, αλλά φοβήθηκε να την αποδεχτεί. Και την άλλη για το δίκτυο για την ανταλλαγή εξυπηρετήσεων που δέχεται ακόμα και να σε σκοτώσει, αρκεί να εκπληρώσεις κι εσύ μια πράξη εξίσου δύσκολη.

Ιστορίες που διαπλέκονται, με πρόσωπα που ο αφηγητής γνώρισε και άλλα για τα οποία άκουσε, ιστορίες φανταστικές και γεμάτες στερεότυπα, από έναν άνθρωπο που δεν έχει ταξιδέψει ποτέ: ιστορίες που δείχνουν τη ζωή όπως είναι, τη ζωή μαζί με τον άλλον, που αποτελεί τον αναπόδραστο προορισμό μας, τη μοναδική μας αλήθεια. Ιστορίες που ταξιδεύουν λοιπόν πρώτα και κύρια αυτούς που δεν ταξιδεύουν, με το μυαλό και την ψυχή. Και πιστοποιούν για άλλη μια φορά την τεράστια ανάγκη του ανθρώπου για αφηγήσεις.

• Tης Τιτικας Δημητρουλια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 2 Aυγούστου 2009

Αναζητώντας την απόλυτη γνώση

• Οι απόψεις του Μπέρτραντ Ράσσελ επηρέασαν ουσιαστικά τη φιλοσοφία

• Μπερτραντ Ρασσελ: Τα προβλήματα της Φιλοσοφίας, μετ. Αντώνης Πέρης, εισαγωγή - επιμέλεια: Γιώργος Ρουσόπουλος, εκδ. Αρσενίδη

Αν κάθε φορά που μιλούσαμε έπρεπε να ακολουθούμε τις αρχές και τους κανόνες της Λογικής, τότε η καθημερινή μας επικοινωνία θα περιοριζόταν σε πολύ συγκεκριμένες προτάσεις και θα χρειαζόμασταν αρκετό χρόνο για να τις εκφράσουμε με σαφήνεια. Απ’ την άλλη, αν δεν ακολουθούσαμε τις αρχές και τους κανόνες της λογικής, δεν θα είχαμε καθημερινότητα, καθώς κανείς δεν θα μας εξασφάλιζε ότι το ψωμί δεν είναι ασβέστης ή ότι αν βγούμε έξω δεν θα αιωρούμαστε σε κάποιο νέο κόσμο. Μήπως λοιπόν πρέπει να βρούμε ποια είναι η ορθή θεώρηση του κόσμου;

Από τη στιγμή που οι άνθρωποι άρχισαν να μελετούν τον κόσμο, αναρωτήθηκαν για τον τρόπο με τον οποίο αποκτάμε γνώση. Δημιουργήθηκαν δύο αντικρουόμενες απόψεις, η μία έλεγε ότι τη γνώση την αποκτάμε μέσω των αισθήσεων. Η άλλη έλεγε ότι τη γνώση την αποκτάμε μόνο με τη βοήθεια του νου. Κάποιοι στοχαστές προσπάθησαν να ενώσουν αυτές τις δύο απόψεις, κάποιοι άλλοι εξακολούθησαν να βρίσκουν επιχειρήματα για τη μία ή την άλλη.

• Πολυπράγμων

Στις αρχές του 20ού αιώνα οι πρακτικές και οι θεωρητικές επιστήμες, οι θετικές και οι κοινωνικές θεωρίες, οι τεχνολογικές εφευρέσεις παράγουν με γρήγορο ρυθμό τον σύγχρονο κόσμο, έχοντας πίστη στον άνθρωπο και στις δυνατότητές του. Η πορεία αυτή ανακόπτεται προσωρινά με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και ανατρέπεται οριστικά και βίαια στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο κόσμος δεν θα μοιάζει ποτέ πια απλά αγνός κι ελπιδοφόρος. Ο Μπέρτραντ Ράσσελ (1872-1970) έζησε από κοντά όλες αυτές τις ανατροπές και με τη συμμετοχή του στην πολιτική και κοινωνική ζωή, με τη στάση του και το έργο του ενέπνευσε ανθρώπους σε όλη την υφήλιο. Πολυπράγμων κι εργατικός, ασχολήθηκε με διαφορετικά πράγματα: με τα μαθηματικά, τη γεωμετρία, την ηθική, την πολιτική και τη φιλοσοφία της γλώσσας, με τη Λογική και τη θεωρία της γνώσης. Μέλος του Εργατικού Κόμματος από το 1914, αλλά ασκώντας κριτική στο σοβιετικό καθεστώς το 1920 και ακολουθώντας πιο ριζοσπαστικές πολιτικές απόψεις και πρακτικές, ειρηνιστής, ανθρωπιστής και υπέρμαχος του πυρηνικού αφοπλισμού είναι μερικά από αυτά που τον κατέστησαν παγκοσμίως γνωστό και αγαπητό. Το σημαντικότερο κείμενό του είναι «Οι Αρχές των Μαθηματικών».

Οι φιλοσοφικές ανησυχίες του Ράσσελ κινούνται κυρίως γύρω από το ζήτημα της γνώσης με το οποίο καταπιάνεται και σ’ ένα από τα πρώτα του βιβλία, «Τα προβλήματα της Φιλοσοφίας», που δημοσιεύθηκε το 1912. Εδώ ξεκινάει με τη διερεύνηση των εννοιών της ύλης και των Ιδεών για να περάσει στο θέμα της δυνατότητας, της προέλευσης και της μορφής της γνώσης. Ο σκοπός του είναι η σκιαγράφηση μιας «ορθής θεωρίας για τη γνώση». Μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι ο ήλιος θα ανατείλει αύριο ή ότι ο κόσμος εξακολουθεί να υπάρχει και να έχει την ίδια μορφή όταν κλείνουμε τα μάτια μας; Με άλλα λόγια, πώς αποκτάμε τη βεβαιότητα που είναι απαραίτητη για την καθημερινότητά μας, για τη δημιουργία των κοινωνιών μας, για την απόκτηση και την εφαρμογή της γνώσης;

• Ριζική αλλαγή

Μέσα από τα παραδείγματα και τα επιχειρήματα που προσφέρει η φιλοσοφία, ο Ράσσελ προχωράει σε συμπεράσματα που επηρεάζουν και αλλάζουν ουσιαστικά τη φιλοσοφία, όπως ότι δεν υπάρχει καμία απόλυτη βεβαιότητα γι’ αυτά που γνωρίζουμε παρά μόνον μια σχεδόν βέβαιη πιθανότητα που τείνει οριακά προς τη βεβαιότητα ότι αυτά που γνωρίζουμε είναι έτσι όπως τα γνωρίζουμε. Μπορεί κανείς να περιγράψει το βιβλίο ως μια ιστορία της φιλοσοφίας που εστιάζει στο ζήτημα της γνώσης, ως μια μαθηματική σχεδόν ταξινόμηση για τα μέρη της γνώσης που στο σύνολό τους προσδιορίζουν τη φιλοσοφία, ως κριτικό βλέμμα στα πιο ισχυρά φιλοσοφικά επιχειρήματα για τη γνώση, ως μικρές αυτοτελείς εκθέσεις για τη γνώση, τη σκέψη και τη φιλοσοφία.

Οσο κι αν εξελίσσονται τα γεγονότα, κάποια πράγματα μένουν πάντα σταθερά. Η ύλη αναπαράγεται ακόμη κι αν αλλάζει μορφές, το σώμα χρειάζεται τροφή. «Το ελεύθερο πνεύμα», όμως, «βλέπει τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο που τον βλέπει και ο Θεός, χωρίς να χρειάζεται το εδώ και το τώρα, χωρίς τους περιορισμούς των υφιστάμενων πεποιθήσεων και των παραδοσιακών προκαταλήψεων, με ηρεμία, χωρίς πάθος, με αποκλειστική επιθυμία αυτήν καθεαυτήν τη γνώση, μια γνώση όσο το δυνατόν πιο απρόσωπη και πιο εποπτική». Αυτήν την ελευθερία, την ηρεμία και τον αλτρουισμό προσφέρει η ενασχόληση με τη φιλοσοφία, που θέτει ερωτήματα και μελετά ό, τι οι επιστήμες αποφεύγουν, «διευρύνοντας έτσι και απελευθερώνοντας τη σκέψη μας από την τυραννία της συνήθειας».

• Της Μαγδαληνης Τσεβρενη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 2 Aυγούστου 2009

Το κακό στην ιστορία

• Η κόλαση ενός κόσμου χωρίς «θεία ελευθερία» και χωρίς «ζωντανή ζωή»

• Tου Σωτηρη Γουνελα*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 2 Aυγούστου 2009

Λαζλο Φ. Φολντενυι: Ο Ντοστογιέφσκι διαβάζει Χέγκελ στη Σιβηρία και κλαίει!... Μετ. Ευάγγ. Νιάνιου, εκδ. Αρμός - σελ. 58

Με μια συναρπαστική γραφή, που συνδυάζει δοκιμιακό λόγο με ποιητική ευαισθησία ο Ούγγρος Φολντένυι μάς βάζει μπροστά στο ζήτημα του δυτικού ρασιοναλισμού μέσω Χέγκελ και στο άλλο του κόσμου και της ζωής, το μυστηριακό, το υπέρλογο, το καρδιακό, που δεν κλείνεται σε εννοιολογικούς κώδικες και καλούπια, μέσω Ντοστογιέφσκι.

Ο Φολντένυι παίρνοντας αφορμή την εξορία του Ντοστογιέφσκι μετά το κάτεργο, σε κωμόπολη της Νότιας Σιβηρίας, όπου στάλθηκε ως απλός στρατιώτης, και τη φιλία που αναπτύχθηκε ανάμεσα σε αυτόν και τον τοπικό νεαρό εισαγγελέα Βράνγκελ, βρήκε στα Απομνημονεύματα του τελευταίου, ανάμεσα στα βιβλία που αυτός προμήθευε τον Ντοστογιέφσκι ή που διάβαζαν μαζί, τον Χέγκελ. Επρόκειτο μάλλον για τα Μαθήματα Φιλοσοφίας της Ιστορίας «που ο Χέγκελ είχε παραδώσει στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου από το φθινόπωρο του 1822 έως την άνοιξη του 1831, το ίδιο διάστημα που δεκάδες χιλιάδες άτομα είχαν εκτοπιστεί στη Σιβηρία» (σ. 10). Σταματά στη φράση του Χέγκελ: « πρέπει να εξαιρέσουμε καταρχάς τη βορινή κατηφόρα, τη Σιβηρία. Αυτή… δεν μας ενδιαφέρει εδώ. Η μορφολογία του τόπου δεν είναι κατάλληλη για μια ιστορική κουλτούρα ή για να καταστεί ιδιαίτερος ιστορικός παράγοντας» (σ. 11).

• Η φράση - κλειδί

Τι διάβασε ο Ντοστογιέφσκι στη φράση; Oτι η Σιβηρία μένει εκτός ιστορίας, ότι στην κεντρική Ευρώπη ένας Γερμανός φιλόσοφος και ο περίγυρός του, οι μαθητές του και πλήθος άλλων δεν ενδιαφέρονταν για τα γεγονότα εκείνα, για τον αγώνα ανθρώπων σαν τον Ντοστογιέφσκι, για τις καταδίκες σε θάνατο ή σε εξορία, για ένα ολόκληρο κόσμο, όπου ο θάνατος και ο πόνος είχαν την πρώτη θέση. Αλλο τόσο και η ζωή στην πνευματική και αληθινή της αξία, πέρα και πάνω από την ιστορία στην οποία υποτίθεται ο Χέγκελ με τον ρασιοναλισμό του έκλεινε τον «πολιτισμένο» κόσμο, αφήνοντας έξω και καταδικάζοντας σχεδόν στην ανυπαρξία ό,τι δεν χωρούσε στο σχήμα του. Μπροστά στον Ντοστογιέφσκι ανοιγόταν μια πραγματικότητα που έφερνε σε σύγκρουση τον άνθρωπο με σάρκα και οστά με τη ιστορία, τον άνθρωπο ως δημιουργημένη ύπαρξη και ελευθερία με την αφαιρετικά νοούμενη ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος, ή ακόμη με μια ιστορία που υπακούει σε ρασιοναλιστικά θεωρητικά σχήματα.

Ο Φολντένυι αντιπαραθέτει τον «ωκεανό της ελευθερίας που ο λόγος δεν μπορεί να οριοθετήσει» στην ορθολογική ιστορία, την επινοημένη και οργανωμένη έτσι που να αφήσει απέξω ό,τι την υπερβαίνει. Συνάμα τίθεται το μέγα θέμα της παρουσίας του κακού στην παγκόσμια ιστορία, αυτού του κακού, του μη ελεγχόμενου, του υπερβατικού σχεδόν, που ο Χέγκελ θέλει να «καθαρίσει» με την επινοημένη ιστορία του. Διαγράφοντας όλα εκείνα τα στοιχεία που συνιστούν τη στρεβλή (αλλά αληθινή όψη της ζωής), την πραγματική ιστορία αν θέλετε, προωθεί στη θέση της μια πλαστή ευτυχία, μια κατάσταση στην οποία δεν μπορούν να συμμετάσχουν όλοι οι λαοί, παρά αυτοί που ανταποκρίνονται στην ορθολογικότητά του, στον προτεσταντισμό του, στην απουσία πρωτογενούς ελευθερίας. Και το κάνει αυτό «στο όνομα του Θεού, αλλά χωρίς θείο πνεύμα» γράφει ο Φολντένυι. Αντικαθιστά τη χριστιανική ιστορία της σωτηρίας μέσα στην οποία ο άνθρωπος δεν σώζεται μονάχα, αλλά καλείται να γίνει κατά χάριν Θεός και όπου μπολιάζεται με τη θεία ελευθερία (αυτήν που αναθεματίζει ο ιεροεξεταστής στους Αδελφούς Καραμαζώφ), την αντικαθιστά με μια ανθρωποκεντρική ελευθερία «που τελικά υποτάσσει τα πάντα στην επιρροή της πολιτικής» εξ ου και «το γεγονός ότι αναζητεί εξήγηση σε όλα».

Την κόλαση που συνάντησε στη Σιβηρία ο Ντοστογιέφσκι την αποδέχτηκε και την ξεπέρασε με την πίστη. Αυτή την κόλαση, για την οποία μιλάει η χριστιανική παράδοση, όταν δεν τη δεχτείς (π.χ. Χέγκελ), όταν τη μηδενίσεις μηδενίζοντας και την άλλη όψη της τον Παράδεισο, τη βρίσκεις μπροστά σου, είτε εντός είτε εκτός ιστορίας: γιατί τι άλλο είναι ο κόσμος που περιγράφει ο Κάφκα, ο Ντοστογιέφσκι, ο Μπέκετ ακόμη και ο Ταρκόφσκι, ή τι άλλο ήταν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και ο τρίτος ο λεγόμενος «ψυχρός»; Τι άλλο από την κόλαση ενός κόσμου χωρίς «θεία ελευθερία» και χωρίς τη «ζωντανή ζωή» που λέει ο Ντοστογιέφσκι, αυτή που γεννά ο ρασιοναλισμός και η απροσωπία ή κατά την ρήση του Κίρκεγκορ «η χίμαιρα η οποία στον Χέγκελ, καλείται να εξηγήσει τα πάντα και που παράλληλα είναι το μόνο πράγμα που εκείνος δεν ένιωσε ποτέ την ανάγκη να εξηγήσει».

* Ο Σωτήρης Γουνελάς είναι ποιητής - συγγραφέας.

Ζυράννα Ζατέλη: «Εζησα γράφοντας και χωρίς κινητό»

• Η Ζυράννα Ζατέλη υπερασπίζεται τον δρόμο της σθεναρά και με πάθος

«Μια γυναίκα που τη λένε και Ζυράννα και Ζατέλη, τι ζωή να κάνει άραγε;» είχε γράψει κάποτε ένας αναγνώστης στη συγγραφέα που συνηθίζει να ταράζει τα νερά της ελληνικής λογοτεχνίας με σταθερή περιοδικότητα: κάθε επτά χρόνια. Αυτό αποφασίσαμε να κάνουμε κι εμείς. Επισκεφτήκαμε τη Ζυράννα Ζατέλη στο σπίτι της, μια παλιά αθηναϊκή μονοκατοικία στο κέντρο της πόλης, μια ανάσα από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, με σκοπό να περάσουμε μερικές ώρες μαζί της και να γνωρίσουμε λίγο καλύτερα την ίδια, την καθημερινότητά της και το σύμπαν της. Πρώτη μάς υποδέχτηκε η Σέρκα, η κανελή γάτα της, η πιο κοινωνική, γιατί η άλλη, η Ζαΐρα, η ντροπαλή, στην αρχή ήταν κρυμμένη. Οταν εμφανίστηκε όμως, έδειξε την... φιλαναγνωσία της, αφού προτιμούσε να ξαπλώνει πάνω στις σκόρπιες σελίδες της Ζυράννας Ζατέλη, στο μεγάλο γραφείο της, στο χολ του σπιτιού της. Το γραφείο βλέπει πρώτα ο επισκέπτης όταν μπαίνει. Μαζί με τα δεκάδες ομοιώματα ζώων και πουλιών και τις «στρατιές» από χαρτιά και σημειωματάρια. Και χωρίς τηλεόραση. Η Ζυράννα Ζατέλη ενημερώνεται μόνο από το ραδιόφωνο και τις εφημερίδες και είναι σχεδόν μονίμως με ένα τσιγάρο στο χέρι. Τι θα κάνει τώρα με τους περιορισμούς; «Θα προσαρμοστώ. Δεν έχω πρόβλημα. Καλό μας κάνει».

Δεν έχει αλλάξει τίποτα σχεδόν από την προηγούμενη φορά που πήγα στο σπίτι της - πάνε μερικά χρόνια. Ισως επτά. Ξαφνιάζει αλλιώς η Ζυράννα και όχι με ανατροπές στη συμπεριφορά της, ούτε στις συνήθειές της ούτε στον τρόπο που ντύνεται ούτε στο στυλ της. Εχει επιλέξει έναν δρόμο και τον υπερασπίζεται σθεναρά και με πάθος. «Τραβώ μια καρέκλα και ξεκινώ ένα μυθιστόρημα, κι όταν σηκώνομαι είμαι έξι με επτά χρόνια μεγαλύτερη - κάπως έτσι μετρώ πια την ηλικία μου». Στο διάστημα αυτό δεν γράφει βέβαια ακατάπαυστα. «Κάνω διαλείμματα, παίρνω ανάσες, αν βγάλω κάτι που μ’ έχει παιδέψει ιδιαίτερα, μετά αδειάζω, νεκρώνομαι, φοβάμαι. Ομως κι αυτό είναι ένα στάδιο για να ξαναμπώ στη γόνιμη περίοδο. Αυτό γίνεται διαρκώς όσο γράφω ένα βιβλίο. Ο παράδεισος και η κόλαση είναι εναλλασσόμενα, κι όμως δεν είναι ακριβώς κόλαση οι άγονες και σιωπηρές ημέρες. Πότε τα μήλα και πότε τα φύλλα, που λέει κι η παροιμία».

• Φανατική σινεφίλ

Υπάρχουν συχνά παροιμίες στα λόγια της. Γεννημένη και μεγαλωμένη στην επαρχία της δεκαετίας του ’50, στο Σοχό της Θεσσαλονίκης, αγαπάει και αφουγκράζεται καθετί γήινο, «που έρχεται από βαθύτερα». Και της αρέσει πολύ να περπατάει. «Αν πρέπει να περιγράψω με δυο λόγια τη ζωή μου, θα πω πως έζησα γράφοντας και το υπόλοιπο το έζησα περπατώντας. Και χωρίς κινητό στο αυτί». Οπως της αρέσει ιδιαίτερα και ο κινηματογράφος. Φανατική σινεφίλ, κρατάει από το 1974 όλα τα προγράμματα των ταινιών που έχει δει, πότε είδε την καθεμιά, με ποιον την είδε... Αρχείο κανονικό. Μόνο για την περασμένη χειμερινή σεζόν μέτρησε 94 βραδιές σε κινηματογραφικές αίθουσες. «Στο “Ιντεάλ” μου κόβουν πάντα μειωμένο εισιτήριο. Επιτρέψτε μου να το μνημονεύσω - πού ξέρεις, μπορεί να φιλοτιμηθούν κι άλλοι κινηματογράφοι», μου λέει μεταξύ σοβαρού και αστείου. Την Αθήνα την αγαπάει, πρώτον γιατί δεν θέλει να κάνει την γκρίνια ιδεολογία. Δεύτερον γιατί «αυτήν την έρημη την Αθήνα εμείς την κάναμε όπως την κάναμε, όχι οι εξωγήινοι». Από το 1973, όταν γύρισε από τη Γερμανία, -«μετανάστρια για έναν έρωτα»- ζει στην Αθήνα. Με αρκετά και μακρόχρονα διαλείμματα απουσίας.

• Νέο Μουσείο της Ακρόπολης

Από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης περνάει κάθε μέρα, είναι η γειτονιά της. Στην αρχή που το έβλεπε να ορθώνεται, την παραξένευε. «Οπως ξέρεις, όντας λίγο ρετρό -μα όχι, παρακαλώ, σε σημεία παροξυσμού- έχω μια προτίμηση προς άλλου είδους κτίρια, πιο παλαιότροπα, πιο ρομαντικά, αν θέλεις να το πούμε έτσι. Ή τουλάχιστον θεωρώ ότι αυτά τα μοντέρνα, επιβλητικά και κάπως “παγερά” κτίρια θέλουν μεγάλη άπλα γύρω τους για να αναδειχθούν και να μην επηρεάσουν ούτε να επηρεαστούν από τον περιβάλλοντα χώρο, να μην χρειαστεί “να δέσουν” με το ζόρι. Εν συνεχεία ωστόσο το αποδέχτηκα, άρχισα να το συνηθίζω. Από το να μπω στην κεκτημένη της γκρίνιας, είπα ας αλλάξω κι εγώ λίγο, ας το δω αλλιώς, είναι όπως και να το κάνουμε ένα σημαντικό έργο κι αξίζει να το χαρούμε». Και περιμένει να καταλαγιάσει λίγο «ο ντόρος» για να το επισκεφτεί. Είναι μία από τις άμεσες εκκρεμότητές της, και όταν τη ρωτάμε αν έχει άλλους ανοιχτούς λογαριασμούς, λέει αυθόρμητα ότι έχει λιγότερους απ’ ό,τι παλαιότερα. «Η πιο ζωντανή εκκρεμότητα του βίου μου είναι να προλάβω να γράψω μερικά ακόμη πράγματα». Της αρέσει η μοναχική ζωή, αλλά μοναξιασμένο άτομο δεν είναι. Και όταν τελειώνει το κάθε βιβλίο, κάνει ένα διάλειμμα δημοσιότητας. Κάτι σαν παιχνίδι με τον εαυτό της, κάτι σαν δοκιμή των ορίων και των αντοχών της. Παίρνει μερικές «κοινωνικές δόσεις», όπως λέει. Αυτό κάνει και τώρα που κυκλοφόρησε το τελευταίο της βιβλίο «Το πάθος χιλιάδες φορές». «Και μετά θα ξαναμπώ στα φυλλώματα της ψυχής μου, θα κάνετε καιρό να με ξαναδείτε», λέει. Δεν αποκλείει άλλωστε να αποφύγει κάποτε ακόμη κι αυτό το «διάλειμμα δημοσιότητας», να γράψει δηλαδή ένα βιβλίο, να το παραδώσει, αλλά την ίδια να μην τη βρίσκουμε... Το λέει μ’ ένα ανάλαφρο χιούμορ, που σε κάνει να υποπτεύεσαι ότι μπορεί και να το εννοεί. «Με το χιούμορ μπορούμε να υπαινιχθούμε τα πάντα, ακόμα και την αλήθεια». Δεν αποκλείει επίσης, μετά απ’ αυτά τα μυθιστορήματα-ποταμούς, να κλείσει το συγγραφικό της έργο με μερικά χάι-κου και τίποτα περισσότερο.

• Παλιές γραφομηχανές

Της αρέσουν τα βαθιά δυνατά χρώματα, τα ιδιαίτερα δακτυλίδια, τα φο γενικώς κοσμήματα. Και κρατάει φυλαγμένες τις παλιές γραφομηχανές της, εκείνες τις χειροκίνητες, «για ώρα ανάγκης, πού ξέρεις»; Ολες οι γραφομηχανές της ήταν από δεύτερο χέρι. Την τελευταία δωδεκαετία χρησιμοποιεί μια ηλεκτρική OLYMPIA, που της δώρισε το προξενείο του Βερολίνου. Της αρέσει να σκέφτεται τα πράγματα στην προηγούμενη «ζωή» τους. «Θυμάμαι μια παλιά πράσινη OLIVETTI που είχα. Κάθε φορά που καθόμουν να γράψω, ένιωθα την αύρα των δακτύλων του προηγούμενου κατόχου της. Κι έστηνα ιστορίες στο κεφάλι μου. Ποιος να ήταν, τι να έγραφε σ’ αυτήν...».

Λίγο πριν την καληνυχτίσω, κάνω μια περισσότερο ρητορική ερώτηση: «Το Ζατέλη είναι ψευδώνυμο, έτσι;». «Το Ζυράννα Ζατέλη είναι το αληθινό μου ψευδώνυμο. Θα το δεχτείτε έτσι», απαντάει αποφασιστικά.

Το νέο μυθιστόρημα της Ζυράννας Ζατέλη «Το πάθος χιλιάδες φορές» δεύτερο μέρος της τριλογίας «Με το παράξενο όνομα Ραμάνθις Ερέβους», κυκλοφορεί, όπως όλα της τα βιβλία, από τις εκδόσεις «Καστανιώτη».

• H τέχνη, ο μύθος και ο θάνατος

– Η τέχνη, λέγεται, είναι κάθαρση για τον δημιουργό και για τον αποδέκτη της. Με ποιον τρόπο λειτουργεί η γραφή ως κάθαρση σε σένα;

– Μα αν δεν ήταν κάθαρση, γιατί να αφιέρωνα χρόνια και χρόνια απ’ τη ζωή μου στο γράψιμο, σ’ αυτόν τον καθημερινό παραδαρμό ψυχής και πένας; Ας μη γελιόμαστε, η διαδικασία της γραφής, της συγγραφής, δεν είναι «πέσε πίττα να σε φάω», απεναντίας. Αν δεν στοιχειώσεις άνθρωπο, βιβλίο δεν στεριώνει. Και ποιον άλλον να στοιχειώσουμε από τον εαυτό μας σε μια τόσο μοναχική δουλειά όσο το γράψιμο; Μοναχική τουλάχιστον ενόσω τελείται, για να μην πω απόκοσμη, διότι κατά βάθος συνάπτουμε με τη ζωή θυελλώδεις σχέσεις. Εν πάση περιπτώσει, το ένα συνεπάγεται το άλλο, η κάθαρση προϋποθέτει παίδεμα με το υλικό μας, αγωνίες, λαχτάρες, βασανισμό ψυχής, ο βασανισμός βαδίζει μοιραία προς την κάθαρση. Διόλου τυχαίο βέβαια που οι αρχαίοι Τραγικοί, με όσο σκοτεινά θέματα κι αν καταπιάνονταν, όσο κι αν εντρυφούσαν στις πιο επώδυνες περιοχές της ανθρώπινης ύπαρξης, όσο αίμα κι αν έσταζε καμιά φορά στις ιστορίες τους, αυτό που είχαν ως απώτερη «βλέψη» ήταν η κάθαρση. Εν κατακλείδι, θα έλεγα πως η τέχνη οφείλει να είναι λυτρωτική και δεν μπορεί παρά να είναι.

– Και η γραφή σου και η προσωπικότητά σου χαρακτηρίζονται από πολλές ιδιορρυθμίες, που φτιάχνουν σχεδόν ένα μύθο. Θεωρείς ότι η εικόνα που έχουν οι άλλοι για σένα είναι αυτό που πραγματικά σε εκφράζει ή ότι αθέλητα ή ηθελημένα υπηρετείς τον μύθο που σε συνοδεύει;

– Λένε πως καπνός χωρίς φωτιά δεν βγαίνει κι απ’ την άλλη, ας μην περιμένουμε να είναι τόσο διακριτά αυτά τα σύνορα... Ενας άλλος δημοσιογράφος με ρώτησε πριν από μερικά χρόνια αν νιώθω εγκλωβισμένη –έτσι το διατύπωσε– μέσα σε μια «μυστηριακή» εικόνα που έπλασαν για μένα τα γραπτά μου ή οι άλλοι μέσα από τα γραπτά μου. Μα τα γραπτά μου ποιος τα έπλασε; Και γιατί να νιώθω εγκλωβισμένη; Τραβώ τον δρόμο μου όπως έμαθα να τον τραβάω τόσα χρόνια. Το στυλ, ξέρεις, όπως και η αίσθηση του χιούμορ, είναι η πιο μύχια υπόθεση στον άνθρωπο, το πλέον άπιαστο και ισχυρό συστατικό του και είτε το έχει κανείς είτε δεν το έχει. Κι εφόσον το έχει, οφείλει κατά κάποιον τρόπο να το υπηρετήσει ή, πάντως, γιατί να το προδώσει.

– Στο τελευταίο σου μυθιστόρημα ανασταίνεις τους νεκρούς σου, τους βάζεις σ’ ένα κοινό τραπέζι με τους ζωντανούς. Τελικά, οι αγαπημένοι μας άνθρωποι που έφυγαν πόσο μαζί μας εξακολουθούν να είναι;

– Δεν έπαψα να έχω το αίσθημα ότι οι νεκροί μας ως «ουσία» είναι παρόντες, ακόμη κι αν δεν υπάρχει τίποτα μα τίποτα μετά τον θάνατο. Απ’ τη μεριά μου τους συντροφεύω κι απ’ τη μεριά τους με στηρίζουν, έτσι το αντιλαμβάνομαι σε μια πολύ ενδόμυχη περιοχή του εαυτού μου. Είναι λοιπόν κάτι που έχει πρωτίστως να κάνει μ’ εμάς τους ίδιους, τους ζωντανούς, με το πώς αντιμετωπίζουμε αυτό το «αναπάντητο» και σίγουρα επώδυνο ζήτημα – και για να το πω κάπως μεταφορικά, όπως κοιτάς τον καθρέφτη, έτσι θα σε κοιτάξει. Σε μυθιστορηματικό επίπεδο τώρα, θα ήταν απορίας άξιον νομίζω αν δεν αποφάσιζα κάποτε να «φέρω πίσω», έστω και μόνο για μια νύχτα, όλους εκείνους που στο προηγούμενο βιβλίο μου έστειλα στον άλλο κόσμο. Μη παραλείποντας, βέβαια, να βάλω ακριβώς έναν απ’ αυτούς να τραγουδάει «ο Αδης έχει έμπατα, μα έβγατα δεν έχει».

• «Νοσταλγία» της αθωότητας

– Στα βιβλία σου είναι πάντα παρούσα, άμεσα ή ως αντανάκλαση, η παιδική ηλικία. Θα ήθελα να μου πεις κάτι γι’ αυτήν την εμμονή σου, κι επίσης αν πιστεύεις ότι πρόκειται για την αθωότερη περίοδο της ζωής μας.

– Για μένα η σημασία δεν είναι τόσο στην ύπαρξη ή μη μιας απόλυτης αθωότητας, όσο στη «νοσταλγία» της αθωότητας, στην ανάγκη μας να ανακαλέσουμε και να χειριστούμε μέσα από το γράψιμο κάποιες εικόνες, κάποια στοιχεία, για τα οποία έχουμε την πιο αόριστη κι ωστόσο την πιο «σταθερή» ανάμνηση. Ας μη μας διαφεύγει, άλλωστε, ότι η περίφημη παιδική ηλικία δεν έχει τόση αξία για το ίδιο το παιδί όσο για τον ενήλικα, που, χάνοντάς την ακριβώς, είναι σε θέση να την ανακαλύψει, να την επανεκτιμήσει και όλα τα συνακόλουθα. Θα έλεγα, λοιπόν, πως το παιδί είναι το «κλειδί» της όλης ιστορίας ή, τέλος πάντων, εκείνο το απόμακρο «τοπίο» του εαυτού μας, το ημιπραγματικό πλέον και ακατάλυτο, που συγκινησιακά τυγχάνει κόλαση και παράδεισος μαζί.

• Συνέντευξη στην Ολγα Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 2 Aυγούστου 2009

Ζυράννα Ζατέλη: «Εζησα γράφοντας και χωρίς κινητό»

• Η Ζυράννα Ζατέλη υπερασπίζεται τον δρόμο της σθεναρά και με πάθος

«Μια γυναίκα που τη λένε και Ζυράννα και Ζατέλη, τι ζωή να κάνει άραγε;» είχε γράψει κάποτε ένας αναγνώστης στη συγγραφέα που συνηθίζει να ταράζει τα νερά της ελληνικής λογοτεχνίας με σταθερή περιοδικότητα: κάθε επτά χρόνια. Αυτό αποφασίσαμε να κάνουμε κι εμείς. Επισκεφτήκαμε τη Ζυράννα Ζατέλη στο σπίτι της, μια παλιά αθηναϊκή μονοκατοικία στο κέντρο της πόλης, μια ανάσα από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, με σκοπό να περάσουμε μερικές ώρες μαζί της και να γνωρίσουμε λίγο καλύτερα την ίδια, την καθημερινότητά της και το σύμπαν της. Πρώτη μάς υποδέχτηκε η Σέρκα, η κανελή γάτα της, η πιο κοινωνική, γιατί η άλλη, η Ζαΐρα, η ντροπαλή, στην αρχή ήταν κρυμμένη. Οταν εμφανίστηκε όμως, έδειξε την... φιλαναγνωσία της, αφού προτιμούσε να ξαπλώνει πάνω στις σκόρπιες σελίδες της Ζυράννας Ζατέλη, στο μεγάλο γραφείο της, στο χολ του σπιτιού της. Το γραφείο βλέπει πρώτα ο επισκέπτης όταν μπαίνει. Μαζί με τα δεκάδες ομοιώματα ζώων και πουλιών και τις «στρατιές» από χαρτιά και σημειωματάρια. Και χωρίς τηλεόραση. Η Ζυράννα Ζατέλη ενημερώνεται μόνο από το ραδιόφωνο και τις εφημερίδες και είναι σχεδόν μονίμως με ένα τσιγάρο στο χέρι. Τι θα κάνει τώρα με τους περιορισμούς; «Θα προσαρμοστώ. Δεν έχω πρόβλημα. Καλό μας κάνει».

Δεν έχει αλλάξει τίποτα σχεδόν από την προηγούμενη φορά που πήγα στο σπίτι της - πάνε μερικά χρόνια. Ισως επτά. Ξαφνιάζει αλλιώς η Ζυράννα και όχι με ανατροπές στη συμπεριφορά της, ούτε στις συνήθειές της ούτε στον τρόπο που ντύνεται ούτε στο στυλ της. Εχει επιλέξει έναν δρόμο και τον υπερασπίζεται σθεναρά και με πάθος. «Τραβώ μια καρέκλα και ξεκινώ ένα μυθιστόρημα, κι όταν σηκώνομαι είμαι έξι με επτά χρόνια μεγαλύτερη - κάπως έτσι μετρώ πια την ηλικία μου». Στο διάστημα αυτό δεν γράφει βέβαια ακατάπαυστα. «Κάνω διαλείμματα, παίρνω ανάσες, αν βγάλω κάτι που μ’ έχει παιδέψει ιδιαίτερα, μετά αδειάζω, νεκρώνομαι, φοβάμαι. Ομως κι αυτό είναι ένα στάδιο για να ξαναμπώ στη γόνιμη περίοδο. Αυτό γίνεται διαρκώς όσο γράφω ένα βιβλίο. Ο παράδεισος και η κόλαση είναι εναλλασσόμενα, κι όμως δεν είναι ακριβώς κόλαση οι άγονες και σιωπηρές ημέρες. Πότε τα μήλα και πότε τα φύλλα, που λέει κι η παροιμία».

• Φανατική σινεφίλ

Υπάρχουν συχνά παροιμίες στα λόγια της. Γεννημένη και μεγαλωμένη στην επαρχία της δεκαετίας του ’50, στο Σοχό της Θεσσαλονίκης, αγαπάει και αφουγκράζεται καθετί γήινο, «που έρχεται από βαθύτερα». Και της αρέσει πολύ να περπατάει. «Αν πρέπει να περιγράψω με δυο λόγια τη ζωή μου, θα πω πως έζησα γράφοντας και το υπόλοιπο το έζησα περπατώντας. Και χωρίς κινητό στο αυτί». Οπως της αρέσει ιδιαίτερα και ο κινηματογράφος. Φανατική σινεφίλ, κρατάει από το 1974 όλα τα προγράμματα των ταινιών που έχει δει, πότε είδε την καθεμιά, με ποιον την είδε... Αρχείο κανονικό. Μόνο για την περασμένη χειμερινή σεζόν μέτρησε 94 βραδιές σε κινηματογραφικές αίθουσες. «Στο “Ιντεάλ” μου κόβουν πάντα μειωμένο εισιτήριο. Επιτρέψτε μου να το μνημονεύσω - πού ξέρεις, μπορεί να φιλοτιμηθούν κι άλλοι κινηματογράφοι», μου λέει μεταξύ σοβαρού και αστείου. Την Αθήνα την αγαπάει, πρώτον γιατί δεν θέλει να κάνει την γκρίνια ιδεολογία. Δεύτερον γιατί «αυτήν την έρημη την Αθήνα εμείς την κάναμε όπως την κάναμε, όχι οι εξωγήινοι». Από το 1973, όταν γύρισε από τη Γερμανία, -«μετανάστρια για έναν έρωτα»- ζει στην Αθήνα. Με αρκετά και μακρόχρονα διαλείμματα απουσίας.

• Νέο Μουσείο της Ακρόπολης

Από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης περνάει κάθε μέρα, είναι η γειτονιά της. Στην αρχή που το έβλεπε να ορθώνεται, την παραξένευε. «Οπως ξέρεις, όντας λίγο ρετρό -μα όχι, παρακαλώ, σε σημεία παροξυσμού- έχω μια προτίμηση προς άλλου είδους κτίρια, πιο παλαιότροπα, πιο ρομαντικά, αν θέλεις να το πούμε έτσι. Ή τουλάχιστον θεωρώ ότι αυτά τα μοντέρνα, επιβλητικά και κάπως “παγερά” κτίρια θέλουν μεγάλη άπλα γύρω τους για να αναδειχθούν και να μην επηρεάσουν ούτε να επηρεαστούν από τον περιβάλλοντα χώρο, να μην χρειαστεί “να δέσουν” με το ζόρι. Εν συνεχεία ωστόσο το αποδέχτηκα, άρχισα να το συνηθίζω. Από το να μπω στην κεκτημένη της γκρίνιας, είπα ας αλλάξω κι εγώ λίγο, ας το δω αλλιώς, είναι όπως και να το κάνουμε ένα σημαντικό έργο κι αξίζει να το χαρούμε». Και περιμένει να καταλαγιάσει λίγο «ο ντόρος» για να το επισκεφτεί. Είναι μία από τις άμεσες εκκρεμότητές της, και όταν τη ρωτάμε αν έχει άλλους ανοιχτούς λογαριασμούς, λέει αυθόρμητα ότι έχει λιγότερους απ’ ό,τι παλαιότερα. «Η πιο ζωντανή εκκρεμότητα του βίου μου είναι να προλάβω να γράψω μερικά ακόμη πράγματα». Της αρέσει η μοναχική ζωή, αλλά μοναξιασμένο άτομο δεν είναι. Και όταν τελειώνει το κάθε βιβλίο, κάνει ένα διάλειμμα δημοσιότητας. Κάτι σαν παιχνίδι με τον εαυτό της, κάτι σαν δοκιμή των ορίων και των αντοχών της. Παίρνει μερικές «κοινωνικές δόσεις», όπως λέει. Αυτό κάνει και τώρα που κυκλοφόρησε το τελευταίο της βιβλίο «Το πάθος χιλιάδες φορές». «Και μετά θα ξαναμπώ στα φυλλώματα της ψυχής μου, θα κάνετε καιρό να με ξαναδείτε», λέει. Δεν αποκλείει άλλωστε να αποφύγει κάποτε ακόμη κι αυτό το «διάλειμμα δημοσιότητας», να γράψει δηλαδή ένα βιβλίο, να το παραδώσει, αλλά την ίδια να μην τη βρίσκουμε... Το λέει μ’ ένα ανάλαφρο χιούμορ, που σε κάνει να υποπτεύεσαι ότι μπορεί και να το εννοεί. «Με το χιούμορ μπορούμε να υπαινιχθούμε τα πάντα, ακόμα και την αλήθεια». Δεν αποκλείει επίσης, μετά απ’ αυτά τα μυθιστορήματα-ποταμούς, να κλείσει το συγγραφικό της έργο με μερικά χάι-κου και τίποτα περισσότερο.

• Παλιές γραφομηχανές

Της αρέσουν τα βαθιά δυνατά χρώματα, τα ιδιαίτερα δακτυλίδια, τα φο γενικώς κοσμήματα. Και κρατάει φυλαγμένες τις παλιές γραφομηχανές της, εκείνες τις χειροκίνητες, «για ώρα ανάγκης, πού ξέρεις»; Ολες οι γραφομηχανές της ήταν από δεύτερο χέρι. Την τελευταία δωδεκαετία χρησιμοποιεί μια ηλεκτρική OLYMPIA, που της δώρισε το προξενείο του Βερολίνου. Της αρέσει να σκέφτεται τα πράγματα στην προηγούμενη «ζωή» τους. «Θυμάμαι μια παλιά πράσινη OLIVETTI που είχα. Κάθε φορά που καθόμουν να γράψω, ένιωθα την αύρα των δακτύλων του προηγούμενου κατόχου της. Κι έστηνα ιστορίες στο κεφάλι μου. Ποιος να ήταν, τι να έγραφε σ’ αυτήν...».

Λίγο πριν την καληνυχτίσω, κάνω μια περισσότερο ρητορική ερώτηση: «Το Ζατέλη είναι ψευδώνυμο, έτσι;». «Το Ζυράννα Ζατέλη είναι το αληθινό μου ψευδώνυμο. Θα το δεχτείτε έτσι», απαντάει αποφασιστικά.

Το νέο μυθιστόρημα της Ζυράννας Ζατέλη «Το πάθος χιλιάδες φορές» δεύτερο μέρος της τριλογίας «Με το παράξενο όνομα Ραμάνθις Ερέβους», κυκλοφορεί, όπως όλα της τα βιβλία, από τις εκδόσεις «Καστανιώτη».

• H τέχνη, ο μύθος και ο θάνατος

– Η τέχνη, λέγεται, είναι κάθαρση για τον δημιουργό και για τον αποδέκτη της. Με ποιον τρόπο λειτουργεί η γραφή ως κάθαρση σε σένα;

– Μα αν δεν ήταν κάθαρση, γιατί να αφιέρωνα χρόνια και χρόνια απ’ τη ζωή μου στο γράψιμο, σ’ αυτόν τον καθημερινό παραδαρμό ψυχής και πένας; Ας μη γελιόμαστε, η διαδικασία της γραφής, της συγγραφής, δεν είναι «πέσε πίττα να σε φάω», απεναντίας. Αν δεν στοιχειώσεις άνθρωπο, βιβλίο δεν στεριώνει. Και ποιον άλλον να στοιχειώσουμε από τον εαυτό μας σε μια τόσο μοναχική δουλειά όσο το γράψιμο; Μοναχική τουλάχιστον ενόσω τελείται, για να μην πω απόκοσμη, διότι κατά βάθος συνάπτουμε με τη ζωή θυελλώδεις σχέσεις. Εν πάση περιπτώσει, το ένα συνεπάγεται το άλλο, η κάθαρση προϋποθέτει παίδεμα με το υλικό μας, αγωνίες, λαχτάρες, βασανισμό ψυχής, ο βασανισμός βαδίζει μοιραία προς την κάθαρση. Διόλου τυχαίο βέβαια που οι αρχαίοι Τραγικοί, με όσο σκοτεινά θέματα κι αν καταπιάνονταν, όσο κι αν εντρυφούσαν στις πιο επώδυνες περιοχές της ανθρώπινης ύπαρξης, όσο αίμα κι αν έσταζε καμιά φορά στις ιστορίες τους, αυτό που είχαν ως απώτερη «βλέψη» ήταν η κάθαρση. Εν κατακλείδι, θα έλεγα πως η τέχνη οφείλει να είναι λυτρωτική και δεν μπορεί παρά να είναι.

– Και η γραφή σου και η προσωπικότητά σου χαρακτηρίζονται από πολλές ιδιορρυθμίες, που φτιάχνουν σχεδόν ένα μύθο. Θεωρείς ότι η εικόνα που έχουν οι άλλοι για σένα είναι αυτό που πραγματικά σε εκφράζει ή ότι αθέλητα ή ηθελημένα υπηρετείς τον μύθο που σε συνοδεύει;

– Λένε πως καπνός χωρίς φωτιά δεν βγαίνει κι απ’ την άλλη, ας μην περιμένουμε να είναι τόσο διακριτά αυτά τα σύνορα... Ενας άλλος δημοσιογράφος με ρώτησε πριν από μερικά χρόνια αν νιώθω εγκλωβισμένη –έτσι το διατύπωσε– μέσα σε μια «μυστηριακή» εικόνα που έπλασαν για μένα τα γραπτά μου ή οι άλλοι μέσα από τα γραπτά μου. Μα τα γραπτά μου ποιος τα έπλασε; Και γιατί να νιώθω εγκλωβισμένη; Τραβώ τον δρόμο μου όπως έμαθα να τον τραβάω τόσα χρόνια. Το στυλ, ξέρεις, όπως και η αίσθηση του χιούμορ, είναι η πιο μύχια υπόθεση στον άνθρωπο, το πλέον άπιαστο και ισχυρό συστατικό του και είτε το έχει κανείς είτε δεν το έχει. Κι εφόσον το έχει, οφείλει κατά κάποιον τρόπο να το υπηρετήσει ή, πάντως, γιατί να το προδώσει.

– Στο τελευταίο σου μυθιστόρημα ανασταίνεις τους νεκρούς σου, τους βάζεις σ’ ένα κοινό τραπέζι με τους ζωντανούς. Τελικά, οι αγαπημένοι μας άνθρωποι που έφυγαν πόσο μαζί μας εξακολουθούν να είναι;

– Δεν έπαψα να έχω το αίσθημα ότι οι νεκροί μας ως «ουσία» είναι παρόντες, ακόμη κι αν δεν υπάρχει τίποτα μα τίποτα μετά τον θάνατο. Απ’ τη μεριά μου τους συντροφεύω κι απ’ τη μεριά τους με στηρίζουν, έτσι το αντιλαμβάνομαι σε μια πολύ ενδόμυχη περιοχή του εαυτού μου. Είναι λοιπόν κάτι που έχει πρωτίστως να κάνει μ’ εμάς τους ίδιους, τους ζωντανούς, με το πώς αντιμετωπίζουμε αυτό το «αναπάντητο» και σίγουρα επώδυνο ζήτημα – και για να το πω κάπως μεταφορικά, όπως κοιτάς τον καθρέφτη, έτσι θα σε κοιτάξει. Σε μυθιστορηματικό επίπεδο τώρα, θα ήταν απορίας άξιον νομίζω αν δεν αποφάσιζα κάποτε να «φέρω πίσω», έστω και μόνο για μια νύχτα, όλους εκείνους που στο προηγούμενο βιβλίο μου έστειλα στον άλλο κόσμο. Μη παραλείποντας, βέβαια, να βάλω ακριβώς έναν απ’ αυτούς να τραγουδάει «ο Αδης έχει έμπατα, μα έβγατα δεν έχει».

• «Νοσταλγία» της αθωότητας

– Στα βιβλία σου είναι πάντα παρούσα, άμεσα ή ως αντανάκλαση, η παιδική ηλικία. Θα ήθελα να μου πεις κάτι γι’ αυτήν την εμμονή σου, κι επίσης αν πιστεύεις ότι πρόκειται για την αθωότερη περίοδο της ζωής μας.

– Για μένα η σημασία δεν είναι τόσο στην ύπαρξη ή μη μιας απόλυτης αθωότητας, όσο στη «νοσταλγία» της αθωότητας, στην ανάγκη μας να ανακαλέσουμε και να χειριστούμε μέσα από το γράψιμο κάποιες εικόνες, κάποια στοιχεία, για τα οποία έχουμε την πιο αόριστη κι ωστόσο την πιο «σταθερή» ανάμνηση. Ας μη μας διαφεύγει, άλλωστε, ότι η περίφημη παιδική ηλικία δεν έχει τόση αξία για το ίδιο το παιδί όσο για τον ενήλικα, που, χάνοντάς την ακριβώς, είναι σε θέση να την ανακαλύψει, να την επανεκτιμήσει και όλα τα συνακόλουθα. Θα έλεγα, λοιπόν, πως το παιδί είναι το «κλειδί» της όλης ιστορίας ή, τέλος πάντων, εκείνο το απόμακρο «τοπίο» του εαυτού μας, το ημιπραγματικό πλέον και ακατάλυτο, που συγκινησιακά τυγχάνει κόλαση και παράδεισος μαζί.

• Συνέντευξη στην Ολγα Σελλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 2 Aυγούστου 2009

Κέρκυρα... από τη σειρά ταξιδιωτικών οδηγών «Από πόλη σε πόλη»

Η σύγχρονη πόλη της Κέρκυρας, της Κέρκυρας της μουσικής και των γραμμάτων, και ιδίως το ιστορικό της κέντρο, μνημείο της παγκόσμιας φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, αποτελεί τη συνέχεια της βενετσιάνικης Κέρκυρας. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη διατηρημένη και πυκνοκατοικημένη μεσαιωνική πόλη στην Ελλάδα, μεταξύ των βενετσιάνικων Παλαιού και Νέου Φρουρίου, με μίξη αρχιτεκτονικών και πολιτισμικών στοιχείων, και με ορατό ακόμα και σήμερα το παρελθόν της, όπως αποτυπώνεται ανάγλυφα στα εξαιρετικά ιστορικά της αρχεία, στον αστικό της ιστό, στα κτίρια και στα μνημεία της. Η νέα πόλη που απλώνεται δυτικά σε σχήμα τόξου, έχει επίσης να επιδείξει μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο τη ζωντάνια και την κίνηση, την οικονομία και τις ποικίλες υπηρεσίες.

Η Κέρκυρα, με κείμενα του Δημήτρη Κονιδάρη, είναι το δεύτερο βιβλίο της σειράς ταξιδιωτικών οδηγών «Από πόλη σε πόλη», των εκδόσεων Αρμονία. Είχε προηγηθεί ο Βόλος, ενώ ακολουθούν η Λάρισα, η Μυτιλήνη, η Λαμία, το Ρέθυμνο και τα Τρίκαλα. Με οδοιπορικό στο χρόνο (χρονολόγιο, με ενδιαφέρον και προς την απλή καθημερινότητα) και στο χώρο (προτεινόμενες διαδρομές με μικρούς χάρτες και αντίστοιχο φωτογραφικό υλικό), με σελίδες για όσα γνωρίζουμε και για πολλά που δεν γνωρίζουμε, με μικρά μυστικά για την πόλη, για την πολιτιστική της ταυτότητα και για το καθημερινό της πρόσωπο, με σελίδες για μουσεία, ιδρύματα και εκπροσώπους της πνευματικής διαδρομής του τόπου από τα βάθη των αιώνων μέχρι σήμερα, καθώς και με άφθονο παλαιό και σύγχρονο φωτογραφικό υλικό, είναι βέβαιο ότι ο επισκέπτης, που θα περπατήσει ή θα ξαναπερπατήσει στο πυκνό και πολύπλοκο σύστημα των λιθόστρωτων κερκυραϊκών δρόμων και των διασκορπισμένων πλατειών του ιστορικού κέντρου της πόλης, αλλά και ο ίδιος ο Κερκυραίος, θα εκπλαγούν από τα «κλειδιά» που τους προσφέρονται.

Η σειρά ταξιδιωτικών οδηγιών «Από πόλη σε πόλη» δεν υποκαθιστά άλλους οδηγούς και δεν μοιάζει με κανέναν άλλο οδηγό. Τα βιβλία της σειράς αυτής, γραμμένα από ανθρώπους που αγαπούν την πόλη τους, είναι πρωτότυπα στο στήσιμο και στη φιλοσοφία τους, με άξονα περιέλιξης την εκτίμηση ότι κάθε πόλη είναι ένας ζωντανός χώρος, μέσα στον οποίο παράγεται η σύγχρονη ταυτότητα των κατοίκων της. Οι πολλές και ποικιλόμορφες δυτικές επιρροές που έχει δεχτεί η Κέρκυρα συνέτειναν στην ανάπτυξη ενός σύνθετου τρόπου ζωής και πολιτισμού και ευνόησαν τις πνευματικές και καλλιτεχνικές δράσεις.