ΕΡΗ ΡΙΤΣΟΥ: «Δεν είχα ποτέ κόμπλεξ ότι ζω κάτω από τη σκιά του πατέρα μου»

• Σκέψεις και αναμνήσεις από την κόρη του Γιάννη Ρίτσου με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου ποιητή

Ο Γιάννης Ρίτσος με την κόρη του Ερη. «Συνειδητοποίησα πολύ αργά ότι είχα διάσημο μπαμπά. Δεν είχα ποτέ κόμπλεξ ότι ζω κάτω από τη σκιά του. Αλλωστε δεν έζησα και πολύ κοντά του, παρά μόνο όταν τον έστειλαν σε “κατ΄ οίκον περιορισμό” από τη Λέρο στη Σάμο» θυμάται η ίδια

ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ | TO BHMA, Τρίτη 21 Ιουλίου 2009

Ενα ποίημα είναι μια σύνθεση. Μια συμφωνία. Μια πολύπλοκη χορογραφία. Ενα χέρι χαράζει σταθερά στην πέτρα μια ζωγραφιά και αυτή γίνεται πολύτιμη γιατί είναι σμιλεμένη. Το μέτρο στην ποίησή του είναι η απόχρωση της φωνής του που κυλάει σαν μελωδία. Δεν είναι εύκολο να ανακαλύψεις μια ήπειρο. Τόση είναι η διάσταση του Γιάννη Ρίτσου. Ανακάλυψα όμως έναν ναό με εικονοστάσιο Αγίων. Τον Γιάννη, τη Φαλίτσα, την Ερη.

Ο ποιητής με τα χίλια πρόσωπα. Συνθέτης, μουσικός, χορογράφος, αγιογράφος, ηθοποιός, ζωγράφος. Ενα βασίλειο τεχνών στο σπίτι του, στον Αγιο Νικόλαο, στα Θυμαράκια. Κόρακα 39. Μπροστά του οι πέτρες και οι ρίζες των δένδρων. Να εκμεταλλεύεται τις γλυπτικές επιφάνειές τους για να αναδεικνύει τις ανθρώπινες μορφές, τα σώματα, τα μυστηριώδη όντα που αυτές του υπέβαλαν. Εργα δικά του κρεμασμένα στους τοίχους και δίπλα στην πόρτα ο αγαπημένος του πίνακας. Το μυώδες κορμί με τις τσακισμένες δυνάμεις, όρθιο στην αγωνία του θανάτου, να ατενίζει ψηλά. Ο Αγιος Σεβαστιανός με την υπογραφή του Γιάννη Τσαρούχη. Ενας άνθρωπος εκλεπτυσμένος. Μια μορφή γαλήνια. Αγάπησε την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, τον κόσμο.

Μου έλεγε ότι η αλήθεια είναι μία, ενώ εμείς νομίζουμε ότι υπάρχουν πολλές αλήθειες. Επικοινωνούσαμε τακτικά. Σε στιγμές που τα προβλήματα ήταν αξεπέραστα, πάντα μετρούσε η γνώμη του, η συμβουλή του. Πολλά τα ερωτήματα γύρω από τη ζωή και τον άνθρωπο. Η ζωή, μας έλεγε, είναι θείο δώρο και όσα υπομένει κανείς αφήνουν πάντα πίσω τους ένα κέρδος. Οι εξορίες, τα βασανιστήρια, οι κακουχίες υπήρξαν δάσκαλοι, ερεθίσματα, πηγές έμπνευσης, χωρίς τις οποίες η ποίηση δεν θα ήταν αυτό που είναι. Ο ίδιος το ήξερε, γι΄ αυτό και σε έναν βαθμό ευγνωμονούσε τους διώκτες του. Τα υπέμενε όλα γιατί πίστευε σε πανανθρώπινες αξίες, σε ιδανικά, στην ειρήνη του κόσμου. «Εμείς τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο...».

Απορούσα για τον όγκο του έργου του. «Εργάζομαι» έλεγε «δέκα ώρες την ημέρα γράφοντας. Ο ποιητής είναι ένας εργάτης του λόγου και η ποίηση είναι διαρκές γίγνεσθαι. Πετάω και πάρα πολλά».

Γέννημα της Μονεμβασιάς, από αριστοκρατική οικογένεια, βρήκε στη Σάμο τη γυναίκα του. Τη Γαρυφαλίτσα τη γιατρούδαινα (Γεωργιάδου). Ηταν για αυτόν μια νέα εποχή (1954) η απόφαση του γάμου. Γιατί όλη του η ζωή ήταν αφιερωμένη στα «πιστεύω» του, για τα οποία είχε «διωχτεί», και στην ποίησή του. Τα τοπία της Σάμου, η πλούσια βλάστηση, η θάλασσα, που οι ακρογιαλιές της απετέλεσαν τον καμβά για τις πολύχρωμες πέτρες του, μοιάζουν με της γενέθλιας γης του.

Αν ο Ρίτσος κέρδισε διακρίσεις και βραβεία για την ποίησή του, στη Φαλίτσα άξιζε η απονομή του μεταλλίου της ανθρωπιάς και της προσφοράς στην ιατρική, που την υπηρέτησε ως λειτούργημα. Αξέχαστα, γλυκά Σαββατοκύριακα στο σπίτι της Ερης, με τη Φαλίτσα να κουβεντιάζουμε για τη ζωή της, τον σεβασμό στην προσωπικότητα του συντρόφου της, να συμβουλεύει για όλα τα θέματα που μας απασχολούσαν. Κάθε λέξη της και ένα χάδι. Κάθε κουβέντα και ένα βάλσαμο στην ψυχή. Ανιδιοτελής, ευσυγκίνητη, γενναιόδωρη, μια αγωνίστρια αφοσιωμένη στον συνάνθρωπο, μέχρι αυτοθυσίας. Η Ερη μού έλεγε ότι ο πατέρας της δεν θα είχε παντρευτεί αν δεν συναντούσε τη Φαλίτσα.

Τα φοιτητικά μας χρόνια στο Παρίσι, τότε που γνωριστήκαμε, το ανεξάντλητο χιούμορ της Ερης, πάντα με στοιχεία αυτοσαρκασμού, η ουσιαστική φιλία, που άντε και στα δύσκολα, αρκούν για να ξαναφέρουν στη σκέψη μου αναμνήσεις, κουβέντες μας, παλιές συνεντεύξεις και εκείνο το γλυκό χαμόγελο όλης της οικογένειαςακόμη και της μικρής Λητώς, της εγγονής του ποιητή, που έχει ταλέντο στη μουσική και στις καλές τέχνες. Ακόμη και κάποια Σαββατοκύριακα που η Ερη είχε ελεύθερο χρόνο (εργάζεται στην Εθνική Τράπεζα) για να γράψει τα μυθιστορήματά της και τα παιδικά παραμύθια της αφιέρωνε πάντα ώρες για να θυμηθούμε στιγμές από την εποχή των σπουδών μας, να συζητήσουμε τα ενδιαφέροντά μας. Και εγώ, χωρίς να ξεχνάω τη δημοσιογραφική ιδιότητα, να ρωτάω.

- Σε θυμάμαι στο Παρίσι πάντα συνεσταλμένη.

«Νομίζω ότι είναι θέμα ανατροφής. Συνειδητοποίησα πολύ αργά ότι είχα διάσημο μπαμπά. Δεν είχα ποτέ κόμπλεξ ότι ζω κάτω από τη σκιά του. Αλλωστε δεν έζησα και πολύ κοντά του, παρά μόνο όταν τον έστειλαν σε “κατ΄ οίκον περιορισμό” από τη Λέρο στη Σάμο. Τότε πηγαίναμε βόλτες στην παραλία. Συζητούσαμε. Μου ΄λεγε στίχους από το ποίημα που είχε γράψει για μένα: “Το πρωινό άστρο”... “Καλέ Θεούλη, εμείς είμαστε καλά. Κάνε να ΄χουν όλα τα παιδάκια ένα ποταμάκι γάλα, μπόλικα αστεράκια, μπόλικα τραγουδάκια...”. Σε αυτούς τους μοναχικούς μας περιπάτους δεν ήμασταν εντελώς μόνοι. Υπήρχε πάντα το “όργανον της τάξεως”, ασθμαίνον, πάνω στο ποδήλατό του, να παρακολουθεί τις “ύποπτες” κινήσεις μας».

- Πόση γενναιότητα χρειάζεται για να μη συνθλιβείς κάτω από το βάρος ενός μεγάλου ονόματος;

«Ο Αραγκόν, μιλώντας για τον Ρίτσο, είχε πει πως πρόκειται για τον μεγαλύτερο ζώντα ποιητή. Μεγαλύτερος ή από τους μεγαλύτερους. Εμένα ως παιδί και ως έφηβη ποτέ δεν με απασχόλησε το θέμα. Γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Καρλόβασι, κανένας δεν ασχολιόταν με την ποίηση και ούτε κανένας γνώριζε τον Ρίτσο. Ημουν λοιπόν η κόρη της κυρα-Γαρφαλίτσας της γιατρούδαινας και ήμουν ευτυχής γι΄ αυτό. Αργότερα συνειδητοποίησα πόσο ευτυχής ήμουν που δεν είχα ιδέα πόσο σημαντικό ήταν το έργο του πατέρα μου και έτσι μπόρεσα να ζήσω εντελώς φυσιολογικά, χωρίς να αναπτύξω κανένα αίσθημα κατωτερότητας, προσπαθώντας να συγκριθώ με τον πατέρα μου, ή να σταθώ στο ύψος του ή να συνθλιβώ από την προσωπικότητά του».

- Με πολύ σεβασμό όμως στη διαφύλαξη και στη διάδοση του έργου του (μεταφράστηκε σε 50 γλώσσες) εμπιστεύθηκες το αρχείο στο Μουσείο Μπενάκη.

«Πραγματικά “τύχη αγαθή”. Θέλησε ο διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Αγγελος Δεληβορριάς να φιλοξενήσει στο Μουσείο το αρχείο του Ρίτσου. Αυτό για μένα ήταν μεγάλη ευτυχία και ανακούφιση γιατί το αρχείο πλέον φιλοξενείται από έναν καταξιωμένο φορέα και παύει να διατρέχει τον οποιονδήποτε κίνδυνο καταστροφής».

Στις 11 Νοεμβρίου 1990 ο Γιάννης Ρίτσος πήγε να συναντήσει τον Παλαμά, τον Σικελιανό, τον Κάλβο... Στις 14 Νοεμβρίου, μέσα στην εκκλησία του «Ελκόμενου Χριστού», στο κάστρο της Μονεμβασιάς, προσκυνήσαμε τα χίλια πρόσωπα του ποιητή. Ο ουρανός μαύρισε. Μια δυνατή φουσκοθαλασσιά με κύματα μανιασμένα και γλάρους να πετάνε βουβοί, τρομαγμένοι. Μόνο ένας ακούμπησε πάνω στον ξύλινο σταυρό του. Ηταν η ψυχή του. Ο τάφος του βρίσκεται εκεί, δίπλα στο πατρικό του.

«Τούτο το σπίτι στοίχειωσε. Με διώχνει. Θέλω να πω έχει παλιώσει πολύ. Τα καρφιά ξεκολλάνε. Τα κάδρα ρίχνονται σαν να βουτάνε στο κενό. Οι σουβάδες πέφτουν αθόρυβα- όπως πέφτει το καπέλο του πεθαμένου από την κρεμάστρα στον σκοτεινό διάδρομο».

Ηταν γαλήνιος. Λες και άκουγα τη φωνή του να απαγγέλλει. Ηταν ένα όνειρο στο βάθος ενός ύπνου με τον οποίο είναι τυλιγμένη η ζωή μας.

Η ζωή κάθε ανθρώπου είναι ένα αδιαπέραστο μυστικό.

• Η κυρία Εύα Νικολαΐδου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

«Η ποίησή του ένας κόσμος ολόκληρος»

Το διεθνές συνέδριο που διοργανώθηκε από το Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα με τίτλο «Γιάννης Ρίτσος- ο ποιητής και ο πολίτης» ήταν μια από αυτές τις μεγαλοφυείς ιδέες του Αγγελου Δελιβορριά που δημιουργούν τη «Μεγάλη Ελλάδα» σε έναν κόσμο που αφανίζεται.

Το έργο του Γιάννη Ρίτσου διαπιστώθηκε ότι είναι ολοζώντανο και επίκαιρο. Καταχειροκροτήσαμε την ομιλία του ιστορικού, υπαλλήλου του Μουσείου Δημήτρη Αρβανιτάκη - έναν από τους διοργανωτές του συνεδρίου. Ανάμεσα στους προβληματισμούς του για τον ποιητή επεσήμανε δύο σημεία. Ο Γιάννης Ρίτσος ερωτεύθηκε την πραγματικότητα. Η ποίησή του είναι ένας κόσμος ολόκληρος, με μυριάδες λεπτομέρειες. Πίνακες που μέσα τους κοχλάζει η πραγματικότητα με όλες τις ακίδες της... Ο Ρίτσος θυμάται. Δεν θέλει να ξεχάσει το μεγαλείο που είναι η ίδια η ζωή, η υλικότητα και η χαρά του σώματος. Και επιμένει να ονοματίζει την πραγματικότητα γιατί, αντλώντας από τα ίδια τα πράγματα, οι λέξεις αποκτούν τη δική τους ιστορία, τη δική τους μνήμη.

Φρ. Μακόρτ: δάσκαλος με Πούλιτζερ

ΑΠΩΛΕΙΑ. Ενας Ιρλανδός από το... Μπρούκλιν ήταν ο Φρανκ Μακόρτ (Frank McCourt), συγγραφέας βραβευμένος με Πούλιτζερ και National Book Critics Circle Award, ο οποίος έφυγε από τη ζωή προχθές. Ο Μακόρτ έγινε διάσημος με το αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Οι στάχτες της Αντζελα», το οποίο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1999. Τους κεντρικούς ρόλους κρατούσαν οι Εμιλι Ουότσον και Ρόμπερτ Κάρλαϊλ.

Γεννημένος το 1930 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, ο Μακόρτ ήταν το μεγαλύτερο από τα επτά παιδιά Ιρλανδών μεταναστών. Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης του 1929, η οικογένεια αναγκάστηκε να επιστρέψει στο Λίμερικ της Ιρλανδίας το 1934, όμως εκεί ήταν που η οικονομική κατάσταση της οικογένειας επιδεινώθηκε δραματικά. Στις «Στάχτες της Αντζελα», ο Μακόρτ περιγράφει ανάγλυφα τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, αλλά και τα οξύτατα ενδοοικογενειακά προβλήματα των Μακόρτ.

Σε ηλικία δεκαεννέα ετών, ο Μακόρτ επέστρεψε στις ΗΠΑ, εργάστηκε για ένα διάστημα σε ξενοδοχείο της Νέας Υόρκης, ώσπου στρατεύθηκε και υπηρέτησε στην ηττημένη Γερμανία. Στη συνέχεια σπούδασε στο Κολέγιο του Μπρούκλιν. Δίδαξε Αγγλικά σε σχολεία της Νέας Υόρκης επί μία τριακονταετία κι έγραψε συνολικά τέσσερα βιβλία. Οπως ανακοινώθηκε, ο Μακόρτ, ο οποίος έπασχε από μηνιγγίτιδα, είχε προσβληθεί από καρκίνο του δέρματος, που ήταν και η αιτία του θανάτου του.

Frank McCourt obit

The beloved author of Angela's Ashes, the Pulitzer Prize-winning "epic of woe" died Sunday of cancer

Author Frank McCourt dies at 78

Hillel Italie

New York — The Associated Press Last updated on Monday, Jul. 20, 2009 09:52AM EDT

Frank McCourt, the beloved raconteur and former public school teacher who enjoyed post-retirement fame as the author of Angela's Ashes , the Pulitzer Prize-winning “epic of woe” about his impoverished Irish childhood, died Sunday of cancer.

Mr. McCourt, who was 78, had been gravely ill with meningitis and recently was treated for melanoma, the deadliest form of skin cancer and the cause of his death, said his publisher, Scribner. He died at a Manhattan hospice, his brother Malachy McCourt said.

Until his mid-60s, Frank McCourt was known primarily around New York as a creative writing teacher and as a local character — the kind who might turn up in a New York novel — singing songs and telling stories with his younger brother Malachy and otherwise joining the crowds at the White Horse Tavern and other literary hangouts.

But there was always a book or two being formed in his mind, and the world would learn his name, and story, in 1996, after a friend helped him get an agent and his then-unfinished manuscript was quickly signed by Scribner. With a first printing of just 25,000, Angela's Ashes was an instant favourite with critics and readers and perhaps the ultimate case of the non-celebrity memoir, the extraordinary life of an ordinary man.

“F. Scott Fitzgerald said there are no second acts in American lives. I think I've proven him wrong,” Mr. McCourt later explained. “And all because I refused to settle for a one-act existence, the 30 years I taught English in various New York City high schools.”

The book has been published in 25 languages and 30 countries.

Mr. McCourt, a native of New York, was good company in the classroom and at the bar, but few had such a burden to unload. His parents were so poor that they returned to their native Ireland when he was little and settled in the slums of Limerick. Simply surviving his childhood was a tale; Mr. McCourt's father was an alcoholic who drank up the little money his family had. Three of Mr. McCourt's seven siblings died, and he nearly perished from typhoid fever.

“Worse than the ordinary miserable childhood is the miserable Irish childhood, and worse yet is the miserable Irish Catholic childhood,” was McCourt's unforgettable opening. “People everywhere brag and whimper about the woes of their early years, but nothing can compare with the Irish version: the poverty, the shiftless loquacious father; the pious defeated mother moaning by the fire; pompous priests, bullying schoolmasters; the English and all the terrible things they did to us for 800 long years.”

The book was a long Irish wake, “an epic of woe,” Mr. McCourt called it, finding laughter and lyricism in life's very worst. Although some in Ireland complained that Mr. McCourt had revealed too much (and revealed a little too well), Angela's Ashes became a million seller, won the Pulitzer and was made into a movie of the same name, starring Emily Watson as the title character, Mr. McCourt's mother.

The white-haired, sad-eyed, always quotable Mr. McCourt, his Irish accent still thick despite decades in the U.S., became a regular at parties, readings, conferences and other gatherings, so much the eager late-life celebrity that he later compared himself to a “dancing clown, available to everybody.”

“I wasn't prepared for it,” Mr. McCourt told The Associated Press in 2005. “After teaching, I was getting all this attention. They actually looked at me — people I had known for years — and they were friendly and they looked me in a different way. And I was thinking, ‘All those years I was a teacher, why didn't you look at me like that then?' ” But the part of it he liked best, he said, was hearing “from all those kids who were in my classes.” “At least they knew that when I talked about writing I wasn't just talking through my hat,” he said.

Much of his teaching was spent in the English department at the elite Stuyvesant High School in Manhattan, where he defied the advice of his colleagues and shared his personal stories with the class; he slapped a student with a magazine and took on another known to have a black belt in karate.

After Angela's Ashes , Mr. McCourt continued his story, to strong but diminished sales and reviews, in 'Tis, which told of his return to New York in the 1940s, and in Teacher Man . Mr. McCourt also wrote a children's story, Angela and the Baby Jesus , released in 2007.

More than 10 million copies of his books have been sold in North America alone, said Scribner, an imprint of Simon & Schuster Inc. “We have been privileged to publish his books, which have touched, and will continue to touch, millions of readers in myriad positive and meaningful ways,” Simon & Schuster president Carolyn Reidy said in a statement.

McCourt was married twice and had a daughter, Maggie McCourt, from his first marriage. His brother Malachy McCourt is an actor, commentator and singer who wrote two memoirs and, in 2006, ran for New York governor as the Green Party candidate. At least one of his former students, Susan Gilman, became a writer. McCourt will be cremated, his brother said. A memorial service is planned for September.

Θοδωρής Καλλιφατίδης: Ο Ελληνας ξένος του Βορρά

• Τα ελληνικά του είναι τέλεια. Μόνο λιγάκι χαμηλόφωνα, πιο αραιά και κόβονται απότομα. Δεν είναι το ελαφρότατο αξάν που προδίδει τη μακρά απουσία. Είναι η βαθιά επιθυμία του να διαβεβαιώσει τον άλλον πως είναι σαν όλο τον κόσμο, «εντελώς όπως όλος ο κόσμος», όπως ο Ξένος του Καμύ. Στα βιβλία του είναι πιο κοφτερός. Πιο ασφαλής. Περισσότερο Ελληνας επειδή αντικρίζει «μια νέα πατρίδα έξω απ' το παράθυρό του».

Ο Θοδωρής Καλλιφατίδης είναι ένας από τους πιο γνωστούς συγγραφείς της Σουηδίας. Εχει γράψει δεκάδες βιβλία, πάμπολλα άρθρα, δίνει συνεχώς διαλέξεις, συνεντεύξεις, έχει τιμηθεί με βραβεία, διπλώματα, μετάλλια. Είναι επιφανής αλλά και αγαπητός. Εντούτοις, έπειτα από 25 βιβλία στα σουηδικά και 40 χρόνια ζωής στη Σουηδία, θεωρείται ακόμη μετανάστης συγγραφέας. Ενας επιτυχημένος ξένος. Κι ας έχει πουλήσει πάνω από 1.000.000 αντίτυπα. «Οσο περισσότερο ζύγωνα τη Σουηδία τόσο πιο ξένο μ' έκαναν. Με την πάροδο του χρόνου έγινα ακόμη πιο ξένος».

• Εχετε παράπονο από τη δεύτερη πατρίδα σας, τη Σουηδία;

Δεν μπορώ να το ονομάσω παράπονο. Μάλλον φυσιολογικό είναι να συγκαταλέγομαι στην κατηγορία των μεταναστών συγγραφέων. Πριν από μερικά χρόνια αποτελούσα μόνος μου ολόκληρη την κατηγορία. Με έχουν δεχτεί οι Σουηδοί, με γνωρίζουν, έχω μεγάλη και θερμή επαφή με το αναγνωστικό κοινό μου. Ομως θυμάμαι πάντα ποιος ήταν εκείνος που έφυγε. Ο καλύτερος τρόπος να δεχθείς αυτό που έγινες είναι να θυμάσαι αυτό που ήσουν.

• Ζείτε όμως και εργάζεστε εκεί πάνω από 40 χρόνια. Ο μετανάστης παραμένει πάντα μετανάστης;

Στη Σουηδία δεν υπάρχει μακρά παράδοση στη μετανάστευση. Το φαινόμενο ξεκίνησε γύρω στο 1962, όταν περίπου πήγα κι εγώ. Σε άλλες χώρες δεν ισχύει αυτό, στη Γαλλία, για παράδειγμα, δεν είχαν κανένα πρόβλημα να θεωρήσουν Γάλλο τον Ιονέσκο. Στη Σουηδία θεωρούμαι (και είμαι) μετανάστης πρώτης γενιάς και ποτέ δεν θα γίνω στα μάτια τους Σουηδός. Σημασία για την ταυτότητά σου έχει το τι θεωρείς εσύ τον εαυτό σου, όχι οι άλλοι.

• Η γλώσσα καθορίζει την ταυτότητά μας. Εσείς γράφετε λογοτεχνία και στις δύο γλώσσες. Αρχικά στα σουηδικά, από το 1992 και στα ελληνικά. Αυτός ο «διχασμός» επηρέασε την προσωπικότητά σας;

Είναι πράγματι δύσκολο να διατηρήσεις στο ίδιο επίπεδο δύο διαφορετικές γλώσσες, ιδιαίτερα όταν μαθαίνεις τη μία ενήλικος. Ομως εγώ είμαι το ζωντανό παράδειγμα ότι μπορεί κάποιος να τα καταφέρει. Η προσπάθεια να μάθω σουηδικά ήταν μεγάλη, επίμονη, μακρόχρονη. Δεν είναι εύκολο να γράψεις λογοτεχνία σε μια άλλη γλώσσα, χωρίς να παραμελήσεις τη δική σου. Αναγκάστηκα να εμβαθύνω στα σουηδικά για λόγους επιβίωσης, πραγματικής και πνευματικής. Ωστόσο, αν και αισθάνομαι Ελληνας πέρα για πέρα, υπήρξαν αλλαγές στον χαρακτήρα μου και στον τρόπο σκέψης μου, διά μέσου της νέας γλώσσας μου. Μιλάω πολύ πιο ήρεμα, δεν χειρονομώ, δεν φανατίζομαι, είμαι λιγότερο εκρηκτικός. Προσπάθησα να μεγαλώσω τον κόσμο μου αγκαλιάζοντας μια νέα γλώσσα, μια νέα πατρίδα.

• Σε ποια γλώσσα ονειρεύεστε;

Τα πρώτα χρόνια στα ελληνικά. Μετά άρχισα να βλέπω όνειρα βουβά. Φαίνεται πως γινόταν μια διαδικασία μέσα μου για να ενσωματώσω βαθύτερα τη νέα γλώσσα.

• Αυτό δείχνει ότι υποστήκατε ένα σοκ. Πώς τα καταφέρατε, ωστόσο, να εισχωρήσετε στη μυστική ζωή μιας νέας γλώσσας ώστε να τη μετατρέψετε σε λογοτεχνία;

Στην πραγματικότητα κατάλαβα τι σημαίνει στα σουηδικά η λέξη «τάφος», όταν έχασα τον πατέρα μου. Τότε ένιωσα τη βαθύτερη σημασία, το πλήρες νόημα της σουηδικής λέξης. Η γνώση μιας λέξης δεν είναι αυτόματα βίωμα, δεν μεταφέρεται αβίαστα στη γραφή σου. Στα σουηδικά ο ήλιος είναι θηλυκός, μια ξανθιά ωραία κοπέλα. Εγώ πάντα τον βλέπω σαν ένα αγόρι, δεν είναι εύκολο να το αλλάξω αυτό. Υπάρχουν δεκάδες λέξεις στα σουηδικά για το χιόνι, το τρεχούμενο νερό, δεν μπορεί κανένας να σου τα διδάξει αυτά. Απαιτείται χρόνος και διαίσθηση για να εμβαθύνεις, ακόμα έχω δυσκολίες καμιά φορά. Πέρασα το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου προσπαθώντας να μάθω και να αγαπήσω κάτι άλλο.

• Πόσο «άλλοι» είναι οι Σουηδοί; Ισχύει η θεωρία της ψυχρότητας των βορείων;

Οι Σουηδοί είναι πιο συναισθηματικός λαός από εμάς. Και πιο ρομαντικός. Αγαπούν τρομερά τη φύση, γνωρίζουν τα ονόματα όλων των δέντρων, των φυτών, των λουλουδιών. Και ο έρωτας είναι γι' αυτούς ιερός, χωρίς περιορισμούς, απόλυτα φυσιολογικός ακόμα και σε έναν γέρο στα 90 του. Επίσης, στο θέμα της κοινωνικής ισότητας και της ισότητας των δύο φύλων είναι πολύ μπροστά. Και στον σεβασμό της ανεξαρτησίας των παιδιών. Τα κοινά στοιχεία των Σουηδών με εμάς είναι η πλούσια μυθολογία, η προφορική παράδοση, οι αγροτικές ρίζες, τα λαϊκά παραδοσιακά τραγούδια που λένε τρυφερές και πονεμένες ιστορίες.

• Νιώθετε ποτέ μοναξιά στη Σουηδία;

Η επιφανειακή απομόνωση των πρώτων χρόνων σε μια ξένη χώρα μεταβλήθηκε με τα χρόνια σε εσωτερική. Ομως και από τη φύση μου είμαι άνθρωπος που δεν αγαπά τον συνωστισμό. Ούτε οι Σουηδοί τον αντέχουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι αντικοινωνικοί. Εχουν την ανάγκη της φυσικής απόστασης, η Σουηδία είναι πολύ μεγάλη και απλωμένη χώρα.

• Στο βιβλίο σας «Φίλοι και εραστές», που κυκλοφορεί τώρα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης, μιλάτε για τα θέματα που σας απασχολούν συχνά στο έργο σας. Για τη μοναξιά, τον ξεριζωμό, την αγάπη, την απιστία, τον θάνατο. Υπάρχει νομίζω μια αυτοβιογραφική πλευρά σε όλα τα έργα σας.

Εχετε δίκιο. Πάντα υπάρχει ένα κομμάτι του εαυτού μου μέσα στα βιβλία μου, δεν έχω κανένα δισταγμό να χρησιμοποιήσω βιώματα στα γραπτά μου. Δεν μπορώ να γράψω αλλιώς. Οπως δεν μπορώ να γράψω για πράγματα που δεν πιστεύω. Ο,τι γράφω το υποστηρίζω και στη ζωή μου.

• Ο ήρωας του βιβλίου συγχώρησε την απιστία της νεκρής γυναίκας του. Εσείς θα μπορούσατε να συγχωρήσετε την απιστία;

Ο άλλος δεν είναι κτήμα μας. Οποιος δεν μπορεί να συγχωρήσει την απιστία σημαίνει ότι δεν έχει μάθει να αγαπάει. Δεν αγαπάμε υπό όρους γραπτού η άγραφου συμβολαίου.

• Εχετε γράψει ότι κάποτε είχατε μια φίλη που έλεγε ότι ο Ντοστογιέφσκι την έκανε άνθρωπο και ο Τσέχοφ γυναίκα. Και ότι εσάς ο πατέρας σας σάς έκανε άνθρωπο και η μητέρα σας συγγραφέα.

Εγινα συγγραφέας στην Κατοχή, κρατώντας το χέρι της μάνας μου, παρακολουθώντας μια εκτέλεση στο χωριό μου, σε ηλικία 5 ετών. Όταν γύρισα σπίτι, έγραψα για τα μάτια του ανθρώπου που πέθαινε. Από τότε, συνδέω πάντα τη συγγραφή με τη μητέρα μου. Γι' αυτό και όταν πέθανε νόμιζα ότι δεν θα μπορούσα να ξαναγράψω ποτέ πια, σε σημείο που σκεφτόμουν να μην το τολμήσω καν. Τα μάγια λύθηκαν όταν αποφάσισα να γράψω ακριβώς γι' αυτό, για τη μητέρα μου, στο βιβλίο «Μητέρες και γιοι».

• Μήπως φοβόσασταν ότι με τον θάνατο της μητέρας σας θα χάνατε τη μοναδική πλέον επαφή σας με την πατρίδα σας, δηλαδή με τον εαυτό σας;

Εχετε απόλυτο δίκιο. Με τα χρόνια, όταν επέρχονται όλες οι αφαιρέσεις, ξαφνικά παραμένει ένα πράγμα: η γλώσσα σου και η μητέρα σου.

• Στο «Φίλοι και εραστές» λέτε ότι η σημασία του αποχωρισμού δεν είναι να γυρίσεις τη σελίδα του βιβλίου της ζωής αλλά να την ξαναδιαβάσεις. Αυτό κάνατε κι εσείς;

Για να ολοκληρωθεί ο κύκλος της ζωής, πρέπει το παρελθόν και το μέλλον να είναι ευθείες παράλληλες. Είναι λάθος να θέλουμε να ξεχάσουμε τα περασμένα, είτε γιατί πονούν είτε από ανάγκη να πάμε παρακάτω. Δεν μπορούμε όμως να κλείνουμε τα κεφάλαια της ζωής μας διά της βίας.

• Τον φοβάστε τον θάνατο;

Εχω αρχίσει να ασκούμαι καθώς μεγαλώνω.

• Τι από όλα όσα έχουν γραφτεί για σας δεν θα ξεχάσετε ποτέ;

Μια κριτική σε μια μεγάλη σουηδική εφημερίδα. Εγραφαν ότι ο Καλλιφατίδης έκανε δώρο στη Σουηδία μία ακόμα επαρχία, την Ελλάδα.

• Από την Κατερίνα Αγγελιδάκη, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 17 Ιουλίου 2009

Πρώτο βραβείο λογοτεχνίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση

• Θα απονεμηθεί σε 12 συγγραφείς, αποσκοπώντας στην προώθηση της πολιτισμικής διαφορετικότητας των «27».

Σε δώδεκα συγγραφείς απένειμε το πρώτο βραβείο λογοτεχνίας η Ευρωπαϊκή Ένωση, σε μια προσπάθεια να προωθήσει την πνευματική ποικιλομορφία των 27 κρατών-μελών.

Συγγραφείς από την Αυστρία, Κροατία, Γαλλία, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Ιταλία, Λιθουανία, Νορβηγία, Πολωνία, Πορτογαλία, Σλοβακία και Σουηδία θα λάβουν το έπαθλο των 5.000 ευρώ στις 28 Σεπτεμβρίου.

Μεταξύ των νικητών ήταν η Ιρλανδή συγγραφέας, Κάρεν Γκίλες για τη νουβέλα της «Περιπλάνηση στα Λιμάνια», η Γαλλίδα Εμανουέλ Παγκάνο για τους «Εφήβους Τρωγλοδύτες» και ο Νορβηγός Καρλ Φρόουντ Τίλερ για την «Περικύκλωση».

«Το βραβείο στοχεύει στο να φύγουν από τα ράφια των βιβλιοπωλείων τα βιβλία των νέων συγγραφέων και να φτάσουν στα χέρια και τις καρδιές όλων των Ευρωπαίων», σχολίασε χαρακτηριστικά ο Επίτροπος Πολιτισμού, Γιαν Φίγκελ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποσχέθηκε επίσης ότι τα πονήματα αυτά θα μεταφραστούν. [www.kathimerini.gr με πληροφορίες από AFP]

«ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΥΘΥΜΟΓΡΑΦΟΙ», Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ «ΝΕΩΝ»: ΑΡΧΗ ΜΕ ΤΟΝ ΔΗΜ. ΨΑΘΑ

«Χαμογελάστε, είναι επικίνδυνο»!

• «Ας προσπαθήσωμε να αντλήσωμε μόνον εν- έστω χαμόγελο από τα χείλη σου, ω συνωφρυωμένε και κατσούφη και δύστροπε Έλλην αναγνώστα!» έγραφε ο Δημήτρης Ψαθάς (στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης του βιβλίο του «Η Θέμις έχει κέφια», το 1938) για εκείνο που επιζητούσε περισσότερο: το χιούμορ και το χαμόγελο του αναγνώστη (Εδώ, με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Γιάννη Γκιωνάκη)

• «Ντιντάκι Ερωτευμένος;». «Ω, Άλεξ, ναι!» «Με μένα;» «Ναι, Άλεξ, σε λατρεύω». «Περιττό. Για χορό είσαι καλός. Δυστυχώch. Ορεβουάρ και μπάι μπάι. Σόου λονγκ και για χαρά chou»... Η Άλεξ Βλαμένου είναι η τυπικά κακομαθημένη νεαρή νεόπλουτη που έχει γαλουχηθεί μέσα στην τυπικά νεόπλουτη οικογένεια της εποχής του ΄50. Την Οικογένεια Βλαμένου. Παρατηρητής που «ακτινογραφούσε» με μοναδική ικανότητα τον χαρακτήρα της αστικής κοινωνίας της εποχής του, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Δημήτρης Ψαθάς, δεν άφησε κανένα από τα ελαττώματα του Έλληνα ασχολίαστο.

• Στην «Οικογένεια Βλαμένου» (που εξέδωσε το 1956) θα αναγνωρίσουμε πολλούς από τους χαρακτήρες που αργότερα θα συναντήσουμε στον ελληνικό κινηματογράφο του ΄60, τις εκφράσεις και τα καμώματα των κυρίων των βορείων προαστίων, τα νάζια των νεαρών δεσποινίδων που ομιλούν και τη γαλλική, την πατριαρχική φιγούρα των ανδρών που θα μας θυμίσουν Κωνσταντάρα.

• Ο συγγραφέας της «Μαντάμ Σουσού» και του «Η Θέμις έχει κέφια» (που ήταν το πρώτο του βιβλίο το 1937) έχει την ικανότητα να μας κάνει να γελάμε ακόμα, να θυμόμαστε, να ψαχνόμαστε και να αναγνωρίζουμε τις αναλλοίωτες... αρετές της φυλής μας.

• Με τον Δημήτρη Ψαθά (που είχε καθημερινή στήλη στα «ΝΕΑ» από το 1946 έως το 1970) και την «Οικογένεια Βλαμένου» αρχίζει η νέα εκδοτική προσφορά της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ» προς τους αναγνώστες της: η σειρά «Χιούμορ- Έλληνες Ευθυμογράφοι», από το Σάββατο 18 Ιουλίου. Θα ακολουθήσουν δύο ακόμα βιβλία του (το πιο δημοφιλές «Η Μαντάμ Σουσού» και το «Η Θέμις έχει νεύρα») όπως και βιβλία των Φρέντυ Γερμανού, Κώστας Πρετεντέρη, Παύλου Παλαιολόγου κ.ά.

• «Ο Δημήτρης Ψαθάς σε δύο τομείς διέπρεψε: στο θέατρο και στη δημοσιογραφία» έγραφε ο δημοσιογράφος (σήμερα σύμβουλος έκδοσης των «ΝΕΩΝ») Βασίλης Νικολόπουλος στο προλογικό σημείωμα της έκδοσης «Στο καρφί... και στο πέταλο» που περιέχει μια επιλογή από τα χρονογραφήματα που έγραψε ο Ψαθάς στα «ΝΕΑ» από το 1946 έως το 1970. «Το βασικό του επίτευγμα», συνεχίζει, «ήταν ότι κατάφερε να πάρει στα χέρια του ένα δημοσιογραφικό-λογοτεχνικό είδος με παράδοση, το χρονογράφημα και να το μετατρέψει σε ζωντανό, παλλόμενο βήμα. Και πολύ γρήγορα να εξελιχθεί σε έναν από τους κορυφαίους χρονογράφους της εποχής του, μιας εποχής που κράτησε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες».

• Ας θυμηθούμε...

• Με ύφος κοφτό, αστραφτερό, αλλά και δροσερό, ο Δημήτρης Ψαθάς πέρασε από το χρονογράφημα στη συγγραφή και το θέατρο. Οι κωμωδίες του παίχτηκαν απ΄ όλους σχεδόν τους θιάσους της Αθήνας και μετά πέρασαν στον κινηματογράφο και (κάποιες) στην τηλεόραση. Οι πιο γνωστές είναι «Το στραβόξυλο» (1940), «Ο εαυτούλης μου» (1941), «Οι ελαφρόμυαλοι» (1942), «Μαντάμ Σουσού» (1942), «Φον Δημητράκης» (1947), «Μικροί Φαρισαίοι», «Ζητείται ψεύτης» (1953), «Ένας βλάκας και μισός» (1956), η «Χαρτοπαίχτρα», «Ξύπνα Βασίλη» και ο «Αχόρταγος». Έγραψε επίσης χρονικό από τη ζωή του, τους διωγμούς και την αντίσταση της ιδιαίτερης πατρίδας του, το «Γη του Πόντου». Τελευταία του βιβλία ήταν «Σε ήχο πλάγιο» (1973) και «Μέιντ ιν Αμέρικα». Υπήρξε σύμβουλος της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων, καθώς και μέλος της Ενώσεως Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Πέθανε στις 13 Νοεμβρίου του 1979.

ΙΝFΟ

Η «Οικογένεια Βλαμένου», ο πρώτος τόμος της σειράς των «ΝΕΩΝ» «Χιούμορ- Έλληνες Ευθυμογράφοι», θα βρίσκεται στα περίπτερα μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» από αυτό το Σάββατο με επιπλέον δύο ευρώ (προαιρετικά).

Της Χάρης Ποντίδα, ΤΑ ΝΕΑ: Πέμπτη 16 Ιουλίου 2009

Κέρδισαν τον «χαμένο» Ναμπόκοφ

Τι γυρεύει το τελευταίο έργο του Ναμπόκοφ ανάμεσα στα κουνελάκια του «Πλεϊμπόι»;

• Τι γυρεύει το τελευταίο έργο του Ναμπόκοφ ανάμεσα στα κουνελάκια του «Πλεϊμπόι»; Η απάντηση στις 10 Νοεμβρίου, οπότε το περιοδικό του Χιου Χέφνερ σκοπεύει να δημοσιεύσει την ημιτελή νουβέλα του ρωσικής καταγωγής Αμερικανού συγγραφέα Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ «Τhe original of Laura». «Χαμένο» για 30 χρόνια το έργο πέρασε στα χέρια του περιοδικού όταν βγήκε σε δημοπρασία από τον γιο του Ναμπόκοφ, Ντμίτρι, παρά τη θέληση του συγγραφέα, ο οποίος είχε ζητήσει να καταστραφεί το βιβλίο από τους κληρονόμους του. Άγνωστο αν ο υιός κινήθηκε με γνώμονα το οικονομικό συμφέρον ή αν θέλησε να μοιραστεί με το ευρύ κοινό το έργο του πατέρα του, γεγονός είναι όμως πως το έβγαλε στο σφυρί. Αν και πολλοί είναι εκείνοι που πιστεύουν πως ο συγγραφέας δεν θα ήθελε να δει την τελευταία νουβέλα του ανάμεσα σε αποκαλυπτικά κορίτσια, αρκετοί είναι εκείνοι που θυμούνται πως ο Ναμπόκοφ είχε συνεργαστεί με το περιοδικό το 1969, καθώς στις σελίδες του φιλοξενήθηκε σε συνέχειες το έργο του «Άντα». [ΤΑ ΝΕΑ, Πέμπτη 16 Ιουλίου 2009]

Για τον Νίκο Καρούζο

Νέα - άγνωστα ποιήματά του Νίκου Καρούζου - αναζητούνται από τον εκδότη του

Κάθε είδηση για τον Νίκο Καρούζο είναι μια νέα λογοτεχνική πράξη. Ακόμη και απών. Νέα - άγνωστα ποιήματά του - αναζητούνται από τον εκδότη του. Ο ποιητής έκανε αυτό που έκαναν οι καλλιτέχνες -τους ονομάζω με την αναγεννησιακή τους έννοια-, χάριζε, έγραφε σε πακέτα τσιγάρων, σε χαρτιά, σε σπίτια, καφενεία, καθ' οδόν. Ισως από χαρά, τιμή, ή να μην ξεχάσει κάτι.

Τα σκόρπια αυτά φύλλα με τα ποιήματα, χρειάζονται σ' αυτή τη νέα προσπάθεια για να διαβαστούν. Να κυκλοφορήσουν αργότερα σε βιβλίο.

Ομως ας παραθέσουμε την έκκληση του εκδότη.

Από τις Εκδόσεις Ικαρος δρομολογείται ένας ακόμη τόμος με ποιήματα του Νίκου Καρούζου. Ο τόμος θα περιέχει επιλεγμένα κείμενα εξ αυτών που α) δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και εφημερίδες δίχως ωστόσο να περιληφθούν στο δίτομο σύνολο του έργου και β) δεν βρέθηκαν στα κατάλοιπα του ποιητή, εφόσον παραμένουν στην κατοχή ιδιωτών. Ο ποιητής συνήθιζε να παραχωρεί, σε φίλους και γνωστούς του, αρκετά τέτοια κείμενα (ποιήματα ή άλλου είδους σημειώματα), που ετοίμαζε σαν δώρα ή αυτοσχεδίαζε επί τόπου με την αφορμή διαφόρων συγκυριών. Παρακαλούνται θερμά όσοι έχουν στην κατοχή τους τέτοια χειρόγραφα ή δακτυλόγραφα, να αποστείλουν στις εκδόσεις Ικαρος αντίγραφα ή έστω να έρθουν σε επαφή για περισσότερες πληροφορίες. Εξυπακούεται ότι, στον τόμο αυτόν, εφόσον η προσπάθεια καρποφορήσει, θα αναφέρονται τα ονόματα των δωρητών, τους οποίους οι Εκδόσεις Ικαρος ευχαριστούν προκαταβολικά για τη συμβολή τους στην ολοκλήρωση της παρουσίασης ενός τόσο σημαντικού ποιητή.

Τα στοιχεία των εκδόσεων Ικαρος είναι: Μαριλένα Πανουργιά, Εκδόσεις Ικαρος, Βουλής 4, 105 62, Αθήνα, τηλ.: 210-3225152, τηλ./fax: 210-3235262, info@ekdoseis-ikaros.gr

• Από τον Γιώργο Χρονά, Ελευθεροτυπία / Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 10 Ιουλίου 2009