Η νέα αγορά του βιβλίου. Τι ζητούν οι αναγνώστες

Στην εφημερίδα "Καθημερινή" σήμερα διαβάζουμε ότι υπάρχει έντονη κινητικότητα στο χώρο του βιβλίου. Και είναι αλήθεια ότι η εξέλιξή του εν πολλοίς εξαρτάται από τις επιθυμίες του αναγνωστικού κοινού που ανεβάζει ή κατεβάζει συγγραφείς, που βραβεύει βιβλία ή τα στέλνει στον κάλαθο των αχρήστων. Βέβαια, δεν θέλω να παραβλέψω και το γεγονός ότι δεν είναι "υπεύθυνο" αποκλειστικά το αγοραστικό / αναγνωστικό κοινό. Έχουν συμμετοχή οι εκδότες, οι βιβλιοπώλες, οι κριτικοί, οι δημοσιογράφοι...

Η ελληνική αγορά του βιβλίου αλλάζει με εντυπωσιακή ταχύτητα. Νέα βιβλιοπωλεία μεγάλων αλυσίδων -και όχι μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη- φέρνουν σημαντικές ανακατατάξεις στο λιανικό εμπόριο, την ίδια στιγμή που η μαζικότητα δημιουργεί την ανάγκη για εξειδίκευση. Το βιβλίο αναδεικνύεται σε σημαντικό κομμάτι του νέου εμπορικού χάρτη και το κοινό φαίνεται να ζητεί τόσο την άνεση και την εξυπηρέτηση όσο και την προσωπική επαφή σε βιβλιοπωλεία με χαρακτήρα. Δύο όψεις μιας δυναμικής αγοράς, που έχει -σήμερα στην Ελλάδα- περισσότερα σημεία πωλήσεων παρά ποτέ. Αν συνυπολογίσει δε κανείς το γεγονός ότι χιλιάδες Ελληνες αγοράζουν ξενόγλωσσα -κυρίως- βιβλία ηλεκτρονικά, τότε μιλάμε για μια πολυσύνθετη αγορά με ρευστά ποιοτικά χαρακτηριστικά.

ΣXETIKA ΘEMATA στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ:

Οι νέοι δρόμοι στην αγορά του βιβλίου_(...ΠOΛITIΣMOΣ...)

Το «προσωπικό» βιβλιοπωλείο_(...ΠOΛITIΣMOΣ...)

Τα «καλά» βιβλιοπωλεία στις επαρχιακές πόλεις - ένας ενδεικτικός οδηγός_(...ΠOΛITIΣMOΣ...)

«Οχυρά» συντροφιάς και λογοτεχνίας_(...ΠOΛITIΣMOΣ...)

Θεσσαλονίκη, το χθες και το αύριο_(...ΠOΛITIΣMOΣ...)

Mας γέρασαν προώρως...

Αναγνωστάκης Mανόλης

Διόνυσος 1977

Kανονικά δεν πρέπει να ’χουμε παράπονο
Kαλή κι εγκάρδια η συντροφιά σας, όλο νιάτα,
Kορίτσια δροσερά- αρτιμελή αγόρια
Γεμάτα πάθος κι έρωτα για τη ζωή και για τη δράση.
Kαλά, με νόημα και ζουμί και τα τραγούδια σας
Tόσο, μα τόσο ανθρώπινα, συγκινημένα,
Για τα παιδάκια που πεθαίνουν σ’ άλλην Ήπειρο
Για ήρωες που σκοτωθήκαν σ’ άλλα χρόνια,
Για επαναστάτες Mαύρους, Πράσινους, Kιτρινωπούς,
Για τον καημό του εν γένει πάσχοντος Aνθρώπου.
Iδιαιτέρως σάς τιμά τούτη η συμμετοχή
Στην προβληματική και στους αγώνες του καιρού μας
Δίνετε ένα άμεσο παρών και δραστικό- κατόπιν τούτου
Nομίζω δικαιούσθε με το παραπάνω
Δυο δυο, τρεις τρεις, να παίξετε, να ερωτευθείτε,
Kαι να ξεσκάσετε, αδελφέ, μετά από τόση κούραση.

(Mας γέρασαν προώρως Γιώργο, το κατάλαβες;)

Ο Μανόλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1925. Σπούδασε Ιατρική και ειδικεύτηκε ως ακτινολόγος στη Βιέννη (1955-1956). Άσκησε το επάγγελμα του ακτινολόγου στη Θεσσαλονίκη και το 1978 μετεγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Για την πολιτική του δράση στο φοιτητικό κίνημα φυλακίστηκε στο διάστημα 1948-1951, ενώ το 1949 καταδικάστηκε σε θάνατο από έκτακτο στρατοδικείο. Εμφανίστηκε στα γράμματα από το περιοδικό Πειραϊκά Γράμματα (1942) και το φοιτητικό περιοδικό Ξεκίνημα (1944). Του τελευταίου περιοδικού διετέλεσε και αρχισυντάκτης, από το τεύχος 1 (15 Φεβρ. 1944) μέχρι και το 11-12 (1 και 15 Οκτ. 1944).

Δημοσίευσε ποιήματα και κριτικά σημειώματα σε πολλά περιοδικά, ενώ είχε και πυκνή παρουσία στην εφημερίδα Αυγή, με κείμενα για θέματα λογοτεχνικά και πολιτικά. Εξέδωσε το περιοδικό Κριτική (Θεσσαλονίκη, 1959-1961), υπήρξε μέλος της εκδοτικής ομάδας των Δεκαοκτώ κειμένων (1970), των Νέων Κειμένων και του περιοδικού Η Συνέχεια (1973). Ποιήματά του μεταφράστηκαν στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά. Ακόμα, ποιήματά του μελοποίησαν ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Θάνος Μικρούτσικος, η Αγγελική Ιωνάτου και ο Μιχάλης Γρηγορίου.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Εποχές, Θεσσαλονίκη, (ιδιωτ. έκδοση), 1945, σελ. 32. Εποχές 2, Σέρρες, (διωτ. έκδοση), 1948, σελ. 24. Εποχές 3, Θεσσαλονίκη, ( ιδιωτ. έκδοση), 1954, σελ. 16. Τα Ποιήματα (1941-1956): [Εποχές - Εποχές 2 - Παρενθέσεις, Εποχές 3 - Η Συνέχεια 2], Αθήνα, (ιδιωτ. έκδοση), 1956. Η Συνέχεια 3, Θεσσαλονίκη, (ιδιωτ. έκδοση), 1962, σελ. 32. Υπέρ και Κατά, Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1965, σελ. 112. Τα Ποιήματα (1941-1971): [Εποχές - Εποχές 2 - Παρενθέσεις - Εποχές 3 - Η Συνέχεια - Η Συνέχεια 3 - Ο στόχος], Θεσσαλονίκη, (ιδιωτ. έκδοση), 1971, Αθήνα, Πλειάς, 1976, Αθήνα, Στιγμή, 1985, Αθήνα, Νεφέλη, 2000, σελ. 192, ΙSΒΝ: 960-211-538-6. Αντιδογματικά, Άρθρα και Σημειώματα (1946-1977), Αθήνα, Πλειάς, 1978, Αθήνα, Στιγμή, 1985, σελ. 232. Το περιθώριο '68-69, Αθήνα, Πλειάς, 1979, Αθήνα, Στιγμή, 1985, Αθήνα, Νεφέλη, 2000, σελ. 48, ISBN: 960-211-5521-1. Μανούσος Φάσσης, Παιδική Μούσα (Τραγούδια για την προσχολική και σχολική ηλικία), Αθήνα, Αμοργός, 1980. Υ.Γ., Αθήνα, (ιδιωτ. έκδοση), 1983, Αθήνα, Νεφέλη, 1992, σελ. 40. Τα Συμπληρωματικά, (Σημειώσεις κριτικής), Αθήνα, Στιγμή, 1985, σελ. 176. Ο ποιητής Μαούσος Φάσσης. Η ζωή και το έργο του. Μία πρώτη απόπειρα κριτικής προσέγγισης, Αθήνα, Στιγμή, 1987, 1996. Σελ. 144. ΙSBN: 960-269-029-1. Η χαμηλή φωνή. Τα λυρικά μιας περασμένης εποχής στους παλιούς ρυθμούς - μία προσωπική ανθολογία του Μανόλη Αναγνωστάκη, Αθήνα, Νεφέλη, 1990, σελ. 224.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ: "Περνάμε και κρίση νοός και κρίση ήθους"

Η συνέντευξη που ακολουθεί δημοσιεύτηκε το 1987. Ωστόσο, πιστεύω ότι διατηρεί τη φρεσκάδα της - γι' αυτό και ανέτρεξα σ' αυτήν για να θυμηθούμε ένα ευγενή της λογοτεχνίας μας. Διαβάστε για τον Αλέξανδρο Κοτζιά...

Από τους πολυγραφότερους της γενιάς του, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, καθαρόαιμος πεζογράφος, με εφτά μυθιστορήματα στις αποσκευές του, έχει χαρακτηριστεί από τους κριτικούς σαν ένας «επίμονος πολιτικός μυθιστοριογράφος». Ο ίδιος θα πει ότι παραμένει ένας «συναισθηματικά αθεράπευτος». Ακόμα, η θητεία του στη μετάφραση ξένων λογοτεχνικών έργων, καθώς και η κριτικογραφία του, έχουν κατατάξει τον Κοτζιά στην πρώτη σειρά των έντονα μαχόμενων πνευματικών ανθρώπων. Τυπική αφορμή, για τη συζήτηση που ακολουθεί, η βράβευσή του με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας για το μυθιστόρημά του «Φανταστική περιπέτεια» που κυκλοφόρησε το 1985 από τις εκδόσεις «Κέδρος».

• Καταρχήν, είναι η βράβευσή σας με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας για τη «Φανταστική Περιπέτεια». Πώς δεχτήκατε αυτό το γεγονός;

Με ευχαρίστηση! Τι άλλο να σας πω; Το βραβείο είναι μια εξωτερική εκδήλωση-αναγνώριση από την Πολιτεία και από την Επιτροπή στην οποία η Πολιτεία αναθέτει κάθε φορά να κάνει τις επιλογές. Ένας καλλιτέχνης ευχαριστιέται όταν αναγνωρίζεται το έργο του.

• Έχει κύρος ο θεσμός της βράβευσης;

Πρέπει να υπάρχουν τα βραβεία. Όμως πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος να δίνονται πιο σωστά.

• Κριτήρια πιο αυστηρά…

Δεν είναι εύκολη η απάντηση. Ούτε την κατέχω. Πρέπει να αναζητηθεί. Να αναζητηθεί ένας τρόπος σωστότερης απονομής των βραβείων – των όποιων βραβείων…

• Είστε ένας πολιτικός μυθιστοριογράφος;

Έτσι λέει η κριτική!

• Εσείς τι λέτε;

Δεν το αμφισβητώ. Είναι κάτι που βαθμιαία συνειδητοποίησα ότι συμβαίνει στο έργο μου. Πάντως, νομίζω ότι υπάρχουν κι άλλα πράγματα στο έργο μου, πέρα από την πολιτική. Τώρα, βέβαια, όταν λέμε «πολιτική» στην πλατιά έννοια του όρου, αγκαλιάζει πάρα πολλά πράγματα: το σύνολο των κοινωνικών εκδηλώσεων, των κοινωνικών ενδιαφερόντων.

• Στην περίπτωση της πολιτικής κι όταν μιλάτε για πρόσφατα περιστατικά, δεν υπάρχει ο φόβος της εκτροπής σε ρητορεία ή συναισθηματική καπηλεία;

Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος που ασχολείται με την τέχνη, είναι πάρα πολλοί. Ο συναισθηματισμός είτε προέρχεται από την πολιτική φόρτιση είτε από οποιαδήποτε άλλη φόρτιση, είναι μια από τις θανάσιμες παγίδες που μπορεί να πέσει. Τον κίνδυνο αυτό αντιμετωπίζει κάποιος που κατέχεται από φανατισμούς. Και δεν είναι ο μόνος κίνδυνος. Ο Σικελιανός έχει γράψει ένα ρητορικό –αλλά ωραίο– ποίημα: τη μια μέρα πέθανε ο Παλαμάς και την άλλη το διάβασε στην κηδεία του και μιλούσε για τις καταστάσεις που τότε ζούσαμε.

• Ρητορικοί κι εμείς, θα ρωτούσαμε για το επίπεδο της πεζογραφίας μας…

Έχουμε πολύ υψηλού επιπέδου πεζογραφία. Δηλαδή, ο Παπαδιαμάντης κι ο Βιζυηνός είναι δυο πεζογράφοι συγκρίσιμοι με οποιοδήποτε διεθνές μέγεθος. Άλλο ζήτημα το ότι ο Παπαδιαμάντης είναι αμετάφραστος κι όχι μόνο λόγω της γλώσσας αλλά και για μια σειρά άλλων στοιχείων που εμπεριέχονται στο έργο του. Είναι μόνο δικός μας!

• Είχατε μια μακρά περίοδο ενασχόλησης με τον κριτικό λόγο – άλλωστε προσφάτως εκδόθηκε ο τρίτος τόμος με επιλογή από κριτικά σας κείμενα…

Ναι, είκοσι χρόνια… Τώρα όμως έχω αποτραβηχτεί. Ήταν μια περίοδος που είχα ασχοληθεί επαγγελματικά, αφού εργαζόμουν σε εφημερίδα.

• Γιατί εκδώσατε τα κείμενα αυτά που δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες ή περιοδικά;

Είναι μια σειρά κειμένων που γράφουν για βιβλία εκείνης της εποχής και για παλαιότερα που όταν έπαψα πια να ασκώ την κριτική, μου φάνηκε ότι καλό ήταν να περάσουν και σε μια μορφή, που θα κρατήσει λίγο περισσότερο από το εφήμερο του εντύπου. Γιατί νόμιζα ότι προσφέρουν κάποιες απόψεις που ισχύουν ακόμα. Αυτό ξεκίνησε από τον πρώτο τόμο που συγκέντρωσα τα κείμενα για την μεταπολεμική πεζογραφία. Το έδαφος ήταν σχεδόν παρθένο. Μετά ακολούθησαν άλλοι δυο τόμοι με κριτικά σημειώματα, για αφήγηση και τα «δοκιμιακά και άλλα»…

• Ποια στοιχεία συνθέτουν το νεοελληνικό πολιτιστικό πρόσωπο;

Έχω προσπαθήσει να το περιγράψω μέσα στα βιβλία μου. Είναι δύσκολο τώρα να κάνω μιαν απαρίθμηση…

• Κι ο καταναλωτισμός του νεοέλληνα;

Όταν ξεκίνησε το φαινόμενο μετά τον πόλεμο, ε, είπαμε όλοι έφτασε η ώρα ο πεινασμένος «να λαδώσει το αντεράκι του». Θεωρήθηκε φυσιολογικό. Όμως, όσο περνάνε τα χρόνια, βλέπουμε ότι το πράγμα όλο και συνεχίζει. Και δεν συνοδεύεται, στο βαθμό που θα νόμιζε κανείς, με άλλα φαινόμενα ανάπτυξης. Εγώ, απλός παρατηρητής είμαι και, απλώς, διαπιστώσεις κάνω. Το βλέπουμε όλοι ότι καταναλίσκουμε υλικά αγαθά σύμφωνα ή πάνω και από τον πλούτο μας και, μάλλον, πάνω από τις δυνάμεις μας, αλλά εν πάση περιπτώσει, συζητήσιμο αυτό, οπωσδήποτε ο πλούτος αυτός, το επίπεδο αυτό δεν συνοδεύεται από ανάλογα μεγέθη στον πνευματικό χώρο και, γενικότερα, στο χώρο των μη υλικών αγαθών.

• Το βιβλίο, για το οποίο γίνεται πολύς λόγος, είναι ακριβό;

Το βιβλίο είναι φτηνό.

• Τότε, διαβάζει ή όχι ο νεοέλληνας;

Δεν διαβάζει διότι, σύμφωνα με τα μέτρα τα ευρωπαϊκά, έχουμε το ένα εικοστό των βιβλιοθηκών που έπρεπε να έχουμε ως ευρωπαϊκή χώρα. Κάναμε μια αναφορά στη Βουλή –η Εταιρεία Συγγραφέων– τον περασμένο μήνα, σημειώνοντας, μαζί με διάφορα επαγγελματικά προβλήματα, και κάποια γενικότερα, όπως λόγου χάρη την ανάγκη να υπάρξει μια πολιτική βιβλίου. Να πάρουμε κάποιο από τα φαινόμενα αυτά που δείχνουν ότι δεν υπάρχει η ανάλογη ανταπόκριση και ενασχόληση του κοινού με τον πολιτισμό. Δεν υπάρχουν κυκλοφορίες βιβλίων τόσες όσες έχουν ανάλογες χώρες με τον δικό μας πληθυσμό. Ας πούμε, η Σουηδία: η διαφορά στις κυκλοφορίες είναι τρομαχτική, υπέρ της Σουηδίας! Δεν υπάρχει σοβαρή αντιμετώπιση του βιβλίου από τον Τύπο. Στο Βέλγιο, που έχει δυο γλώσσες και είναι δυο μισές Ελλάδες, η σοβαρή εφημερίδα της χώρας (μου διαφεύγει το όνομά της) έχει κριτική βιβλίου κάθε μέρα! Στον ελληνικό Τύπο η κριτική του βιβλίου είναι πάρα πολύ επιπόλαια και γίνεται, κατά κανόνα, από ανεύθυνα πρόσωπα και άσχετα με το βιβλίο. Θέλετε άλλο φαινόμενο; Ο συγγραφέας είναι, ουσιαστικά, περιθωριακό πρόσωπο στον τόπο μας. Αποκτά οντότητα στη ζωή του πολύ αργά. Περνάς τα χρόνια της ακμής στο περιθώριο! Από τη συγγραφική τέχνη πάρα πολύ λίγοι ζουν… Όσο για τον Τύπο, ε, αυτός είναι ένας καθρέφτης, μια επικύρωση της δημοκρατίας. Καθημερινά ο λαός αγοράζει –δηλαδή, ψηφίζει– εκείνο που θέλει, όταν προσφέρονται στην αγορά όλες οι ποικιλίες. Λοιπόν, είναι φανερή μια χειροτέρευση του Τύπου.

• Ως κοινωνία πού οδεύουμε;

Περνάμε μια πάρα πολύ σοβαρή κρίση. Όσο ταχύτερα τη συνειδητοποιήσουμε, τόσο καλύτερα. Περνάμε και κρίση νοός και κρίση ήθους. Είναι διπλή η κρίση που περνάμε. Το αξιοπερίεργο σε μας είναι ότι η κρίση αυτή εκδηλώθηκε στις διαστάσεις της απάνω στα χρόνια της ευημερίας, της ανοδικής πορείας της κοινωνίας και της οικονομίας μας. Και χωρίς να είμαι οικονομολόγος, πιστεύω ότι όλες αυτές οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε με την οικονομία είναι εξαιτίας της κρίσης. Μπορούσαν να αντιμετωπιστούν αν υπήρχε καλή πίστη και ήθος. Πρέπει να πω ότι επί πολλά χρόνια όταν διατύπωνα κι εγώ αλλά και άλλοι από τον κύκλο το δημοσιογραφικό και τον λογοτεχνικό, αυτές τις θλιβερές διαπιστώσεις, μας φιλοδωρούσαν με καθόλου κολακευτικούς χαρακτηρισμούς. Αλλά, έφτασε φαίνεται το πλήρωμα του χρόνου να γίνει συνείδηση αυτό το πράγμα ευρύτερα και, ίσως, είναι η ελπίδα για να βγούμε από την κρίση. Η αυτογνωσία. Η μόνη ελπίδα…

• Για τη «Φανταστική Περιπέτεια» δεν είπαμε τίποτα…

Είναι η εξιστόρηση ενός εικοσιτετραώρου από τη ζωή ενός διακεκριμένου λογοτέχνη, του οποίου εορτάζονται τα σαράντα χρόνια της προσφοράς στα γράμματά μας, στο Πνευματικό Κέντρο με οργανωτή το υπουργείο Πολιτισμού. Βέβαια, υπάρχουν κάποια δείγματα εργασίας του λογοτέχνη μέσα στο βιβλίο και επισημαίνεται η συμπεριφορά και κάποιες αντιλήψεις που επιτρέπουν το ερώτημα στον αναγνώστη αν αυτός όντως είναι ένας λογοτέχνης που έχει πάρει βραβεία, που έχει μεταφραστεί, προσκλήσεις στο εξωτερικό κ.λπ. ή είναι απλώς ένας μωροφιλόδοξος άνθρωπος!

• Τι θα θέλατε να δώσετε με το έργο αυτό;

Αισθητικό, ας το πούμε. Είναι λογοτέχνης αυτός ή δεν είναι και πώς προσδιορίζεται ότι δεν είναι; Όταν συναντάει, μέσα στο βιβλίο, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, ο ένας λέει στον άλλο «μα, εσύ δεν είσαι τίποτα»! Ανταλλάσσουν αυτή τη «φιλοφρόνηση». Ποιος από τους δυο έχει δίκιο; Ένα άλλο: Τι είναι αυτή η κοινωνία η οποία αποδέχεται τον τύπο, στην περίπτωση που είναι ένας ματαιόδοξος άνθρωπος; Πώς έχει αυτή την αποδοχή; Γιατί να εορταστούν τα σαράντα χρόνια του; Υπάρχει κι ένα άλλο επίπεδο στο μυθιστόρημα, που μου το έθεσε η συγγραφή του. Είναι το θέμα του χρόνου: πώς, περιγράφοντας ένα εικοσιτετράωρο, να δώσεις τη ζωή ενός ανθρώπου στη διάρκεια σαράντα χρόνων: Ήταν αυτό ένα στοίχημα που μου έβαλε η ανάγκη να γράψω αυτό το βιβλίο. Αν το κέρδισα ή όχι, θα απαντήσουν οι αναγνώστες. Παραπέρα, είναι το θέμα των σχέσεων αυτού του ανθρώπου με την οικογένεια, τα παιδιά του, τους φίλους του, το περιβάλλον του, την εργασία του…

• Γιατί είχατε δισταγμούς να δώσετε συνέντευξη στην «Εξόρμηση»;

Γενικά αποφεύγω τα έντυπα που έχουν μια κομματική τοποθέτηση…

• Είναι, δηλαδή, σα να με αποκλείετε από αναγνώστη σας;

Όχι! Αποκλείω από τον εαυτό μου να δηλώσω ένταξη εδώ ή εκεί. Και γι’ αυτό ζήτησα, η συζήτηση να κρατηθεί σε κάποιο επίπεδο όπως κι έγινε.

• Υπάρχει κάτι ακόμα;

Κάνω την ευχή, να διαβάζει όσο γίνεται πιο πολύ ο νεοέλληνας. Κάνει καλό!…

[Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΞΟΡΜΗΣΗ ΤΟ 1987]

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς πέθανε στις 21 Σεπτεμβρίου 1992. Υπήρξε επί σειρά ετών στέλεχος της εφημερίδας Η Καθημερινή, εμπνευστής και δημιουργός της «Φιλολογικής Καθημερινής», σελίδα από την οποία, μεταξύ 1976 και 1982, επετέλεσε με ευσυνειδησία και τόλμη σημαντικό έργο, διαμορφώνοντας απόψεις και ορίζοντας κριτήρια (Η Καθημερινή, Χρονολόγιο 1992).

Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992). Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς γεννήθηκε στην Αθήνα, δεύτερος γιος του Παναγιώτη Κοτζιά από τη Δημητσάνα και της Ξένης το γένος Αλεξανδροπούλου από τη Χαλκίδα. Η οικογένειά του ήταν εύπορη, καταστράφηκε όμως οικονομικά κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, καθώς είχε προηγηθεί και ο θάνατος του πατέρα ήδη από το 1936. Ο Αλέξανδρος σπούδασε νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1943 ως το 1947 δεν αποφοίτησε όμως, καθώς το αντικείμενο δε τον ενδιέφερε. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου προσβλήθηκε από φυματίωση και το πατρικό του σπίτι λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε. Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας (1948-1952) επισκέφτηκε πολλά μέρη της Ελλάδας και από το 1950 ως το 1956 στράφηκε μαζί με το μεγαλύτερο αδερφό του Κώστα στις οικοδομικές επιχειρήσεις.

Στο χώρο της λογοτεχνίας πρωτοεμφανίστηκε το 1943 με τη δημοσίευση ενός διηγήματος στο περιοδικό Μαθητικά Γράμματα και πιο επίσημα δέκα χρόνια αργότερα με δημοσιεύσεις μεταφράσεων και μυθιστορημάτων, ενώ παράλληλα ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνική κριτική (1956-1982). Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Παπαδόπουλου συμμετείχε σε αντιστασιακές οργανώσεις και συνεργάστηκε στις εκδόσεις 18 Κείμενα, Νέα ΚείμεναΙ, Νέα ΚείμεναΙΙ και στο περιοδικό Συνέχεια.

Συνεργάστηκε με τις εφημερίδες Μεσημβρινή και Το Βήμα και από το 1975 ως το 1982 ανέλαβε την επιμέλεια της έκδοσης της Καθημερινής "Φιλολογική Καθημερινή". Εργάστηκε επίσης ως διευθυντής του γραφείου Τύπου της ελληνικής πρεσβείας του Λονδίνου και ως διευθυντής και ειδικός σύμβουλος της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών. Παντρεύτηκε την Ελένη Αποστόλου με την οποία απέκτησε δυο παιδιά. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, αντιπρόεδρος (1982-1984) και σύμβουλός της (1986). Τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (1987 για το έργο του Φανταστική περιπέτεια). Το έργο του Αλέξανδρου Κοτζιά τοποθετείται στο χώρο της μεταπολεμικής ελληνικής πεζογραφίας. Στα μυθιστορήματά του κυριαρχεί ο πολιτικός και κοινωνικός προβληματισμός γύρω από τη νεώτερη ελληνική ιστορία από τη γερμανική κατοχή και τον εμφύλιο ως την πτώση της δικτατορίας του Παπαδόπουλου και τις μέρες μας.

Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Αλέξανδρου Κοτζιά βλ. Γιαλουράκης Μανώλης, «Κοτζιάς Αλέξανδρος», Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας 9. Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ., Ζήρας Αλεξ., «Κοτζιάς Αλέξανδρος», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό5. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1986 και Ζάννας Π.Α., «Αλέξανδρος Κοτζιάς», Η μεταπολεμική πεζογραφία · Από τον πόλεμο του ‘40 ως τη δικτατορία του ‘67Δ΄, σ.142-223. Αθήνα, Σοκόλης, 1988. (Πηγή: Αρχείο Ελλήνων Λογοτεχνών, Ε.ΚΕ.ΒΙ.). Κι αυτό: Βιβλιογραφία Αλέξανδρου Κοτζιά. 1942-1997.

ΠΗΓΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟΥ: ΕΔΩ]

Ο ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος

Ένας ποιητής «ούτε λυρικός, ούτε ελεγειακός»

Ο συγγραφέας και ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου στην Κλασική Φιλολογία Ανδρέας Παναγόπουλος γράφει για το έργο του ποιητή Γιώργου Μαρκόπουλου

Γιώργος Μαρκόπουλος, (α) «Μη σκεπάζεις το ποτάμι», εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα 1983, (β) «Ποιήματα» (1978-1987), εκδόσεις «Νεφέλη», Αθήνα 2002, (γ) «Ιστορικό κέντρο», εκδόσεις «Καστανιώτη», Αθήνα 2000.

Ο Γιώργος Μαρκόπουλος, πολυβραβευμένος πρωτοπόρος ποιητής του ήσσονος τόνου, ανήκει στην πολλά υποσχεθείσα «Γενιά του ’70». Στην εισαγωγή του Αλέξη Ζήρα, ο Γιώργος Μαρκόπουλος ταξινομείται στη χορεία των ποιητών (όπως οι Μ. Γκανάς, Π. Κυπαρίσσης, Η. Γκρης, Χρ. Μπράβος, Γ. Καρατζόγλου, Γ. Παναγιώτου και Κ. Χριστοφιλόπουλος), στους οποίους «η παλαιότερη ελεγεία της ήττας διευρύνεται τώρα στο απεριόριστο και μεταμορφώνεται σε οιμωγή για ένα βαθύτερο, υπαρξιακό τραύμα» (σελ. 15) και οι οποίοι κινούνται «πάντοτε, αν και σπασμωδικά, ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό». Προσωπικά πιστεύω ότι ο Γ. Μαρκόπουλος δεν μπορεί να προσδιοριστεί θετικά, μόνο αρνητικά: δεν είναι ούτε αισιόδοξος ούτε απαισιόδοξος, δεν είναι ούτε λυρικός ούτε ελεγειακός (ούτε και δραματικός), δεν είναι ούτε πεισιθάνατος ούτε θανατολάγνος, ούτε ελιτίστας ούτε λαϊκίστικος, ούτε εγκεφαλικός ούτε ανυποψίαστος…

ΒΛΕΠΕ ΚΑΙ:

Βιογραφικό Σημείωμα

Γεννήθηκε στη Μεσσήνη το 1951, αλλά από το 1965 ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομικά και στατιστική. Παράλληλα με την ποίηση γράφει λογοτεχνικές κριτικές και άλλα κείμενα σε περιοδικά και εφημερίδες.
Το 1996 τιμήθηκε με το ΒΡΑΒΕΙΟ ΚΑΒΑΦΗ στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, και το 1999 με το ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΟΙΗΣΗΣ για τη συλλογή του Μη σκεπάζεις το ποτάμι, η οποία, στη συνέχεια, ήταν υποψήφια για το ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΑΡΙΣΤΕΙΟ του 2000.
Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων από το 1982, ενώ κατά το διάστημα 1984-1986 υπηρέτησε και ως μέλος του Διοικητικού της Συμβουλίου.

Εργογραφία

ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΣΥΛΛΟΓΕΣ

Έβδομη Συμφωνία, Αθήνα, 1968. Σελ. 36
Η κλεφτουριά του κάτω κόσμου. Αθήνα, Κούρος, 1973. Σελ. 22.
Η θλίψης του προαστίου. Αθήνα, Κέδρος, 1976. Σελ. 24
Οι πυροτεχνουργοί. Α΄ έκδοση: Θεσσαλονίκη, Τραμ, 1979, Σελ. 56. / Β΄
έκδοση: Θεσσαλονίκη, Μικρή Εγνατία, 1980. Σελ. 56. / Γ΄ έκδοση: Αθήνα, Εστία, 1982, Σελ. 60
Ποιήματα 1968-1976. (Επιλογή) Θεσσαλονίκη, Τραμ, 1980. Σελ. 50
Η ιστορία του ξένου και της λυπημένης. Αθήνα, Υάκινθος, 1987. Σελ. 44
Ποιήματα 1968-1987. (Επιλογή) Α΄ έκδοση: Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 104 / Β΄ έκδοση: Αθήνα, Νεφέλη, 2000. Σελ. 80.
Μη σκεπάζεις το ποτάμι. Κρατικό Βραβείο Ποίησης 1999. Α΄ έκδοση: Αθήνα, Κέδρος, 1998. Σελ. 64. ISBN: 960-04-1535-8 / Β΄ έκδοση: Αθήνα, Κέδρος, 1999. Σελ. 64. ISBN: 960-04-1535-8.

ΔΟΚΙΜΙΟ

Εκδρομή στην άλλη γλώσσα, Τόμος πρώτος. Αθήνα, Ρόπτρον, 1991. Σελ. 260.
Εκδρομή στην άλλη γλώσσα. Τόμος δεύτερος. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 224. ISBN: 960-211-187-Χ.

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΟΥΖΟ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ!

Με αφορμή την έκδοση αφιερώματος στον ποιητή Νίκο Καρούζο (1926-1990) το περιοδικό ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ, το ηλεκτρονικό περιοδικό Διαπολιτισμός και το βιβλιοπωλείο Πρωτοπορία Πάτρας, Γεροκωστοπούλου 31, μας προσκαλούν την Πέμπτη 13 Μαρτίου 2008 και ώρα 8:30 μμ, σε Βραδιά αφιερωμένη στον Νίκο Καρούζο. Θα μιλήσουν: Δέσποινα Καρβέλα (σκηνοθέτης), Κώστας Κρεμμύδας (ποιητής, εκδότης περιοδικού Μανδραγόρας), Βασίλης Λαδάς (συγγραφέας), Ξένη Σκαρτσή (ποιήτρια, δρ φιλολογίας). Θα ακολουθήσει η προβολή της ταινίας Δέσποινας Καρβέλα «Νίκος Καρούζος» (παραγωγή «Παρασκήνιο» της ΕΤ 1, διάρκειας 53’), μοντάζ Γιάννης Καραμπίνης, Διεύθυνση φωτογραφίας Δημήτρης Κορδελάς.

Ο Νίκος Καρούζος γεννήθηκε στο Ναύπλιο το 1926, όπου και παρέμεινε ως τα γυμνασιακά του χρόνια. Έρχεται στην Αθήνα για σπουδές στη Νομική, σχεδόν κυνηγημένος στη διάρκεια του Εμφύλιου. Εξόριστος το 1947 στην Ικαρία και αργότερα στη Μακρόνησο. Πρώτες δημοσιεύσεις («Σίμων ο Κυρηναίος», περιοδικό «ο αιώνας μας», 1949) και γνωριμία με τον Κόντογλου. Ακολουθούν η «Επιστροφή του Χριστού», οι «Νέες Δοκιμές» και το «Σημείο». Αρχίζει η συνεργασία με τα περιοδικά Αθηναϊκά Γράμματα, Επιθεώρηση Τέχνης, Διαγώνιο, Νέα Εστία, Ευθύνη κ. ά. Το 1955 εκδίδονται τα «Είκοσι Ποιήματα». Στη συνέχεια οι «Διάλογοι» και το 1961, η συλλογή «Ποιήματα», χρονιά όπου παίρνει το Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης και την επομένη για τη συλλογή «Η έλαφος των άστρων», το Α΄ Βραβείο Ποίησης της «Ομάδας των Δώδεκα». Το 1964 κυκλοφορεί η ποιητική συλλογή «Υπνόσακκος».

Η κήρυξη της δικτατορίας των συνταγματαρχών, τον βρίσκει στο Άγιο Όρος. Συλλαμβάνεται για δηλώσεις κατά των πρωταίτιων. Το 1969 κυκλοφορούν τα «Πενθήματα» και ακολουθούν τα «Λευκοπλάστης για μικρές και μεγάλες Αντινομίες» και «Χορταριασμένα Χάσματα». Το 1977 Κυκλοφορεί η συλλογή «Δυνατότητες και Χρήση της Ομιλίας», όπου παρατηρείται μια στροφή στον ερμητικό λόγο. Ακολουθούν οι ποιητικές συλλογές «Ο Ζήλος του μη-Σχετικού με Παροράματα», «Μονολεκτικοί και Ολιγόλεκτα», «Φαρέτριον», «Αναμνηστική Λήθη», «Αντισεισμικός Τάφος», «Συντήρηση Ανελκυστήρων» και «Χρόνος».

Για το ποίημα «Νεολιθική Νυχτωδία στην Κροστάνδη», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Σπείρα, του απονέμεται το 1988 το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Ποίησης. Η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται. Του χορηγείται η λεγόμενη «μικρή σύνταξη» από το Υπουργείο Πολιτισμού, προκαλώντας τη δικαιολογημένη αντίδρασή του. Διάγνωση καρκίνου, έκθεση έργων του, έκδοση των ποιημάτων «Ερυθρογράφος» και «Λογική Μεγάλου Σχήματος». Νοσηλεύεται σε νοσοκομείο του Λονδίνου. Ο θάνατος τον βρίσκει στις 28 Σεπτεμβρίου του 1990 στο νοσοκομείο «Υγεία». Εκδίδονται τα τελευταία του ποιήματα με τίτλο: «Ευρέσεις από Κυανό Κοβάλτιο».

«Ευαγγέλιο» για τα στελέχη επιχειρήσεων η «Ιθάκη» του Καβάφη!

Μαθήματα ζωής από τον μεγάλο Έλληνα ποιητή στους σύγχρονους μάνατζερς... «Να κάνετε στάση ζωής το ποίημα του Έλληνα ποιητή, Κωνσταντίνου Καβάφη, «Ιθάκη» αν θέλετε να είστε δημιουργικοί και να απολαμβάνετε αυτό που κάνετε». Αυτό ήταν το κεντρικό μήνυμα που δόθηκε σε 350 Αυστραλούς διευθυντές των κορυφαίων επιχειρήσεων της χώρας.

Οι «κορυφαίοι των κορυφαίων», μέλη του Αυστραλιανού Ινστιτούτου Μάνατζεντ, συγκεντρώθηκαν για να ανταλλάξουν απόψεις και να ακούσουν τους ειδικούς για το πώς μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικοί στους κολοσσούς που διευθύνουν.

Κύριος ομιλητής ήταν ο Δρ. Μάρτιν Σέλιγμαν, που θεωρείται κορυφαίος του «θετικού κινήματος ψυχολογίας» και από τους κορυφαίους της σύγχρονης διανόησης.

Ο ίδιος προτίμησε να τους μιλήσει για τον «δρόμο προς την ευτυχία», υπογράμμισε πως «αυτό που μετρά δεν είναι το τέλος, αλλά το ταξίδι» και άρχισε να τους απαγγέλει το ποίημα «Ιθάκη», το οποίο και τους ανέλυσε διεξοδικά. Η ομιλία του ενθουσίασε τους μάνατζερ που έχουν ετήσιο μισθό εκατομμυρίων δολαρίων και έγινε μεγάλο ρεπορτάζ στην έγκυρη παναυστραλιανής κυκλοφορίας εφημερίδα The Australian με τίτλο «Το Ταξίδι της Ζωής». [www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ - ΜΠΕ]

Επάγγελμα: συγγραφέας

Ο Franz Kafka ήταν "επαγγελματίας" συγγραφέας;

Πόσες εκδοτικές «πατρίδες» έχει ένας συγγραφέας; Που σε απλά ελληνικά σημαίνει έχει έναν σταθερό εκδότη ή μπορεί να επιλέγει με στόχο την καλύτερη προώθηση των βιβλίων του; Το ότι οι κανόνες της αγοράς κυριαρχούν πλέον και στον χώρο του βιβλίου είναι γνωστό και παγιωμένο. Το πώς επηρεάζουν αυτοί οι κανόνες της αγοράς τους συγγραφείς, τη δημόσια εικόνα τους και τη σχέση τους με τους εκδότες είναι ένα πιο καινούργιο στοιχείο, ιδίως για τα ελληνικά δεδομένα. Κι αν ελάχιστες δεκαετίες νωρίτερα ταυτίζαμε τους συγγραφείς με έναν συγκεκριμένο εκδοτικό οίκο για μια ζωή, τα τελευταία χρόνια άλλα είναι τα κριτήρια, πολύ μακριά από παρέες, συναισθηματικές ή πνευματικές σχέσεις. Οι Ελληνες συγγραφείς, όπως ακριβώς και οι ξένοι συνάδελφοί τους, λειτουργούν πλέον ως επαγγελματίες - ή τουλάχιστον προσπαθούν να το κάνουν… [Tης Όλγας Σελλά, Η Καθημερινή, 1/3/2008].

Ο τίτλος του "ποστ" είναι ο τίτλος του άρθρου της δημοσιογράφου κ. Σελλά και μου δίνει μια ωραία αφορμή. Είναι ενδιαφέρουσες οι σκέψεις της για το λογοτεχνικό τοπίο στη χώρα μας, όπου πλέον οι συγγραφείς αλλάζουν εκδοτικούς οίκους όπως οι ποδοσφαιριστές αλλάζουν ομάδες. Και τούτο διότι ο συγγραφέας λογίζεται ως "επαγγελματίας", όπως ο ποδοσφαιριστής και κοιτάζει το συμφέρον του! Κατά τη γνώμη μου δεν "σώζει" την κατάσταση η επίκληση του γεγονότος ότι οι Έλληνες συγγραφείς ακολουθούν κατά πόδας την πρακτική των ξένων συναδέλφων τους.

Αλλιώς σκεφτόμουν και ονειρευόμουν τους συγγραφείς. Και ποτέ δεν μπορούσα να διανοηθώ ότι θα συμπεριφέρονται όπως οι ποδοσφαιριστές και οι δημοσιογράφοι θα ασχολούνται με τις "μεταγραφές"! Τώρα όταν αναφέρουμε τη λέξη "μεταγραφές" θα πρέπει να ξεχωρίζουμε σε ποιο χώρο! Στο ποδόσφαιρο, στην πολιτική, στο χώρο των γραμμάτων - πού; Δυστυχώς για μένα δεν κατάλαβα ότι ζούμε σε ένα κόσμο που μεταβάλλεται. Ωστόσο θα επικαλεστώ εδώ μιαν αναφορά του Ανατόλ Φρανς, ο οποίος υποστήριζε πως παρά τα απατηλά φαινόμενα, οι βασικές καταστάσεις της ζωής επαναλαμβάνονται αδιάκοπα κι ότι μια μητέρα που θηλάζει το μωρό της σήμερα, προσφέρει την ίδια ακριβώς εικόνα, όπως στον καιρό του Ομήρου! Πράγματι έτσι είναι. Δεν ξέρω όμως αν ο Όμηρος ήταν "επαγγελματίας" ποιητής ή ο Πίνδαρος ή ο Αισχύλος. Θέλω να πω ότι δεν περίμεναν το ΙΚΑ της εποχής να τους ασφαλίσει...

O Franz Kafka (1883-1924), σε μια επιστολή του στη μνηστή του Felice Bauer (1887-1960), την οποία ουδέποτε νυμφεύθηκε, γράφει:

Συχνά σκέφτηκα πως για μένα ο καλύτερος τρόπος ζωής θα ήταν να στρώνομαι με τα σύνεργά μου της γραφής και με μια λάμπα, στο πιο εσωτερικό μέρος ενός υπόγειου απέραντου και κλειστού. Θα μου φέρνανε να τρώω, αλλά πάντοτε μακριά από το σημείο όπου θα βρισκόμουν, έξω από την πιο εξωτερική πόρτα του υπόγειου. Μοναδικός μου περίπατος θα ήταν να πηγαίνω, ντυμένος με τη ρόμπα μου, να παίρνω αυτό το φαγητό, περνώντας κάτω από όλους τους θόλους του υπόγειου. Ύστερα θα γύριζα στο τραπέζι μου, θα έτρωγα αργά και με κατάνυξη, κι αμέσως πάλι θ’ άρχιζα να γράφω...

Τα λόγια αυτά του Κάφκα είναι δηλωτικά της ταπεινότητας ενός λογοτέχνη που δεν επιδίωξε τη ματαιότητα του κόσμου, που δεν κυνήγησε το αναγνωστικό του κοινό, που πέρασε εσωτερικές δοκιμασίες, που δεν τον ενδιέφερε το πνεύμα της αγοράς, που δεν είχε την κουφότητα του θορυβοποιού, που ήθελε απλώς και μόνο τα σύνεργα της γραφής, μια λάμπα, ένα πιάτο φαγητό και το πιο εσωτερικό μέρος ενός υπόγειου! Τίποτε περισσότερο. Εκείνος ο "επαγγελματίας" [δούλευε σε μια ασφαλιστική εταιρεία] συγγραφέας...

Ο Rainer Stach στο εξαιρετικό βιβλίο του με τη βιογραφία του μεγάλου συγγραφέα, στο Kafka: Die Jahre Der Entscheidungen [Τα χρόνια της απόφασης], γράφει για το πόσο ο Κάφκα ήταν ένας αγχώδης, νευρωτικός, μοναχικός, τελειομανής άνθρωπος που ωστόσο ήταν αφιερωμένος στο γράψιμο. Και το γεγονός ότι δεν τελεσφόρησε η σχέση του με την Felice Bauer είχε άμεση συνάφεια με την εμμονή του στην απλότητα και την αφοσίωσή του στο γράψιμο. Χρησιμοποιούσε συχνά μια φράση του Flaubert που απέδιδε εκείνο που ο ίδιος ένιωθε: "Εγώ είμαι λογοτεχνία"!

Αυτό, λοιπόν, πόσοι από τους Έλληνες "επαγγελματίες" συγγραφείς του καιρού μας μπορούν να το πουν, χωρίς εμείς οι άλλοι να γελάσουμε; Οι σημερινοί Έλληνες συγγραφείς που δηλώνουν ότι ζουν από το "επάγγελμα" του συγγραφέα, έχουν εντάξει τη συμπεριφορά και λειτουργία τους στο σύστημα του καπιταλιστικού συστήματος. Το πακέτο που πλασάρουν στο κοινό πρέπει να είναι προκλητικό, και πρέπει να το διαφημίζουν. Κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους, κι επιπλέον ό,τι επιτάσσει η διαφημιστική πρακτική για να προσελκύσουν αγοραστικό κοινό. Συμπεριφέρονται ως "σταρ", δεν μιλάνε όπου να 'ναι και σε όποιον βρουν μπροστά τους, δεν απομακρύνονται από την κλίκα τους, ζουν και αναπνέουν μονάχα μέσα στην ατμόσφαιρά της, φοβούνται μόνοι τους...

Κι όταν λέω "κλίκα", εννοώ τους κριτικούς που κριτικάρουν, τους δημοσιογράφους που ασχολούνται γενικώς με το βιβλίο κ.ο.κ. Ένα παράδειγμα: στο χθεσινό "ποστ" είχα ένα απόκομμα για τον γνωστό λογοτεχνικό κριτικό Δημοσθένη Κούρτοβικ, που όμως επιδίδεται και ο ίδιος στη συγγραφή. Με τον άνθρωπο δεν έχω κάτι προσωπικό. Τον αναφέρω ως παράδειγμα διότι αναγγέλθηκε από την Ελευθεροτυπία ότι στα μέσα Μαρτίου από τα «Ελληνικά Γράμματα» θα κυκλοφορήσει το μυθιστόρημά του «Τι ζητούν οι βάρβαροι»! Δεν θα σχολιάσω περισσότερο, παρά μόνο θα παρακολουθήσω, όσο μπορέσω στον Τύπο τι θα γραφτεί και πόσες φορές. (Θα ήθελα να ξέρω όμως αν είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος ή συγγραφέας...)

Θυμάμαι μια φορά πως όταν απευθύνθηκα σ' έναν πολύ γνωστό πεζογράφο να μιλήσει στην τηλεόραση για το τελευταίο βιβλίο του, με ρώτησε: Πόσο χρόνο μου δίνεις;" Του απάντησα πως ο χρόνος που διαθέτω είναι δυο έως τρία λεπτά. Και η απάντησή του ήταν πως δεν μπορεί διότι είναι λίγος ο χρόνος και δεν έχει νόημα να βγει! Βέβαια, σήμερα όλοι έχουν τη δυνατότητα να μιλάνε όσο θέλουν, αφού όλα τα κανάλια δουλεύουν νυχθημερόν, οι εκπομπές είναι ένας αχταρμάς θεμάτων κι ο καθένας λέει το μακρύ του και το κοντό του. Οι συγγραφείς, ωστόσο, καθώς διαβάζω και σε διάφορες συνεντεύξεις τους σε εφημερίδες και περιοδικά και τηλεοράσεις και ραδιόφωνα, έχουν διαρκώς στην άκρη της γλώσσας τους μεγάλες λέξεις και μιλάνε για όλα!

Σήμερα η υπόθεση ενός βιβλίου, η εικόνα του εξωφύλλου, η καλή παρουσίαση, οι εκλεκτοί προσκεκλημένοι, οι παρουσιαστές, αλλά και το πρόγραμμα των παρουσιάσεων έξω από την έδρα του συγγραφέα, στις επαρχιακές πόλεις, οι συνεντεύξεις στα μέσα ενημέρωσης, οι φωτογραφίες εδώ κι εκεί και μερικά άλλα τερτίπια, δημιουργούν το ευεπίφορο έδαφος για να "αναπνεύσει" ο "επαγγελματίας" συγγραφέας. Σκοπίμως δεν αναφέρω τη "γλώσσα", διότι είναι ένα στοιχείο που ελάχιστους συγγραφείς απασχολεί σήμερα και εάν το ψάξουμε λίγο θα καταλάβουμε πόσο γλωσσικά έχει αποβιταμινωθεί αυτή που ονομάζουμε νεοελληνική λογοτεχνία...