Ο Πολωνός ποιητής Czesław Miłosz...

O Πολωνός ποιητής Τσέσλαφ Μίλος [Czesław Miłosz] γεννήθηκε στις 30 Ιουνίου 1911 στην πόλη Wilno της Λιθουανίας, σε μια αστική οικογένεια πολωνικής καταγωγής. Σημαντικό ρόλο στο έργο του διαδραμάτισε ο γενέθλιος τόπος αλλά και οι περιπέτειες της ξενικής επικυριαρχίας σε αυτόν, ιδιαίτερα η ναζιστική κατοχή και στη συνέχεια η σοβιετική εξάρτηση.

Μετά από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, εργάστηκε στο διπλωματικό σώμα, ως μορφωτικός ακόλουθος της κομμουνιστικής Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας. Όμως ο Miłosz ενώ υπηρετούσε στο Παρίσι, το 1951, έσπασε τους ήδη χαλαρούς δεσμούς του με το καθεστώς της χώρας του. Ζήτησε και του έδωσαν πολιτικό άσυλο στη Γαλλία. Το 1953 τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Λογοτεχνικό Βραβείο [Prix Littéraire Européen].

Το 1960 μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες, και το 1970 πήρε την αμερικανική υπηκοότητα, κι άρχισε να διδάσκει Πολωνική Λογοτεχνία στο Τμήμα Σλαβικών Γλωσσών και Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας. Το 1978 έλαβε το Διεθνές Λογοτεχνικό Βραβείο Neustadt και το 1980 του απονεμήθηκε το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας (δηλ. ένα χρόνο μετά η βράβευση του δικού μας Οδυσσέα Ελύτη). Στη συνέχεια, οι τιμές διαδέχονταν η μια την άλλη.

Δεδομένου ότι τα έργα του ήσαν απαγορευμένα στην Πολωνία, το Νόμπελ του άνοιξε τις πόρτες και τότε οι περισσότεροι Πολωνοί έμαθαν για την ύπαρξη και το έργο του. Όταν κατέρρευσε το σοσιαλιστικό καθεστώς, ο Miłosz επέστρεψε στην Πολωνία. Το βιβλίο του Αιχμάλωτη σκέψη (The Captive Mind, 1953), που το προλόγισε ο φιλόσοφος Karl Jaspers, θεωρείται μια από τις σπάνιες σοβαρές μελέτες πάνω στην «προδοσία των διανοουμένων» που συμβιβάζονται με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα εγκαταλείποντας την κριτική σκέψη. Παρατηρούσε επιπλέον ότι εκείνοι που έγιναν «αποστάτες» δεν ήσαν απαραιτήτως αυτοί με τα ισχυρότερα μυαλά, αλλά μάλλον εκείνοι με τα πιό αδύνατα στομάχια.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Κρακοβία, όπου και πέθανε σε ηλικία 93 χρονών, στις 14 Αυγούστου 2004. Παραθέτω ένα δείγμα της ποίησής του, μεταφρασμένο από τον ποιητή Χάρη Βλαβιανό [Κυρ. Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, 3/9/2004]:

Κι όμως τα βιβλία

Κι όμως τα βιβλία θα είναι εκεί στα ράφια, ξεχωριστές υπάρξεις, / Που εμφανίστηκαν κάποτε, ακόμη υγρά / Σαν κάστανα που αστράφτουν κάτω απ' ένα δέντρο το φθινόπωρο, / Και μ' ένα άγγιγμα, μ' ένα σιγοβράσιμο, άρχισαν να ζουν / Παρ' όλες τις φωτιές που έκαιγαν στον ορίζοντα, τους πύργους που ανατινάζονταν, / Τις φυλές που προέλαυναν, τους πλανήτες που κινούνταν. / «Υπάρχουμε», έλεγαν, ακόμη και όταν οι σελίδες τους / Σκίζονταν, ή μια βουερή φλόγα / Έγλειφε καταστροφικά τα γράμματά τους. Πόσο πιο ανθεκτικά / Από εμάς, που η αδύναμη θέρμη μας / Ψυχραίνεται από τη μνήμη, σκορπίζει, χάνεται. / Φαντάζομαι τη γη όταν δεν θα υπάρχω πια: / Τίποτα δεν συμβαίνει, καμιά απώλεια, η ίδια η παράξενη παρέλαση, / Γυναικεία φορέματα, δροσοστάλαχτα κρίνα, ένα τραγούδι στην κοιλάδα. / Κι όμως τα βιβλία θα είναι εκεί στα ράφια• κρατούν από καλή γενιά, / Κατάγονται από τους ανθρώπους, αλλά και από τη λάμψη, τα ύψη.

O Antoine de Saint-Exupéry του Μικρού Πρίγκιπα...

Ο γάλλος συγγραφέας Jean-Baptiste Marie Roger de Saint-Exupéry γεννήθηκε στις 29 Ιουνίου 1900, στη Λιόν (Γαλλία), στο νούμερο 8, της οδού Peyrat, η οποία σήμερα ονομάζεται οδός Antoine Saint-Exupéry. Ήταν το τρίτο παιδί μιας παλιάς αριστοκρατικής επαρχιακής οικογένειας. Ο πατέρας του πέθανε όταν αυτός ήταν μόλις τριών χρόνων. Σαν αεροπόρος αγωνίστηκε με το πάθος του σκαπανέα, να ανακαλύψει καινούργιους δρόμους, για να ενώσει τους ανθρώπους. Σκοτώθηκε σε μια πτήση πάνω από την κατεχόμενη Γαλλία στις 31 Ιουλίου 1944.

Η Γη των ανθρώπων (κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στα ελληνικά, το 1963, σε μετάφραση του Αντώνη Μοσχοβάκη από τις εκδόσεις Γαλαξία):

Η γη μας μαθαίνει πιο πολλά απ' όλα τα βιβλία. Γιατί μας αντιστέκεται. Ο άνθρωπος ανακαλύπτει τον εαυτό του όταν αναμετριέται με το εμπόδιο. Χρειάζεται όμως, για να το φτάσει, ένα εργαλείο. Χρειάζεται ένα τσαπί ή ένα αλέτρι. Ο χωρικός, όταν οργώνει, αποσπά λίγο-λίγο κάποια μυστικά από τη φύση, και η αλήθεια που ανακαλύπτει είναι παγκόσμια. Όμοια τ' αεροπλάνο, το εργαλείο των αεροπορικών γραμμών, μπάζει τον άνθρωπο σε όλα τα πανάρχαια προβλήματα.

Μπροστά στα μάτια μου έχω πάντα την εικόνα από την πρώτη νύχτα που πέταξα στην Αργεντινή, μια σκοτεινή νύχτα όπου μόνον φώτα αραιά λαμπύριζαν, σαν άστρα σκορπισμένα στον κάμπο.

Καθένα φανέρωνε, μέσα σ' αυτό τον ωκεανό του ερέβους, το θαύμα μιας συνείδησης. Σ' εκείνο το σπίτι διάβαζαν, συλλογιόνταν, κουβέντιαζαν. Στ' άλλο γύρευαν ίσως να εξιχνιάσουν το διάστημα, μοχθούσαν σε υπολογισμούς για το νεφέλωμα της Ανδρομέδας. Εκεί κάτω αγαπιόνταν. Αραιά και πού σπίθιζαν στην εξοχή φώτα που γύρευαν να συντηρηθούν. Ίσαμε τα πιο διακριτικά, το φως του ποιητή, του δασκάλου, του ξυλουργού. Όμως, ανάμεσα στα ζωντανά αυτά αστέρια, πόσα παράθυρα κλειστά, αστέρια σβηστά, άνθρωποι που κοιμόνταν...

Πρέπει να προσπαθήσουμε ν' ανταμώσουμε. Πρέπει να δοκιμάσουμε να επικοινωνήσουμε με κάποια απ' αυτά τα φώτα που καίνε αραιά και πού, στον κάμπο...

Η Νυχτερινή πτήση (κι αυτό από τον Γαλαξία σε μετάφραση της Ειρήνης Μπουζάλη), διαπνέονται από μια βαθύτατη αγάπη για τον άνθρωπο, την πίστη του στην πρόοδο και τις ανθρώπινες αξίες. Ο Μικρός Πρίγκιπας όμως είναι το βιβλίο που αγαπήθηκε από μικρούς και μεγάλους κι έχει κυκλοφορήσει σε εκατοντάδες εκδόσεις σε δεκάδες γλώσσες.

Η κουλτούρα του καναπέ και το βιβλίο

Δεν έχω στα χέρια μου κάποιες μετρήσεις, αλλά υποπτεύομαι ότι όλο και περισσότεροι τηλεθεατές αρχίζουν να νιώθουν αποστροφή για τα βράδια που, καθισμένοι αναπαυτικά στον καναπέ, μένουν κολλημένοι μπροστά στο μαγικό κουτί.

Υπάρχει πράγματι ένα τεράστιο κοινό, εξαντλημένο από τα μέσα επικοινωνίας, που περιπλανάται ανήσυχα από κανάλι σε κανάλι, αναζητώντας την πρωτοτυπία. Βεβαίως, έχει και μια δόση αλήθειας η άποψη ότι αυτή ακριβώς η «κουλτούρα του καναπέ» ευθύνεται έως ένα βαθμό και για την απομάκρυνση του κόσμου από το βιβλίο.

Για τον John Keane («Μέσα επικοινωνίας και δημοκρατίας») αυτή η άποψη είναι υπερβολική, δεδομένου ότι για ορισμένες κοινωνικές ομάδες, ιδίως για τους κατοίκους των αστικών κέντρων που ανήκουν στα μεσαία στρώματα και έχουν κάποια μόρφωση, τα βιβλία και τα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας δεν μπορούν να αλληλοϋποκατασταθούν, αφού εξυπηρετούν τελείως διαφορετικές λειτουργίες και αξιολογούνται ανάλογα.

Ωστόσο, κανείς δεν αμφιβάλλει ότι ο χρόνος που αφιερώνεται στο διάβασμα ελαττώνεται, σε αντίθεση με εκείνον που αφιερώνεται στην τηλεόραση. Και είναι βέβαιο ότι κερδίζουν «αναγνώστες» οι εφημερίδες εκείνες που προσαρμόζουν την αισθητική τους σύμφωνα με τα γούστα του τηλεθεατή.

Αλλά με φουντώνει η αισιοδοξία του Ουμπέρτο Έκο, που διατυμπανίζει ότι τα βιβλία έχουν φτιαχτεί για να τα παίρνουμε στα χέρια μας, ακόμη και στο κρεβάτι, ακόμη και μέσα στο πλήθος, ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχουν ηλεκτρικές πρίζες, ακόμη και όπου και όταν οποιαδήποτε μπαταρία έχει αποφορτιστεί, μπορούμε να τα υπογραμμίζουμε, μας επιτρέπουν να διπλώνουμε τις γωνίες των σελίδων τους ή να βάζουμε σελιδοδείκτες, μπορούμε να τα αφήσουμε να πέσουν στη γη ή να τα εγκαταλείψουμε ανοιχτά πάνω στο στήθος…

Υπάρχει ελπίδα και πιθανότητα να νικηθεί η κουλτούρα του καναπέ…

Μεταφραστές προδότες!

Σε προηγούμενο σημείωμα έγινε αναφορά στους μεταφραστές και στα βραβεία που θεσμοθετήθηκαν. Αλλά δεν μπορώ να μην επισημάνω ένα φαινόμενο που τείνει να πάρει επιδημικές διαστάσεις. Κινδυνεύει η πνευματική μας αγορά να πνιγεί από την εισβολή του μεταφρασμένου ξένου βιβλίου και των λογής-λογής μεταφράσεων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Μια ματιά να ρίξει κανείς στις προθήκες των βιβλιοπωλείων και αρκεί για να αντιληφθεί το μέγεθος και την έκταση του φαινομένου. Όλοι διψάνε για την επαφή με τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και της ξένης λογοτεχνικής παραγωγής, καθώς και της φιλοσοφικής, επιστημονικής και πολιτικής σκέψης.

Κανείς ποτέ δεν αποζήτησε την απομόνωση από την παγκόσμια πνευματική δραστηριότητα και, ιδιαίτερα, σήμερα που, σιγά-σιγά, αρχίζει ένα ιδεολογικό και πολιτικό ξεκαθάρισμα. Και όσοι επιζήτησαν κάτι τέτοιο, απομονώθηκαν οι ίδιοι. Το ζήτημα, λοιπόν, που τίθεται είναι ότι μια πραγματικότητα που εκφράστηκε με δυο λέξεις: traduttore – traditore, που σημαίνει «μεταφραστής – προδότης», εξακολουθεί να έχει ισχύ, με μεγαλύτερη ένταση, στις μέρες μας.

Όχι μόνο «προδότης» του πρωτότυπου και του δημιουργού του ο μεταφραστής αλλά και υπεύθυνος για τη λάσπη που αποθέτει σ’ ένα διψασμένο για νέες πληροφορίες κοινό. Μια έντυπη (μεταφρασμένη) πεδιάδα καλεί τους υποψήφιους αναγνώστες να γνωρίσουν όχι τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά τα σκύβαλα ενός ανεξέλεγκτου αγωγού, που δοκιμάζει την ευαισθησία του κοινού και διαστρεβλώνει το αισθητικό του κριτήριο.

Βλέπουμε κείμενα ξένα και μεταφρασμένα στη γλώσσα μας, με περικοπές που δεν δηλώνονται, με συμπτύξεις και μετατροπές που, τελικά, παρουσιάζουν ένα έργο άσχετο με το πρωτότυπο. Ο μεταφραστής ίσως να μη γνωρίζει καλά τη γλώσσα του πρωτότυπου, ίσως να αγνοεί τις αντιστοιχίες και τη λειτουργία της κάθε γλώσσας στο δικό της κοινό…

Αν σταθούμε στην κατάσταση που επικρατεί στο χώρο του θεάτρου, θα δούμε ότι έχουμε ένα φαύλο κύκλο που άσφαλτα οδηγεί στη δημιουργία κάλπικης πνευματικής δραστηριότητας. Πόσο αληθινή μπορεί να είναι μια μετάφραση του γερμανού Μπρεχτ από τα γαλλικά ή του ισπανού Λόρκα από τα αγγλικά ή των σκανδιναβών Στρίντμπεργκ και Ίψεν από τα γαλλικά! Κι όμως, όλοι σήμερα μεταφράζουν αφειδώς. Αυτό, βέβαια, είναι μια αναγκαιότητα που, όμως, προσκρούει στην άγνοια, από μέρους των μεταφραστών, σημαντικών στοιχείων κι από τις δυο γλώσσες που, αναντίρρητα, συνιστούν δυο εντελώς διαφορετικές κοσμοθεωρίες.

Εδώ, δεν θα πούμε εμείς τι πρέπει να κάνει ένας μεταφραστής για να γλιτώσει από ολισθήματα. Εκείνο που ενδιαφέρει είναι πώς θα προφυλαχτεί ένα ανυπεράσπιστο κοινό από την ποδηγετική μανία εκείνων που θέλουν να του γνωρίσουν το πνευματικό έργο μιας άλλης εποχής ή χώρας. Μήπως θα έπρεπε να συσταθεί κάποτε μια επιτροπή όχι μόνο για να βραβεύει αλλά και για να ελέγχει αν κάνουν σωστά τη δουλειά τους οι μεταφραστές;

Για το "Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα"!

Μια τυχαία περιδιάβαση σ' ένα καινούργιο (για μένα) blog, μου έδωσε χαρά. Αναφέρομαι στο μπλογκ του Μάκη Καραγιάννη, που διαπραγματεύεται εξόχως ενδιαφέροντα θέματα. Άφησα εκεί ένα σχόλιο και στη συνέχεια οδηγήθηκα στο μπλογκ του παλιού φίλου Αλέξη Σταμάτη, όπου έχει ανοίξει μια συζήτηση για το "Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα", με αφορμή ένα άρθρο της εφημερίδας The Guardian, όπου γίνεται λόγος για το "Μεγάλο Βρετανικό Μυθιστόρημα", κατ' αναλογία του "Great American Novel". Και γράφει ο Αλέξης: Υπάρχει το "Μεγάλο Ελληνικό Μυθιστόρημα"; Αν ναι, ποιο είναι και ποια είναι τα στοιχεία που το ορίζουν ως τέτοιο; Αν όχι, προς τα πού θα έπρεπε ένα κείμενο μυθοπλασίας να κινηθεί ώστε να "αιχμαλωτίσει", να συλλάβει την πεμπτουσία της ελληνικότητας;

Μ' άρεσε αυτή η πρωτοβουλία του Αλέξη, άφησα ένα σχόλιο στο μπλογκ του, αλλά για να μη ταλαιπωρώ το χώρο του, θα καταθέσω κι εδώ μερικές σκέψεις. Είναι εύκολο να αναφέρει κάποιος τίτλους πεζογραφημάτων για τα οποία έχουν γραφτεί ύμνοι σε εφημερίδες και περιοδικά και τα οποία βρέθηκαν για καιρό στις πρώτες θέσεις των καταλόγων με τα "ευπώλητα"... Με το πέρασμα των χρόνων αποδείχτηκε ότι η πραγματικότητα διαψεύδει!

Τι εννοούμε με τη λέξη "ελληνικότητα"; Ο καθένας έχει τη δική του ερμηνεία. Ωστόσο έχουν γραφτεί δεκάδες σελίδες που πυροδότησαν κατά καιρούς ωραίες λογοτεχνικές διαμάχες. Και ένα βασικό ίσως επιχείρημα εναντίον των πεζογράφων της γενιάς του '30 ήταν ο "ελληνοκεντρισμός" της!

Σ' ένα άρθρο του με τίτλο "Ελληνοκεντρισμός και ελληνικότητα", στο Βήμα, ο Νάσος Βαγενάς (καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών), παραθέτει άφθονο υλικό "προσπαθώντας να προσδιορίσει τι δεν είναι ελληνοκεντρισμός". Διαβάστε το και τα ξαναλέμε.

Βραβεία Μετάφρασης...

Οι μεταφραστές είναι λογοτέχνες - ή εκ των πραγμάτων είναι! Μπορεί να είναι οι ενδιάμεσοι μεταξύ του αναγνώστη και του ξένου συγγραφέα, όμως έχει τεράστια σημασία πώς θα χειριστούν αυτή τη σχέση. Είναι φορές που όσοι γνωρίζουν και τη γλώσσα του συγγραφέα, δεν τον αναγνωρίζουν στη μετάφραση. Ωστόσο, αυτό συνέβαινε κάποτε εν εκτάσει, όταν λίγοι ήσαν οι γνωρίζοντες ξένες γλώσσες. Σήμερα όλος ο κόσμος, που λέει ο ο λόγος, γνωρίζει ξένες γλώσσες. Συνεπώς, ο μεταφραστής θα πρέπει να μεταφέρει στη γλώσσα μας όλα εκείνα που ο συγγραφέας ήθελε να πει, να εκφράσει, να υπαινιχθεί κ.ο.κ.

Για να μην πολυλογώ, ο μεταφραστής αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για να απολαύσουμε ένα ξένο κείμενο. Κάποτε, λοιπόν, θα έπρεπε να γίνει η αρχή. Και την έκανε την αρχή το ΕΚΕΜΕΛ. Τα βραβεία τα θεσμοθέτησε για πρώτη φορά φέτος το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ), σε συνεργασία με το Βρετανικό Συμβούλιο, το Γαλλικό Ινστιτούτο, το Ινστιτούτο Γκέτε, το Ινστιτούτο Θερβάντες και το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο. Καθένα συνοδεύεται από το ποσόν των 3.000 ευρώ, το οποίο δίνεται εξ ημισείας από το ΕΚΕΜΕΛ και από το αντίστοιχο ξένο ινστιτούτο και οι βραβευμένοι έχουν δικαίωμα διαμονής στο «Σπίτι της Λογοτεχνίας», στις Λεύκες της Πάρου.

Αναλυτικά τα βραβεία απονεμήθηκαν στους εξής: αγγλόφωνης λογοτεχνίας στην Αθηνά Δημητριάδου («Βίος και Πολιτεία του Μάικλ Κ» του Τ. Μ. Κουτσί, «Μεταίχμιο»), γαλλόφωνης στη Μαρία Ευσταθιάδη («Η Ζήλια» του Αλέν Ρομπ - Γκριγιέ, «Σμίλη»), γερμανόφωνης λογοτεχνίας στον Αλέξανδρο Ισαρη («Ο ξανθός Εκμπερτ. Το Ρούνενμπεργκ» του Λούντβιχ Τικ [1773-1853], «Σμίλη»), ισπανόφωνης στην Ισμήνη Κανσή («Η ζωή του Λαθαρίγιο ντε Τόρμες», έργο ανωνύμου του 1554, «Printa») και ιταλόφωνης στην Αννα Παπασταύρου («Ο κήπος των Ρενάλ» του Αντρέα Κονόμπιο, «Ψυχογιός»).

Βραβείο (παιδικής και εφηβικής) Λογοτεχνίας Carnegie

Από τις εκδόσεις Ψυχογιός είναι το παρακάτω δελτίο τύπου. Η Υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων Πόπη Γαλάτουλα με ενημερώνει τακτικά για τις δραστηριότητες των εκδόσεων Ψυχογιού, από την εποχή που έκανα τις εκπομπές για το βιβλίο στην τηλεόραση...

Το Βραβείο (παιδικής και εφηβικής) Λογοτεχνίας Carnegie, δημιουργήθηκε στη Βρετανία το 1936 προς τιμήν του Σκοτσέζου φιλάνθρωπου Andrew Carnegie. Τα υποψήφια βιβλία πρέπει να έχουν γραφτεί στην αγγλική γλώσσα και να έχουν εκδοθεί για πρώτη φορά στη Μ. Βρετανία μέσα στη χρονιά που πέρασε.

Η κριτική επιτροπή του βραβείου αποτελείται από 13 βιβλιοθηκονόμους που ανήκουν στην ομάδα νεανικών βιβλιοθηκών CILIP και το Carnegie θεωρείται παρόμοιο με το αμερικανικό βραβείο Newbery. Τα υποψήφια βιβλία διαβάζονται και από μαθητές που στέλνουν τη γνώμη τους στην κριτική επιτροπή. Φέτος (2007) είναι η 70ή επέτειος απονομής του Carnegie Medal CILIP και μέσω του διαδικτύου πραγματοποιήθηκε ψηφοφορία για το καλύτερο βραβευμένο βιβλίο όλων των ετών.

Η ψηφοφορία ξεκίνησε στις 20 Απριλίου και τα αποτελέσματα ανακοινώθηκαν στις 21 Ιουνίου στη βρετανική Βιβλιοθήκη. Το πιο αγαπημένο βραβευμένο με το Carnegie Medal CILIP βιβλίο, είναι το πρώτο της τριλογίας του Φίλιπ Πούλμαν «Το αστέρι του Βορρά» και την Ελλάδα κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός, ενώ σύντομα θα το δούμε στη μεγάλη οθόνη με πρωταγωνίστρια τη Νικόλ Κίντμαν.