Νέα κόντρα για Καζαντζάκη

Η «ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΦΙΛΩΝ» ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΠΑΤΡΟΚΛΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ•Ν. ΣΤΑΥΡΟΥ: ΕΜΠΛΟΥΤΙΖΟΝΤΑΙ ΔΙΑΡΚΩΣ

Το θέμα των εκδόσεων του Νίκου Καζαντζάκη, όπως φαίνεται, δεν έληξε με την απόφαση του Αρείου Πάγου, που αναγνώρισε τον Πάτροκλο Σταύρου ως κάτοχο των πνευματικών δικαιωμάτων τού συγγραφέα.

Ο Νίκος Καζαντζάκης με την Ελένη Καζαντζάκη, η οποία κληροδότησε τα πνευματικά δικαιώματα στον θετό της γιο, Πάτροκλο Σταύρου

Η «Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη», μέλος της οποίας έγινε πρόσφατα η Νοτιοαφρικανή νομπελίστρια Ναντίν Γκόρντιμερ, επανέρχεται με ανακοίνωσή της (19/4). Αμφισβητεί την ποιότητα επανέκδοσης των έργων του Νίκου Καζαντζάκη από τον Πάτροκλο Σταύρου και τις Εκδόσεις Καζαντζάκη.

«Η εκδοτική μεταχείρισή του πάσχει σοβαρά», τονίζει. «Σε ελάχιστες από αυτές υπάρχει εισαγωγικό σημείωμα, ενώ όλες ανεξαιρέτως στερούνται από επεξηγηματικές σημειώσεις και σχόλια, απαραίτητα για την πλήρη κατανόηση ενός έργου πλουσιότατου σε ιδέες και ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα, που αριθμεί ήδη έναν αιώνα ζωής. Αλλά ούτε και ανταποκρίνονται στις σύγχρονες απαιτήσεις της εκδοτικής αισθητικής».

Οι "μεγαλύτεροι" ξένοι συγγραφείς είναι και... δικοί μας!

Πριν μερικά χρόνια (το 1984) είχε γίνει ένα δημοψήφισμα που διοργάνωσαν τέσσερις μεγάλες ευρωπαϊκές εφημερίδες κι ένα λογοτεχνικό περιοδικό - με την ευκαιρία των τότε ευρωεκλογών. Οι Times του Λονδίνου, η La Stampa του Τορίνου, η Die Zeit του Αμβούργου, η El Pais της Μαδρίτης και το Lire [-Διαβάζω] του Παρισιού, συνέταξαν μια λίστα με πενήντα (50) αντιπροσωπευτικούς μεγάλους Ευρωπαίους συγγραφείς (πεθαμένους) και ζήτησαν από τους αναγνώστες τους  να διαλέξουν τους δέκα (10) "μεγαλύτερους" Ευρωπαίους συγγραφείς με έναν όρο: ότι δεν θα ψήφιζαν για τους συγγραφείς της χώρας τους που βρίσκονταν στη λίστα. 

Τελικά, πήραν μέρος περί τους 10.000 αναγνώστες και ανέδειξαν  στην πρώτη θέση τον Ουίλιαμ Σέξπιρ. Ακολουθούσαν οι Γκέτε, Θερβάντες Ντάντε, Κάφκα, Προυστ, Τόμας Μαν, Μολιέρος, Τζόις, και τελευταίος ο Ντίκενς. Εκτός δεκάδας ακολουθούσαν οι Λόρκα, Μπαλζάκ, Βολτέρος, Βοκάκιος, Μπρεχτ. Τα έντυπα ζήτησαν επιπλέον από τους αναγνώστες να δηλώσουν ποιους συγγραφείς θα ήθελαν να ψηφίσουν από εκείνους που δεν συμπεριλήφθηκαν τελικά στη λίστα των 50. Ετσι, στη 10μελή λίστα των "απόντων" πρώτος κατετάγη ο Αλμπέρ Καμί κι ακολουθούσαν οι Εσε, Ουάιλντ, Σαρτρ, Μοντέν, Ζολά, Γκριμ, Μακιαβέλι, Σο και Οργουελ. Είναι φανερό ότι δημιουργούσαν μια εντελώς διαφορετική εικόνα από εκείνη του επίσημου καταλόγου.

Οι αναγνώστες της εφημερίδας Die Zeit επισήμαιναν την "πολύ δυτική αντίληψη για την Ευρώπη", λέγοντας ότι θα έπρεπε στον κατάλογο, να υπάρχουν και σλαβόφωνοι συγγραφείς. Ενας αναγνώστης έγραφε συγκεκριμένα: "Μια μαζική υπερψήφιση των Ρώσων συγγραφέων θα είχε πια μια πολιτική σημασία". Οι Γερμανοί προτίμησαν κατά σειρά τους Σέξπιρ, Δάντη, Θερβάντες, Τζόις, Μπαλζάκ, Μολιέρο, Ντίκενς, Προυστ, Βολτέρο και Βοκάκιο.

Οι Ιταλοί, εκφράζοντας διαμαρτυρίες για την απουσία των Ντοστογιέφσκι, Γκόγκολ, Ιψεν και Αντερσεν, δήλωσαν ότι θα επιθυμούσαν την επέκταση του "δημοψηφίσματος" και στους ζωντανούς συγγραφείς, όπως π.χ. στην Μαργκερίτ Γιουρσενάρ ή στην Ελσα Μοράντε. Οι προτιμήσεις τους ήταν: Σέξπιρ, Γκέτε, Κάφκα Τόμας Μαν, Θερβάντες, Λόρκα Μολιέρος, Προυστ, Τζόις και Μποντλέρ. Οι Ισπανοί προτίμησαν: Σέξπιρ, Κάφκα, Γκέτε, Προυστ, Τζόις, Δάντης,  Μπρεχτ, Μολιέρος, Ντίκενς και Τόμας Μαν.

Οι αναγνώστες των Times εξέφρασαν τη λύπη τους για την απουσία του Μοντέν κιαι του Ρονσάρ αλλά και του ιστορικού Γκίμπον, που "είναι κι εκείνος ένας δημιουργός", και ζ΄τησαν την "επέκταση της λογοτεχνικής Ευρώπης στη Ρωσία, την Ελλάδα, την Πολωνία ή τη Σουηδία". Ο λογοτεχνικός κριτικός των Times χαρακτήρισε, εξάλλου, τις ψήφους των Εγγλέζων που πρόταξαν τον Δάντη, σαν αντανάκλαση της αγγλικής εκπαίδευσης που εμβαθύνει σε μερικούς συγγραφείς, ενώ σε άλλους όχι. Δεύτερος ήρθε ο Τόμας Μαν κι ακολούθησαν οι Προυστ, Θερβάντες, Γκέτε, Μολιέρος, Σίλερ, Χάινε, Κάφκα και Βοκάκιος. Τέλος, οι αναγνώστες του Lire διάλεξαν τους πέντε πρώτους συγγραφείς με τη σειρά  την οποία κατατάχθηκαν τελικά από τους αναγνώστες και των πέντε εντύπων μαζί. Οι υπόλοιποι πέντε: Ντίκενς, Τόμας Μαν, Μπρεχτ, Λόρκα και Πιραντέλο. Και οι Γάλλοι διαμαρτυρήθηκαν για την απουσία των Ουάιλντ, Μπουτζάτι, Κίπλινγκ, Στρίντμπεργκ, Ιψεν και Λάγκερλεφ.

Το ΕΚΕΒΙ και οι μεγάλοι λογοτέχνες μας

Εκανε κάποια προσπάθεια το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) και από το 2000 οργάνωνε "αφιερώματα σε μεγάλους λογοτέχνες" μας (πολιτιστικές εκδηλώσεις, συνέδρια, εκθέσεις, ημερίδες και ειδικές εκδόσεις). Τα αφιερώματα των τελευταίων ετών:

2011 Οδυσσέας Ελύτης, 2010 Νίκος Καββαδίας, 2010 Στρατής Τσίρκας, 2009 Γιάννης Ρίτσος, 2008 Ν. Γ. Πεντζίκης, 2008 Μ. Καραγάτσης, 2007 Νίκος Εγγονόπουλος, 2006 Νίκος Καββαδίας, 2005 Γιώργος Θεοτοκάς , 2004 Νίκος Καζαντζάκης, 2003 Κωστής Παλαμάς , 2001 Ανδρέας Εμπειρίκος, 2001 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, 2001 Γρηγόριος Ξενόπουλος, 2001 Άγγελος Σικελιανός, 2000 Γιώργος Σεφέρης

Κανείς δεν μπορεί ν' αμφιβάλλει για τις επιλογές, αφού πρόκειται για ονόματα μεγάλων πνευματικών δημιουργών που, αν όχι όλοι, τουλάχιστον οι περισσότεροι είναι γνωστοί στο πλατύ κοινό. Ωστόσο, αναρωτιέμαι αν το εγχείρημα του ΕΚΕΒΙ να πραγματοποιεί αυτές τις εκδηλώσεις είχε αντίκρυσμα. Θα ήταν χρήσιμο να γίνει μια σχετική έρευνα για να δούμε τ' αποτελέσματα. Αυτές οι εκδηλώσεις έφτασαν στον πολύ κόσμο ή έμειναν μεταξύ των υποψιασμένων; Και είναι χαρακτηριστικό ότι οι εν πολλοίς ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις πέρασαν χωρίς να τις καταλάβουμε! Πότε έγιναν, πού έγιναν, πώς δημοσιοποιήθηκαν; Θα παρατηρούσε κανείς ότι συνήθως το ΕΚΕΒΙ οργανώνει εκδηλώσεις για τον κλειστό κύκλο των υποψιασμένων. Κι αναρωτιέμαι αν τελικά ευοδώνεται ο σκοπός για τον οποίο οργανώθηκαν. Τι "κέρδισαν" αυτοί οι δημιουργοί; Εγιναν πιο γνωστοί στους Ελληνες, προστέθηκαν κάποια παραπάνω στοιχεία που θα μας κάνουν να πλησιάσουμε πιο διαβασμένοι το έργο τους;

Με αφορμή γενικώς τα βιβλία και τον Κάφκα...

Ενας φίλος είχε γράψει κάποτε σ'ενα κείμενό του που το δημοσίευσα στο βραχύβιο περιοδικό "Κ.ΛΠ... και τέχνες και γράμματα", ότι το μέτρο της μελλοντικής ευτυχίας θα είναι ο ελεύθερος χρόνος. Πραγματικά τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά νιώθω ότι δικαιώνεται. Ο ελεύθερος χρόνος είναι το ζητούμενο, παρά το γεγονός ότι η κοινωνία μας έχει πλημμυρίσει... ανέργους που έχουν χρόνο, αλλά όμως δεν έχουν όρεξη να τον απολαύσουν γιατί η έγνοια τους είναι πώς θα αντιμετωπίσουν την ανεργία τους, την ακρίβεια, τη βαριά φορολογία, τη σκληρή πραγματικότητα. 

Τώρα, λοιπόν, που έχω κάποιο χρόνο, παλεύω να συμπληρώσω τα αναγνωστικά κενά, να διαβάσω βιβλία που είχα καημό να διαβάσω, να ξαναδιαβάσω κάποια άλλα που με ακολουθούν και δεν με αφήνουν να ησυχάσω, να τακτοποιήσω τις σημειώσεις μου, να κρατήσω τις επαφές με τους φίλους και με την αγωνία της κοινωνίας, να επιμείνω στην επικοινωνία μου με τους συγγραφείς και τα κείμενα που αγάπησα. Κι όλο στρέφομαι στο παρελθόν, κι αναζητώ ό,τι με άγγιξε και με στενοχώρησε και με χαροποίησε. Οταν διάβαζα τη "Δίκη" του Κάφκα ένιωθα ότι με είχε πιάσει μια τανάλια χωρίς να ξέρω για ποιο λόγο κι αναρωτιόμουν πού τα είχε δει όλα αυτά ο συγγραφέας!

"Τον Τζόζεφ Κ. κάποιος τον είχε σίγουρα συκοφαντήσει, διότι, χωρίς να έχει κάνει τίποτα κακό, συνελήφθη ένα ωραίο πρωί..."! 

Αυτή η απλή, απλούστατη φράση, όπως και άλλες του Κάφκα, δεν είχαν ασφαλώς κάτι που να τις χαρακτηρίζει ως "φιλολογικά" στοιχεία. Σκεφτόταν κανείς ότι ο συγγραφέας έγραφε εμπειρίες ζωής. Αυτή η περιώνυμη καφκική ατμόσφαιρα, τουλάχιστον πριν από τον φοβερό β΄ παγκόσμιο πόλεμο και τις συνέπειές του, θεωρήθηκε προφανώς ως ένα πλασματικό προϊόν μιας αλληγορικής φαντασίας... Τελικά, με το πέρασμα των χρόνων, η άτεγκτη Ιστορία ήρθε κι έδωσε ένα ανησυχητικό βάρος πραγματικότητας. Τα στοιχεία που έπλασε με τη φαντασία του και στα άλλα έργα του ο συγγραφέας, τα είδαμε, ξεδιπλώθηκαν μπρος στα μάτια μας, και δεν χρειάστηκε να ψάξουμε την αλληγορική τους διάσταση.

Ενα πρωί, όταν ξύπνησε ο Γκρέγκορ Σάμσα από όνειρο κακό, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σε μια πελώρια μαμούνα. Κοιτόταν ανάσκελα, πάνω στη σκληρή, όμοια με πανοπλία πλάτη του κι έβλεπε, σαν σήκωνε λίγο το κεφάλι, την τουρλωτή, σκούρα, γεμάτη δίπλες κοιλιά του, που η κουβέρτα πάνω της έτοιμη να γλιστρήσει, μόλις και κρατιόταν ακόμα. Τα πολλά  λεπτεπίλεπτα πόδια, δυσανάλογα με τον υπόλοιπο όγκο του, σπάρασσαν ενοχλητικά μπρος στα μάτια του.

"Τι μου συμβαίνει;" σκέφτηκε. Δεν ήταν όνειρο. Το δωμάτιό του, ένα δωμάτιο αληθινό, μονάχα κάπως πολύ μικρό για ανθρώπους, περιτριγυριζόταν ήρεμα από τους τέσσερις γνώριμους τοίχους; Πάνω από το τραπέζι με τα σκόρπια δειγματολόγια από υφάσματα - ο Σάμσα ήταν πωλητής - κρεμόταν η εικόνα που είχε τελευταία κόψει από ένα εικονογραφημένο περιοδικό και είχε τοποθετήσει μέσα σε όμορφη, επιχρυσωμένη κορνίζα. Παρίστανε μια κυρία με γούνινο καπέλλο και μποά, που καθόταν ολόισια κι ανασήκωνε αντίκρυ στον θεατή ένα βαρύ γούνινο μανσόν που μέσα του εξαφανιζόταν ολόκληρο το χέρι της.

Ο Γκρέγκορ έστριψε ύστερα τη ματιά του στο παράθυρο, κι ο συννεφιασμένος καιρός - άκουε κανένας τις στάλες της βροχής να πέφτουν πάνω στο πρεβάζι - τον πλημμύρισε από μελαγχολία. "Πώς θα ήταν, αν κοιμόμουνα ακόμα λίγο και ξεχνούσα όλες αυτές τις τρελοφαντασίες;" σκέφτηκε...

Αλλά είτε πρόκειται για τον άνθρωπο-έντομο της "Μεταμόρφωσης" είτε πρόκειται για τον απρόσιτο άρχοντα του "Πύργου", δεν χρειάζεται να μπούμε στους δαιδάλους της αναζήτησης μιας αλληγορικής διάστασης, διότι ο παραλογισμός δεν είναι πλέον μεταφορικό σχήμα λόγου. Ζούμε σε μια εποχή όπου  συμπλέκονται το άγχος, οι ενοχές, και οι εφιάλτες. Κι εμείς, πολίτες μιας κοινωνίας που δεν γνωρίζει πια τι ακριβώς είναι, περπατάμε σαν τυφλοί... 

Ταξιδεύοντας Αγγλία με τον Νίκο Καζαντζάκη

• Να που το διαδίκτυο μερικές φορές νιώθει κανείς ότι βρίσκει τον προορισμό του. Εντόπισα αυτό που παρουσιάζω για τον Νίκο Καζαντζάκη. Ενα ντοκιμαντέρ που το αγνοούσα. Δείτε το!

Μια εξερεύνηση στο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη «Ταξιδεύοντας Αγγλία» μέσα από τα κείμενα του βιβλίου και ένα κολάζ των εικόνων και των ντοκουμέντων της εποχής εκείνης (1939-1940).

• Κείμενα: Ειρήνη Μαραγκόζη
• Αφήγηση: Ειρήνη Μαραγκόζη – Λουκάς Καβακόπουλος
• Μοντάζ: Λουκάς Καβακόπουλος
• Τεχνική Επιμέλεια: Nett O.E. (http://www.nett.gr)

Οπτικό υλικό παρμένο από διάφορες πηγές όπως
youtube.com, British Pathe (www.britishpathe.com), Διεθνή Εταιρεία Φίλων του Νίκου Καζαντζάκη, Ίδρυμα «Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη» και άλλες.

Το βίντεο παρουσιάζει το ταξιδιωτικό βιβλίο του γνωστού Έλληνα συγγραφέα σχετικά με το ταξίδι του στη Μεγάλη Βρετανία το 1939, την ίδια εποχή που ξεκίνησαν οι πολεμικές προετοιμασίες των Άγγλων για τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το βίντεο ακολουθεί τις σκέψεις και τις περιηγήσεις του μεγάλου συγγραφέα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανησυχία του Καζαντζάκη για την έκβαση του πολέμου και τι αυτή θα σημαίνει για το ανθρώπινο πρότυπο: Ο Καζαντζάκης θεωρούσε ότι στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο εξελίχθηκε μια σύγκρουση ανάμεσα στο πρότυπο του Τζέντλεμαν και του «ρομπότ» Υπεράνθρωπου.

Επίσης ειδική μνεία γίνεται στην αρνητική στάση του απέναντι στο μοντέλο του απάνθρωπου καπιταλισμού που κυριαρχούσε εκείνη την εποχή στη Μεγάλη Βρετανία.
Παρακολουθήστε το βίντεο κάνοντας κλικ εδώ.

Τα νόθα των Aπάντων Παπαδιαμάντη

• Κείμενα που εμφανίστηκαν τέλος της δεκαετίας του ’90 και αρχές της περασμένης

• Tου N.Δ. Tριανταφυλλοπουλου* Η Καθημερινή, Kυριακή, 17 Aπριλίου 2011

Tρία πρόσφατα δημοσιεύματα για τον Παπαδιαμάντη1, με θορύβησαν με τις αναφορές τους σε κείμενα που, ενώ περιέχονται σε όλες ανεξαιρέτως τις εκδόσεις των Aπάντων του, δεν θεωρούνται πια παπαδιαμαντικά. Θορυβήθηκα, γιατί διανύουμε Eτος Παπαδιαμάντη και, όπως δείχνουν τα πράγματα, εκτός του «Γ΄ Διεθνούς Συνεδρίου για τον Παπαδιαμάντη», θα γίνουν πολλές εκδηλώσεις και πολλοί θα φιλοτιμηθούν να γράψουν για τον κορυφαίο πεζογράφο μας. Eλλοχεύει, λοιπόν, ο κίνδυνος να πληθυνθούν οι παραπομπές στα ήδη αθετημένα ή νοθευμένα κείμενα.

H νόθευσή τους έγινε στο τέλος της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της περασμένης, αλλά δεν είναι γνωστή στους περισσότερους αναγνώστες και μελετητές του Παπαδιαμάντη. Eπειδή η άγνοια αυτή οδηγεί συχνά σε παρερμηνείες των παπαδιαμαντικών αντιλήψεων, μεταφέρω εδώ, ως είδος θαλασσινού σημαντήρα, ένα μέρος από το «Σημείωμα του επιμελητή», που δημοσιεύτηκε στη δεύτερη επανέκδοση (2005) του E΄ τόμου των Aπάντων («Δόμος»):

«(...) Προς το παρόν, λοιπόν, νοθεύονται ασφαλώς τα εξής επτά κείμενα:

1. Λόγοι εκκλησιαστικοί και μελέται.
2. Yμνος Aκάθιστος.
3. Eκκλησιαστικοί ρήτορες και Iερά Σύνοδος.
4. Tο Πάσχα (1888).
5. Θρησκευτικαί εορταί.
6. Oλυμπιακοί Aγώνες και Oλυμπιάδες.
7. O Xαρίλαος Tρικούπης.

»(...) O επιμελητής αμφιβάλλει πια για τη γνησιότητα αρκετών ακόμη κειμένων του τμήματος “θρησκευτικά άρθρα” και πιστεύει ότι είναι φρόνιμο να αντιμετωπίζει ο αναγνώστης με επιφύλαξη όσα άρθρα ήταν ανυπόγραφα στην πρώτη δημοσίευση ή υπογράφονταν απλώς με Π. Ωσπου η έρευνα να αποφανθεί οριστικά αν είναι γνήσια ή νόθα (spuria), επιτρέπεται να τα θεωρούμε αμφίβολα (dubia).»

Tα επτά νοθευόμενα κείμενα είχαν εισαχθεί στο παπαδιαμαντικό corpus από τον πρώτο εκδότη Aπάντων Παπαδιαμάντη, που τον ακολούθησαν όλοι οι επόμενοι. H επιχειρηματολογία για την αθέτηση ή νόθευση των κειμένων αυτών αναπτύσσεται σε τέσσερα μελετήματα, που φέρουν τον κοινό τίτλο «Παπαδιαμάντης νοθευόμενος» και υπογράφονται από τη διδάκτορα Σοφία Mπόρα, τη Λαμπρινή Tριανταφυλλοπούλου και τον υπογράφοντα. Tα περιοδικά που φιλοξενήθηκαν αναγράφονται στο «Σημείωμα του επιμελητή», για το οποίο ήδη έγινε λόγος.

Mε εκτενές μελέτημα, που πρόκειται να δημοσιευτεί σε φετινό τεύχος του περιοδικού «Παλίμψηστον» της Bικελαίας Δημοτικής Bιβλιοθήκης του Δήμου Hρακλείου Kρήτης, θα αθετηθεί ένα ακόμη κείμενο του E΄ τόμου, ο «Hρωικός αντίπαλος».

* O κ. N.Δ. Tριανταφυλλόπουλος είναι φιλόλογος, επιμελητής της έκδοσης των «Aπάντων» Παπαδιαμάντη (εκδ. Δόμος).

1. Tο πρώτο δημοσίευμα «Aλέξανδρος Παπαδιαμάντης» του Σεβ. Mητροπολίτου Γουμενίσσης κ. Δημητρίου («Δίπτυχα της Eκκλησίας της Eλλάδος, 2011», αφιέρωμα στον Παπαδιαμάντη), αναφέρεται στο άρθρο «O Xαρίλαος Tρικούπης», το δεύτερο «O Παπαδιαμάντης και οι Oλυμπιακοί Aγώνες» του λόγιου αθλητικογράφουκ. Π.N. Λινάρδου («Tο Bήμα», Kυριακή 23.1.2011), έχει ως θέμα το αρθρίδιο των Aπάντων για τους Oλυμπιακούς Aγώνες και τις Oλυμπιάδες, ενώ στο τρίτο «Eρευνα χωρίς ανώφελες υπερασπιστικές προθέσεις» («H Eποχή», 20.12.2010) ο μελετητής κ. Γ. Zεβελάκης θεωρεί αδιαμφισβήτητο στοιχείο παπαδιαμαντικής πατρότητας την υπογραφή Π., πράγμα που δεν αληθεύει.

Ποια είναι η κινητήρια δύναμη ενός δημιουργού

Δύο κείμενα από τον Φρόιντ ψυχαναλυτή και τον Φρόιντ καλλιτέχνη

• Της Μαγδαληνης Τσεβρενη, Η Καθημερινή, Kυριακή, 17 Aπριλίου 2011

• Sigmund Freud: Ο ποιητής και η φαντασίωση. Ο καλλιτέχνης και η ψυχανάλυση, μτφρ.: Γιώργος Σαγκριώτης, Ρωμανός Κοκκινάκης. Εκδ. Πλέθρον

«Ο δρόμος που οδηγεί από τη φαντασία στην πραγματικότητα είναι ο δρόμος της τέχνης»
Σ’ αυτό το βιβλίο αντιπαρατίθενται δύο κείμενα και ο αναγνώστης συναντά σ’ αυτά δύο διαφορετικά πρόσωπα, τον ψυχαναλυτή και τον καλλιτέχνη, την επιστήμη και την τέχνη, τον αποδέκτη και τον δημιουργό. Το κεντρικό ερώτημα των δύο σύντομων κειμένων είναι κοινό: ποια είναι η πραγματική φύση της καλλιτεχνικής και ποιητικής έμπνευσης, από πού προκύπτει η δημιουργική ικανότητα του ποιητή, του καλλιτέχνη, του λογοτέχνη; Ωστόσο ο τρόπος που προσεγγίζεται αυτό το ζήτημα στα δύο κείμενα δεν είναι όμοιος.

Η κινητήρια δύναμη των φαντασιώσεων είναι οι ανικανοποίητες επιθυμίες, λέει συνοπτικά ο ψυχαναλυτής, ίσως λοιπόν, προσθέτει, αν οι φαντασιώσεις, η ονειροπόληση, το απόκρυφο παιχνίδι του ενήλικα είναι η κινητήρια δύναμη του καλλιτέχνη έτσι μπορεί από τις ανικανοποίητες επιθυμίες να προκύπτει, για όσους έχουν αυτό το χάρισμα, η δημιουργία. «Τίποτα δεν είναι περισσότερο αντίθετο από την ουσιαστική αισθητική λειτουργία απ’ ό,τι το όνειρο», γράφει στο επόμενο κείμενο ο καλλιτέχνης, παραθέτοντας προς επίρρωση τα λόγια του Μαλαρμέ και υποστηρίζει πως μόνο ο επιστήμονας και ο καλλιτέχνης είναι ικανοί να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα που στηρίζεται, σχεδόν ολοκληρωτικά πια, στα σύμβολα.

Κι όμως, η τέχνη μας αφορά όλους, τουλάχιστον υπό την έννοια ότι ως αποδέκτες εμπλεκόμαστε συναισθηματικά με τα παράγωγά της, διαβάζοντας ένα κείμενο, ακούγοντας μουσική, βλέποντας μία ταινία ή κοιτώντας έναν πίνακα. Δεν υπάρχουν πάντοτε οι κατάλληλες λέξεις για να εκφράσουν την έντονη, ζωντανή αίσθηση που νιώθουμε όταν η τέχνη μας αγγίζει, όπως δεν υπάρχει και κάποια σαφής απάντηση για την πηγή, την προέλευση και την καταγωγή της έμπνευσης, του ταλέντου και της δημιουργικής ικανότητας. Πώς να μην απασχολήσουν τα ζητήματα της τέχνης την επιστήμη που ασχολείται με την ανθρώπινη ψυχή;

Στην πορεία της ζωής μας συσσωρεύουμε ένα τεράστιο όγκο συναισθημάτων, ανεπεξέργαστων εμπειριών για κάθε είδους πράγματα, πρόσωπα, σχέσεις και ιδέες έτσι ώστε η άμεση έκφραση των συναισθημάτων μας δεν οδηγεί αυτόματα στην αισθητική απόλαυση, στην αισθητική ικανοποίηση που μπορεί να μας προσφέρει η καθαρή τέχνη, η οποία μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Κερδίζει πολύ πιο εύκολα την προσοχή μας η εύκολη καθησύχαση των ανικανοποίητων επιθυμιών μας, η εκτόνωση των συναισθημάτων μας και η αυτοεπιβεβαίωση μέσω της εγωκεντρικής, εμπορικής τέχνης. Το ωραίο όμως, που θα προκαλέσει το άσβεστο συναίσθημα της απόλαυσης της καλλιτεχνικής δημιουργίας, δεν βρίσκεται εκεί. Πώς να μην αναζητήσει την πραγματική ταυτότητα του αντικειμένου της τέχνης ο φιλότεχνος;

Στα δύο αυτά επιλεγμένα κείμενα των αρχών του εικοστού αιώνα ζωντανεύει η αναζήτηση του νοήματος και του εναύσματος της καλλιτεχνικής δημιουργίας, του περιεχομένου της μη εμπορικής τέχνης, της μορφής, της αισθητικής, της δημιουργικής έμπνευσης. Η κριτική ανάγνωση της ανάλυσης του Φρόιντ και η προσεχτική αναγνώριση του πλήθους των ζητημάτων που θέτει από τη σκοπιά της ψυχαναλυτικής παρατήρησης του δημιουργού μπορεί να οδηγήσει στο δεύτερο κείμενο, το επίμετρο, του ζωγράφου και κριτικού τέχνης Roger Fry, ο οποίος με τελείως διαφορετικό ύφος θίγει παρόμοια ζητήματα από την πλευρά του δημιουργού αλλά και του κριτικού, εξετάζοντας τη σχέση της καλλιτεχνικής δημιουργίας και της ψυχανάλυσης. Πρόκειται για δύο κείμενα που προσφέρουν στον αναγνώστη ερεθίσματα και κίνητρα για περαιτέρω έρευνα, μελέτη και στοχασμό επί των ζητημάτων της τέχνης και της δημιουργίας αλλά και της ψυχαναλυτικής προσέγγισής τους.